El ishin jappaı ashtyq jaılaǵan qaraly jyldardan qalǵan arhıv qujattarynda, ásirese kóshpeli qazaq aýyldarynyń aýyr jaǵdaıy týraly derekter jıi kezdesedi. 1921 jyldyń sońyna taman qalalar men irgeli eldi mekenderde ash-jalańash jurtty tamaqtandyrý, halyqqa azyq-túlik úlestirý sııaqty sharalar uıymdastyryla bastaǵanymen, qyrdaǵy qazaq aýyldary mundaı sharapattan múldem shet qalyp otyrǵan.
Ashtarǵa kómek komıssııalary
Ortalyq partııa komıtetiniń májilisinde baıandama jasap, jappaı ashtan ólip jatqan halyqqa kómek kórsetýdi talap etken sol kezdegi Qazaqstan OAK tóraǵasy Seıitqalı Meńdeshevtiń: «Qyrdaǵy qazaqtar óz qystaýynda úı ishi, bala-shaǵasymen birge qyrylyp jatyr», degen bir aýyz sózinen-aq zulmat kezeńniń kóshpeli qazaq aýyldaryna ákelgen qasiretiniń qanshalyqty aýyr bolǵanyn ańǵarýǵa bolady.
S.Meńdeshevtiń baıandamasynan keıin 1921 jyly Qazaq OAK janynan ash-jalańashtarǵa kómek kórsetý jónindegi ortalyq komıssııa qurylady. Ol 1921 jyldyń 15 shildesinen bastap jumysqa kirisedi. Ash halyqqa kómek qolyn sozý jónindegi tótenshe komıssııa Qostanaı óńirinde gýbernııalyq azyq-túlik komıtetiniń janynan 1921 jyldyń 1 jeltoqsanynda ǵana qurylǵan. Artynsha mundaı komıssııalar barlyq aýdandyq jáne bolystyq azyq-túlik komıtetterinde paıda bola bastady. Ashtyqqa qarsy kúres jónindegi gýbernııalyq tótenshe komıssııanyń 1921 jyldyń 28 jeltoqsanyndaǵy nusqaýlyǵyna sáıkes óńirdiń barlyq aýdandary men jekelegen poselkelerinde táýligine keminde 100 adam júrek jalǵaıtyn qoǵamdyq tamaqtaný oryndary uıymdastyryldy. Mundaı ashyq ashanalarǵa qajet jabdyqtar men otyn-sý erikti nemese májbúrli túrde jınalyp alyndy. Mysaly, árbir dıirmen ıesi men maı shaıqaýshyǵa ashyqqandardy kún saıyn tamaqtandyrý, al turaqty saýda lápkesi barlarǵa bir-bir ash adamnan baǵý mindetteldi. Mundaı qamqorlyqqa alynǵan ash-aryqtar komıssııa erejesine sáıkes ózin tamaqtandyrýshynyń nusqaýy boıynsha áline qaraı sharýashylyq jumystaryn atqarýy tıis boldy. Aýdandyq jáne bolystyq komıssııa ár aıdyń birine qaraı ashanadan tamaqtanatyn jáne turǵyndardyń qamqorlyǵyna alynǵan ash-aryqtyń tizimin alyp otyrdy.
1922 jyldyń 5 qańtarynda Qostanaı gýbernııalyq áskerı komıssarıaty janynan ashtarǵa kómek kórsetý jónindegi áskerı komıssııa qurylyp, áskerı qyzmetshilerdiń azyq-túlik páıegi men jalaqysynyń kem degende 10%-y ash-jalańashtarǵa aýdaryla bastaıdy. Bul komıssııa eń birinshi kezekte Birinshi dúnıejúzilik jáne azamat soǵysynyń múgedekteri men olardyń otbasyn azyq-túlikpen qamtamasyz etýge kúsh saldy. Áskerı komıssııa ashtarǵa turaqty túrde kómek kórsetýmen qatar, gýbernııa aýmaǵyndaǵy barlyq áskerı bólimshe men mekeme bastyqtaryna jedel túrde senbilikter uıymdastyrý, garnızon monshalaryn azamattarǵa aqyly túrde usyný, qoǵamdyq jáne qyzmettik tártip buzǵandardan ashtardyń paıdasyna aıyppul alý, tizim boıynsha erikti sadaqa jınaý, qaıyrymdylyq keshter men konsertter, dárister uıymdastyrýdy tapsyrdy. Budan túsken qarjy túgeldeı ashtarǵa kómek qoryna aýdarylyp otyrǵan.
Soǵan qaramastan, 1922 jyldyń basyna qaraı ash-aryqtar men ashtan ólgender sany kúrt ósip ketedi. О́ıtkeni ashtarǵa bólingen kómek áý basta gýbernııaǵa ár 10 kún saıyn kelip turýy tıis dep josparlanǵanymen, azyq-túlik túrli sebeptermen keshigip, ýaqtyly jetpeı qalǵan. Máselen, arhıv qujattarynda Máskeýden ash-jalańashtarǵa dep jiberilgen nandy jolshybaı Saratov, Samara, Chelıabi mekemeleri talap alǵany nemese urlanǵany týraly málimetter saqtalǵan. Osylaısha, ashtan ólgender sany kún sanap artyp, el ishin súzek dendep, oǵan qańtardyń úskirik aıazy men qarly borany qosylyp, náýbettiń aýqymyn keńeıtip jibergen.
Aýdandyq jáne bolystyq tótenshe komıssııanyń esep qujattarynda halyqtyń tamyr men shópti azyq etip, keıbir bolystarda ıt pen mysyq qalmaǵany, adamdar týlaq qaınatyp, sorpasyn iship jatqany, el ishinde kisijegishter shyǵa bastaǵany týraly málimetter kezdesedi.
Kórnekti ult qaıratkeri Smaǵul Sádýaqasulynyń «Qostanaı – Torǵaı» atty maqalasynda Tobyl-Torǵaı óńirindegi ashtyqqa qarsy kúres jónindegi komıssııanyń jumysy ashyq synalady. Avtordyń «...Júsipbek Aımaýytov sońǵy bir maqalasynda Orynbor azamattaryna «ashtardyń janyna baryńdar» dep aqyl berdi. Janyna barǵanmen, bizdiń ádemi kózimiz ashqa tamaq bolatyn kórinbeıdi», degeninen sol kezdegi ult janashyrlarynyń náýbet jaılaǵan óńirlerge baryp, el ishin aralap, qoldan kelgeninshe ashtarǵa kómek kórsetýge kúsh salǵandyǵy ańǵarylady. 1921 jyly Ortalyq atqarý komıtetiniń tapsyrmasymen Tobyl-Torǵaıǵa kelgen Smaǵul Sádýaqasulynyń ózi de eldi aralap, gýbernııalyq tótenshe komıssııanyń jumysymen tanysady. Osy saparynan kórgen-túıgenderin kólemdi maqalaǵa arqaý etken qaıratker ashtyqqa qarsy óńirlik komıssııalardyń qazaqtardy alalap otyrǵanyn ashyna aıtyp, «Qostanaıdyń orystarynan qazaqtyń hali jaman», dep jar salady. Komıssııa jumysyndaǵy birjaqtylyqty ashyp kórsetý úshin maqaladan úzindi keltire ketkendi jón kórdik:
«Qostanaı mekemeleriniń ashtarǵa járdem berýi de basqasha. О́zderiniń Qostanaıynsha! ...Ashtarǵa járdem beretin mekemeniń bastyǵy Groza ...sóıleıdi: «...Qostanaı gúbirnasynda pálenshe myń ash bar. Olardyń pálenshe myńyn ystalaýaı ashyp, balalar úıin jasap, tamaqtandyryp jatyrmyz. Jazdygúni ystalaýaılar astyq bitip qalyp, aýyr halde boldy. Maly bar adamdardyń 10 qarasynan bir qara alyp, ystalaýaıǵa berip, ekinshi astyq kelgenshe aman saqtap qaldyq».
Men suraımyn:
– Qazaq ishinde ystalaýaı, balalar úıi bar ma?
Jaýap:
– Joq.
– Sondyqtan tamaqtandyryp jatqandaryńyzdyń ishinde qazaq joq qoı?
– Joq.
Men suraımyn:
– Maly bar dep kimdi aıtasyńdar?
Jaýap:
– Qazaqty.
Men suraımyn:
– Sonymen maldy kimnen aldyńdar?
– Qazaqtan.
Men ashýlanyp suraı bastaımyn:
– Ne sebepti bulaı qylasyńdar? Kim senderge qazaqqa járdem berme, olardan mal al dedi?
Aldymda otyrǵan orysym asyqpaı saspaı, meniń ashýlanǵanymdy jaqtyrmaı, qabaǵyn shytyńqyrap jaýap berdi:
– Men sizge sózimniń aldynda aıttym ǵoı: biz orys-qazaq dep ashtardy bólmeımiz. Maǵan báribir: qaı jerde mal bolsa, sodan mal alynady... Bul aıtqandar ertegi emes, shyp-shyn oqıǵa. Qostanaıda bolyp otyrǵan oqıǵa», dep jazady Smaǵul Sádýaqasuly.
Osynyń ózinen-aq Qostanaı óńirin sharpyǵan náýbet kezinde jer-jerde jańa ókimet janynan qurylǵan tótenshe komıssııalardyń aýyldaǵy ash qazaqqa onsha búırek buryp, janashyrlyq tanyta qoımaǵanyn, kerisinshe ózekten teýip, qolyndaǵy bar malyn tartyp alyp, negizinen qara shekpendiler qonystanǵan qaladaǵylarǵa sorpa ǵyp berip otyrǵanyn ańǵarýǵa bolady. Nátıjesinde, ashtan qyrylǵan esepsiz qazaqtyń sany sanatqa enbeı qaldy. Náýbet jyldary neshe adam óldi degen saýalǵa kúni búginge deıin naqty jaýap tabylmaı otyrǵandyǵynyń bir syry osynda jatsa kerek. Muny Qostanaı qalasynda turatyn Berik Arsaevtyń óz anasynan estigen áńgimesi de rastaıdy: «Anam náýbet jyldary Áýlıekól men Qostanaıdyń arasyndaǵy qara joldyń eki sheti adam súıegine tolyp ketkenin aıtyp jylap otyratyn», deıdi zeınetker.
Ashtarǵa arasha túsken ARA
Alapat ashtyqqa qarsy kúreste dármensizdik kórsetken Keńes ókimetiniń kapıtalıstik elderden kómek suraýǵa májbúr bolǵany belgili. Budan keıin alǵashqylardyń biri bolyp Gerbert Gýver bastaǵan Amerıka ákimshilik kómegi (ARA) qolushyn sozady. ARA-nyń Ýfadaǵy ókildigi Qazaqstannyń soltústik aımaǵynyń biraz bóligine, sonyń ishinde Qostanaı oblysyndaǵy ashyqqan elge azyq-túlik jetkizip turǵan. Qaıyrymdylyq sharasyna AQSh áskeriniń otstavkadaǵy polkovnıgi Ýolter Laımon Bell jetekshilik etedi. Oblystyq Assambleıa janynan jumys istep jatqan ǵylymı-saraptamalyq toptyń múshesi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Aıbek Shalǵymbekovtiń aıtýynsha, ARA-nyń Ýfa okrýgi keńestik keńistiktegi eń iri qaıyrymdylyq kúshteriniń biri bolǵan. Bell ózine belgilengen aýmaqty Ýfa – Bashqurt – Chelıabi – Ekaterınbýrg – Qostanaı okrýgi dep jıi kórsetip otyrǵan. Sondaı-aq ózi jiberip otyrǵan hat-habarlarda bul okrýgtiń aýmaǵy búkil Fransııanyń jerinen úlken ekenin aıtady. Bul okrýgte atqarylyp jatqan jumystardyń Polshaǵa kórsetilip jatqan járdem sharalarynan anaǵurlym mańyzdy ekenin erekshe atap kórsetedi. Amerıkalyqtar ashtyqqa qarsy kúres sharalarynyń nátıjesin bilip otyrý maqsatynda okrýgke qarasty eldi mekenderdi kartaǵa túsirip otyrǵan.
– Qostanaı gýbernııasynda ARA-nyń resmı qyzmeti 1921 jyldyń kúzinde bastaldy. Bastapqyda tek múmkindiginshe medısınalyq tekserýden ótip ashyqqan dep tanylǵan 14 jasqa deıingi balalarǵa ǵana kómek kórsetildi. Alaıda 1922 jyldyń maýsymynda Qostanaıda balalar 10 625 páıek, eresekter 49 886 páıek azyq-túlik kómegin alady, – dedi Aıbek Shalǵymbekov.
Qostanaıdyń mańaıyndaǵy eldi mekenderdiń birindegi ARA ashanasynyń ashtardy tamaqtandyrý barysy bylaısha sıpattalady: «Iin tiresken ash-aryq balalar men eresekter, júkti áıelder, asyraýshylar kartochka alý úshin birneshesaǵat boıy kezekte turady. Ǵımarattyń ishi aıqaı-shýǵa tolyp ketedi. Kópten beri botqa men aq nandy túsinde ǵana kórip júrgen balalar qoldaryna qasyq ustap botqa salynǵan ydysqa ázer degende jetedi. Kóbi tamaǵyn taýsyp ishe almaıdy, nandy ózderimen alyp ketedi. Tamaq dáriger kýáligin alǵan naýqastardyń úıine beriledi. Júkti áıelder men emshektegi balasy bar áıelder birinshi kezekte alady…»
A.Shalǵymbekovtiń aıtýynsha, ARA 1922 jylǵy shilde aıynda asa belsendi jumys isteıdi. Munyń syrtynda, 1922 jyldyń 1 maýsymynda óńirge memlekettik kómek bólinip, ashtarǵa kómek kórsetý jónindegi gýbernııalyq komıssııa arqyly 50 myń put bıdaı jetkiziledi.
1922 jyldyń 10 shildesindegi málimet boıynsha, Amerıka ákimshilik kómegi balalarǵa 35 myń páıek, eresekterge 36 myń páıek bergen jáne ózderine bekitilgen aýdandarǵa 45 myń put azyq-túlik taratqan.
–1922 jyldyń qyrkúıeginde amerıkalyqtar azyq-túlik taratýdy azaıta bastady. Mysaly, 23 qyrkúıekke deıin Qostanaı gýbernııasynda ash-jalańashtarǵa kún saıyn 50 myń páıek úlestirilip kelse, osy aıdyń sońǵy aptasynda birde-bir adamǵa páıek berilmegen. Amerıkalyqtardyń járdem sharalaryn kilt toqtatýyna halyq ashtan qyrylyp jatqanda Keńes ókimetiniń shetelge bıdaı eksporttaı bastaǵany sebep boldy, – deıdi A.Shalǵymbekov.
Ǵalymnyń qolyndaǵy 1922 jyldyń qyrkúıeginde ótken 3-shi Qostanaı keńester sezindegi jaryssóz qujatynda kezdesetin «...Ashanalardy jabýǵa áli erte. Kedeı halyqqa áli de kómek qajet. Qamqorlyq birinshi kezekte balalarǵa baǵyttalýy kerek. Qazaq balalary qyrylyp jatyr…» degen derekter atalǵan basqosýda talqylanǵan negizgi másele qaıyrymdylyq mekemeleriniń jumysyn toqtatpaý tóńireginde órbigenin aıǵaqtaıdy.
Alaıda resmı statıstıka ashtar sanynyń azaıǵanyn málimdegen soń, 1923 jylǵy kóktemde ARA Qazaqstan aýmaǵyndaǵy óz qyzmetin resmı túrde toqtatady. Alaıda kómekke muqtaj ashtar áli de kóp edi. Sondyqtan ARA óz qyzmetin resmı toqtatqannan keıin de biraz ýaqyt Qostanaı gýbernııasyndaǵy kóptegen balalar úıin azyq-túlikpen qamtamasyz etip turǵan. 1923 jyldyń 15 naýryzynda amerıkalyqtar Qostanaıǵa eki vagon tamaq jetkizedi. Sáýir aıynda balalarǵa kún saıyn 10 myń as páıegi berilip otyrǵan. Sheteldik uıymnyń qaıyrymdylyq qyzmeti 1923 jyldyń mamyr aıynda túbegeıli toqtaıdy.
Qostanaı oblysy