Kúrkirep kúndeı ótti aqyn

Ulttyq aqyn

Izdegeni – bilim, qala oqýyndaǵy jasy úlken aǵam kómektesip qalar degen oımen, jasyq úmitin panalap, kózge tanys jolǵa tústi. Qasqyr quıryq qaraǵaılar – orta sheninde, beldeýde, órge qaraı – ká­­dimgideı nyǵyz, jataǵan arshaly, ja­sylǵa toly, tóbesi ashyq, súıekti, taqys bu­taqty, qyzyl kúreń tústi tobylǵysy qa­lyń, bul­tyq-bultyq jabaıy butalary jýan-­jýan, jyqpyl-jyqpyly kóp, biraq etekte qatary sırep, syńsyǵan orman kúrt seldirep, jaqpar-jaqpar tastary, san­dyqtas shoqylary jalańashtanyp, jań­­byr kúnder tipti jaltyrap shyǵa ke­ledi. Shaıyry, jupary ańqyp, jan-ja­ǵyn jaı­laǵan jalǵyzilikti aǵashtar eski súr­leýdi jaǵalap, kóne soqpaqtyń kómeski sile­min balamen birge jarysa qýalap, jol­ǵa baılanyp, qaptaldasa erip otyrady. Qarqaraly taýlary Núrken aýylyna je­te bere úzilip qaldy, biraq kókjıekten qara­ýytyp, Qaınar baǵytyndaǵy eldi me­ken­der, óńirlerge sheıin shyǵaryp saldy, so­syn alystan qaraýyl qarap, qımaı qosh­tasyp, kózben uzatyp turǵandaı kúıge bó­ledi, qyrdyń jelke jaǵynan qalqıyp, jolaý­shylardy kútken aýyl ıtindeı sho­qıyp kórindi.

Bala Qasym tas-túıin, keri buryldy, endi artyna qaraılaıtyndaı ne bar deı­siń, aqyndyq taǵdyrdyń enetin esigi bolsa da, shy­ǵatyn qaqpasy joq. Endi ol – óner jo­lynda, qosh, balalyq shaq, jas ómir, aldy­nan qýanysh, shattyq kúnder kútip tur­ǵandaı, qyzyq-dýman keshterden kenet qa­lyp qoıatyndaı, jyldamdata ilgeri basty.

Ishteı bekip, túıilip alǵan. Sheshimi – bir jaqty, nıetinen eshkim aınyta almaı­dy, shoqtaı jınaqy. Qarańǵylyq kedeı­shiliginen jaryqtyń molshylyǵyna qashty. Túndi tastap, Kúnge bet túzedi. Qyzyl ińir keshti asyp, eleń-alań tańǵa jetti. Sham da, shyraq ta – oqý.

1911 jyly (10 qazanda) dúnıege esi­gin ashqan Qasymnyń týyp-ósken jeri – qa­zirgi Qaraǵandy oblysyna qarasty Qar­qaraly óńiri – Qyzylaraı qystaýy. Áýeli, aýyl mektebinde qara tanyp, saýat ashady. 1924-1927 jyldar aralyǵynda Semeı qalasyndaǵy mektep-ınternatta oqıdy, sosyn úsh jyl Semeı mal dárigerlik tehnıkýmynda dáris alady (tyńdaıdy).

Qasym qasiretti belden keshti. Biraq sergek sana, kókiregi oıaý alǵyr bala qula­ǵan joq, taǵdyrymen alysty. Elinen jaıaý ketip, Ǵafý Qaıyrbekov aıtqandaı, ulttyq aqyn degen ataqpen halqyna qaı­typ oralady. Onyń halqy endi kúlli qa­zaq-ty. Ákesiz úıge eńbektep emes, qosqan úles, qomaqty tabys, zor eńbekpen kirdi.

Nar táýekel! Qulash urdym qıynǵa,

Qaırat shirkin alyp shyqsa, qıyn ba!..

Jyǵylam dep júre almaımyn

jaı basyp,

Júgiremin kıip-jaryp, aıqasyp.

Múlgı bersin, ilbı bersin qorqaqtar,

Ish pystyryp, jalt-jult qarap,

jaı basyp

Jyǵylsam da, júgirýmen ótemin,

Aıańshyldyń aqylyn men ne etemin.

Jyǵylarmyn, alqynarmyn,

sharsharmyn,

Barar jerge burynyraq jetermin.

Ol jolda kele jatyp uly taǵdyr ar­qa­lap kele jatqanyn bilgen joq. Jyr jol­­dary qalamynan qaǵazǵa jańbyrdaı tógildi. Naızaǵaı aqyn alash poezııasyn naı­zadaı kóterdi.

Qazaqtyń áni men óleńin

Naızadaı kóterip kelemin.

Shyǵystyń alasa aspanyn

Túndikteı túrip bir tastadym.

Ár óleńi obrazǵa toly. Qolma-qol, aıaq­astynan, naq. Qasym uıqasqa baı. Tun­shyǵyp shyǵar dybys joq. Bir-birine jal­ǵasqan alapat uıqastar keń tynys­ty, ashyq, ońaı. Qurama emes, bútin, tu­tas, oqshaý. Kenet, ekpindep, jyldam oqyl­ǵanda shashylyp qalatyn bólek-salaq maı­da sózge úıirligi joq, erkin metaforaǵa dos-jaran, bútin epıtetke týys, jalpy, birtutastyqqa ıe.

Kórgeni, sezgeni, bilgeni – quıylyp túsedi. Tez jattalady, oqyrman jaqsy qa­byldaıdy, jyldam uǵynady, sebebi asa qazaqy, ulttyq sıpaty eren, obrazdary ári tanyq, ári tanys, beıneleýi ǵajap, adam emes, Qudaıdyń ózi dáneker perishteler arqyly qalamyn qaǵaz betimen syrǵytyp júrgizgendeı kórinedi.

Qıynnan qıystyrylǵan, tosynnan to­qaılasqan asqaq jyrlar. Qasym uıqasqa qınalmaıdy, qashanda daıyn turady, ishki jan dúnıesinde par sózder, jup oı­lar tartysyp, talasyp, býyrqanyp qaı­nap jatqandaı elesteıdi. О́zegin jaryp shyqqan óleńderin janartaýdaı atqy­laǵysy keledi.

Iá, ol – kók aspan tórinde – naızaǵaı, asqar taý shyń-quzdarynda – ot, shyr­qaý bıikterde – qanatyn qomdaǵan qy­ran, taǵdyrmen alysqanda – kókjal, top ­jıyn­da – topjarǵan, er.

Daýylpaz. Soǵystan sońǵy birinshi kitaby – «Daýyl». Minbege ádilet atynan shyǵady. Shyndyǵyn jetkizedi. Ol qııanatqa qarsy, jaqsyǵa jaq. Qasym kóterilgende qoparyla taý kóterilgendeı, shyń-quzdar shaıqalǵandaı, ózen-sý tolqy­ǵandaı. Jalǵandy jany súımeıdi, qara qyldy qaq jarǵandy jaqsy kóredi.

Biraq qaıda, qandaı kúıde júrse de – aqyn. Jazǵanda uıqas izdemeıdi. О́zi keledi. Oı uıqasady. Obraz uıqasady. Kóńil tylsymmen tildesedi, júrek qylyn shertedi, oıdy áldıleıdi. Qasym – poezııa ataýyna par.

Qasymda jaı sóz joq, jaı sózdiń ózi ja­syndaı, jalyndap, órtenip jatady, qaýlap sóıleıdi, aıtqany – anyq, iri, kesek, sosyn jalynbaı, ıilmeı, jalyndap oqıdy. Qazaqtyń úlgisi. Qaıraty qaıt­paǵan, jigeri taýsylmaǵan jaýjúrek Shy­ǵys shaıyry.

Talanty aıqyn. Kóz jasyn da, qas jyryn da tógip-tógip jazady. Shynaıylyq – danalyqtyń belgisi: uly aqyn, ulttyq aqyn, ulyq aqyn.

О́mirge endim eńbektep,

Shalqalap ákem shyqty úıden.

Jetimdik taǵdyr jetti eptep,

Qabaǵy qatý túksıgen.

О́mirden úmit joq ózge,

Dalanyń terdim tezegin.

Ákem bop taptyń sol kezde

Sovettik meniń óz elim!

Ǵajap týyndy. «О́mir syry» atty tuń­ǵysh jınaǵy 1938 jyly jaryq kórdi. Ár joly injý-marjanǵa toly, altynǵa ber­gisiz asyl oıǵa mol. Serik Qırabaevtyń qı­sy­nynsha, sońǵy joldaǵy «sovettik» degen sóz qyzyl redaktorlar tarapynan qo­syl­sa kerek. О́nerpazdy qınaǵan, ónerge ja­salǵan qııanat. Qasym jyry ne súıenip, ne qajetsinip turǵan joq.

Qasym – qas talant. Jasandylyq joq, tabıǵı. Uıqaspen sóıleý, obrazben til qatý, oı aıtý – aqynnyń shyn tili. Naǵyz tili. Metafora – aqyn sóziniń ómir súrý formasy.

Ol ult perzenti edi. Halyqtyń ádepki sózin asqan metaforalarǵa aınaldyrdy.

Qaıran, daýylpaz aqyn 1947 jyly dertke shaldyqty. Biraq syrqatyna qara­maı, «Bizdiń dastan» poemasyna kiristi. «Balbóbek», «Nurly dúnıe» toptamalaryn jarııalady. Tańdamaly shyǵarmalary 1952 jyly jaryq kórdi. О́zi de oryssha jarııalana bastady.

Aqyn qazaq poezııasyna on býyndy óleń túrin engizdi.

 

Halyqtyq sazger

«О́zim týraly» atty aqyn shyǵarma­sy – Qasymnyń ánmen órilgen ǵumyr­baıany, avtor álemine ashylǵan altyn qaqpa syndy: Qasym poezııasyna qumartqan jyr­súıer qaýymnyń áýelgi soǵatyn jyr be­keti, rýhanı sýsyndaıtyn tuma bastaýy syqyldy.

Osynaý Qasym tolǵaýy aqyn ózi dú­nıe­den ótken soń, araǵa uzaq jyldar salyp baryp, el ishine keńinen tarady.

Tirisinde Qasymnyń qadirin bilmegen qazaq qoǵamy ándi oı kózimen tyńdap, te­reńine jetkende ǵana aqyn janaıqaıyn uqqandaı boldy, sherli júrek túkpirinde jatqan daýyl kúıdiń bulqynysyn, tebi­renisin túsingendeı jaı keshti. 1970-80 jyl­dary Qasymnyń bul áni halyqtyq ánge aınaldy.

Qazaqtyń basy qosylǵan úlkendi-kishili jıyndardyń tórinen «О́zim týralyny» halqymyzdyń talantty ánshileri talaı-talaı órlete aıtty, jaınata aıtty, kúrkirep aıtty.

Ánniń tabylýynyń ózi – bir qyzyq áfsana. Birde ataqty kompozıtor, ánshi Tursynǵazy Rahımov atalǵan ándi el ishi­­nen – dálirek Bolat Sybanovtan úıre­nip kelip, ony Almatydaǵy ustazy, qa­zaq­tyń uly ánshisi Júsipbek Elebekovke kórse­tedi. Júsekeń izdenimpaz shákirtine rıza bolyp, talapker ánshiden jańa ándi úırenip te alady. Júsekeńniń aıaýly jary – Habıba apamyz bizge ashqan bir syry, esteliginde ónerpazdyń dúnıeden óter jyly osy ándi ózgeshe bir muńmen qońyrlatyp jıi-jıi aıta bergen edi dep eske alǵany bar. О́kinishtisi, atalǵan mýzykalyq shyǵarmanyń Júsipbek Ele­bekovtiń oryndaýynda taspaǵa jazylyp alynbaı qalýy. Bul ándi kemeline kel­tire, kelistire shyrqaǵan ánshilerdiń sanatynda halqymyzdyń aıaýly ánshileri Bolat Sybanov pen Dánesh Raqyshevtyń da turǵandyǵyn atap ótkenimiz abzal.

«Qasymnyń «О́zim týraly» áni ja­ıynda» atty bir derekti áńgimesinde Erlan Tóleýtaı bul jaıtty taratyp jazady.

«Qasymnyń kózin kórgen zamandastary, aǵa býyn qalamger qaýym aqynnyń ándi táýir aıtqanyn, dombyradan bastap, mandolın, skrıpkaǵa deıin tartqanyn ári birneshe tamasha án shyǵarǵan kompozıtor bolǵanyn aıtady. Mundaı pikirlerdi qaǵaz betine alǵash túsirýshiler: Ahmet Jubanov, Esmaǵanbet Ysmaılov, keıinirek estelik qylyp jazýshylar Táken Álimqulov, Jaıyq Bekturov, t.b. zamandastary. Osy ánderdiń ishinde halyqqa eń keń taraǵany, shyn máninde, halyqtyq ánge aınalǵany – aqynnyń «О́zim týraly» týyndysy.

Bul ándi alǵash Qasymnyń óz aýzynan úırenip aıtýshy aqynnyń shákirti Ǵafý Qaıyrbekov bolǵan kórinedi. Alaıda Ǵafý aǵamyz kásibı ánshi emes, aqyn bolǵandyqtan bul ándi radıoǵa basyp, halyqqa jaıa almaǵan. «О́zim týralyny» «Qazaq radıosy» arqyly jalpy jurtqa alǵash jetkizgen – semeılik ánshi Bolat Sybanov bolǵany belgili. Bul ja­ıyn­da «Qazaq radıosynyń»mýzykalyq redaksııasynyń uzaq jyldar (1967 – 1984) bas redaktory bolǵan kompozıtor ári mýzyka zertteýshi Ilıa Jaqanov by­laı deıdi: «Bul 1970 jyldardyń ortasy, jazdyń sońy kúzge salym ýaqyt edi. Bir kúni redaksııaǵa semeılik ánshi Bolat Sybanov keldi. Amandyq-saýlyq surasqan soń áńgimemiz meniń kabınetim­de órbidi. Bolat maǵan «Qazaq radıosy­na» arnaıy kelgenin, án jazdyrǵysy kele­tin nıeti barlyǵyn bildirdi. «Qan­daı án­der jazǵyzbaq oıyńyz bar?», dep edim, birneshe ánniń atyn atady. Ishinde Qasymnyń «О́zim týralysy» bar eken, aıtyp berýin ótindim. Ol aıta jóneldi. Ánshiniń oryndaýyndaǵy bul án meni ózine tánti etti. Men: «Júr, muny áýeli Hamekeńe tyńdataıyq», dep ánshini Mem­lekettik teleradıokomıtettiń sol kez­­­degi tóraǵasynyń orynbasary Ha­mıt Hasenovke alyp bardym.Ol kisi Qasym­nyń eli – Qarqaralynyń azamaty edi. Amandasyp ári Bolatty tanys­tyryp, Qasymnyń ánin tyńdatpaqqa kel­genimizdi aıttym. Bolatqa «Qáne, aıt, tyń­dap kóreıik», – dedi. Bolat ándi bastaı berdi. Muqııat tyńdaǵan Hamıt aǵamyz án aıaqtalǵan soń, jas balasha qýanyp: «Aý, mynaý Qasymnyń áni ǵoı, kópten beri aıtylmaı ketip edi», dep bastap Bolat Sybanovtyń atyna kóp maqtaý sózder aıtty. Bolat «Ánimniń qadirin biletin aǵalar bar ekensizder ǵoı», dep jylap jiberdi. Osyndaı kóńil tolqytarlyq sátterden keıin Hamıt aǵamyz bul ándi kimnen úırengenin surady. Buǵan Bolat Sybanov «О́zim týralyny» jas kezinen aıtatynyn, 1957 jyly Qaraǵandy jaqqa jıyn-toıǵa barǵan bir saparynda bir orta jastaǵy kisiden úırengenin aıtty. Ol adamnyń atyn aıtyp edi, qazir umyttym. Osy áńgimeden soń Hamıtov: «Ilııa shyraǵym, Bolat Qasym aǵamyzdyń ánin jaqsy aıtady eken, jazyp alyp qal, efırden jıi berip turyńdar», dedi. Sol joly Bolat Sybanovtyń oryndaýynda birneshe ánder jazyp alyp qaldym. Uzamaı radıodan bere bastadym. Ishinde Qasymnyń «О́zim týralysy» da bar edi. Sol-aq eken, redaksııaǵa hattar jaýdy da ketti. Báriniń suraıtyny Qasymnyń «О́zim týralysy». Biz de jurtshylyqtyń meselin qaıtarmaı jıi-jıi berip turdyq. Sóıtip «О́zim týraly» halyq arasyna keń tarap ketti», dep áńgimesin bir qaıyrǵan Ilıa aǵa – Maǵaýııa Kóshkinbaev degen ánshi bolatyn, – dep kelesi bir áńgimeniń shetin shyǵardy. Men ol kisimen birneshe ret dıdarlasyp, áńgimesin tyńdadym. Ándi jumsaq, maıda ǵyp salatyn. «О́zim týralyny» da dombyrany bappen shertip aıtýshy edi. Birde Maǵaýııa ánshi maǵan «О́zim týralynyń» naǵyz ánshisi Qasym Shanın ǵoı, ol ándi arqalanyp aıtady. Onyń ústine ol ózi ártis adam – «О́zim týralyny» aıtqanda da jasyndaı jaınap, jarqyldap kete­di, olaı aıtýǵa meniń qýatym jetpeıdi. Qasym qusap aıtý qaıda!» dedi. (Maǵaýııa ánshiniń Qasym dep otyrǵany qazaqtyń tuńǵysh rejısseri Jumat Shanınniń balasy Qasymhan Shanın. Teatr jáne kıno akteri ári tamasha ánshi Qasymhan Sha­nın jastaı qaıtys bolǵan).

2012-13 jyldary «Júsipbek Elebe­kov» atty kitabymdy jazyp júrdim. Áń­gime Júsipbektiń dúnıeden óter sátine kelgende ánshi ómiriniń aqyrǵy jyldarynyń árbir sátterin ataqty ánshiniń aıaýly jary Habıba Elebekovadan táptishtep surap otyryp jazdym. Habıba apamyzdyń aıtýynsha, ómiriniń sońǵy aılarynda aýrý meńdegende Júsekeń osy ándi jıi aıtýmen bolypty. Habıba apadan Júsekeńniń bul ándi kimnen úırengenin suradym. Ol kisi «Tursynǵazy Raqymovtan úırendi-aý deımin», dep jobalady. Munan soń men anyq-qanyǵyn Tursynǵazy aǵanyń ózinen suradym. «Ras, oqyp júrgende, Júsekeńe men úıretkem», – dedi. «О́zińiz kimnen úıren­dińiz?», dep edim: – «Semeıde, Bolat Sy­banovtan úırendim, keıin Almatyǵa kel­gennen soń Júsekeńe kórsettim», – dedi. Qasymnyń «О́zim týraly» ániniń halyqqa taralýynyń qysqasha tarıhy osylaı».

Qasymnyń aqyndyq júregin jaryp shyq­qan taǵy bir úlken mýzykalyq týyn­­dysy – «Darıǵa, sol qyz» áni. Bul – maı­danger aqynnyń surapyl soǵys­ta, etigi­men qan keship júrgen shaqta shyǵar­ǵan shyǵar­masy. Jalpy, qazaq mýzyka tarıhynda maıdan týraly jazylǵan úlken ánder sırek.

Osyndaıda, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldarynda dúnıege kelgen bolmysty ánderdiń biri hám biregeıi retinde jaýyn­ger-kompozıtor Ramazan Elebaevtyń ­ «Jas qazaǵy» birden oıǵa oralady. Eger­de bul ándi, maıdan shebine, konserttik sa­parmen barǵan Júsipbek Elebekov, jaý oǵynyń astynda, tar okoptyń ishinde oty­ryp, án avtorynyń aýzynan úırenip qaıt­paǵanda, Keńes Odaǵynyń batyry Tólegen Toqtarovtyń erlik ólimin jyrlaı­tyn batyrlyq dastany ózi de qan maı­danda erlikpen ajal qushqan Ramazan Ele­baevpen birge ketýi múmkin edi. Qazaq sar­bazdarynyń maı­dan týraly, ómir men ólim kúresin jyrlaǵan, eldegi aıaýly anasyna, artynda qalǵan súıgen jaryna arnaǵan qanshama ánderi jaý oǵynan jazym bolǵan sol jaýyngerlerdiń ishinde ketti deseńizshi!

Iá, qazaq poezııasynyń baǵyna Qa­sym aqyndy Qudaı saqtap, arýaq alqap, maı­dannan aman-esen oralýdy jazdy. «Abdolla» dastany sııaqty, «Darıǵa, sol qyz» áni de Qasym aqynnyń maıdan­nan alyp qaıtqan súbeli shyǵarmasy, óner­pazdyń kompozıtorlyq qudiretin tanytyp turǵan tolaǵaı týyndysynyń biri. Ke­zinde qazaq poezııasyna jańa lep berip, tereń tynys syılaǵan atalǵan shyǵarma óziniń mýzykalyq qýatynyń kúshtiligimen, názik sulý sazdylyǵymen qazaq áýenin baıytyp, ulttyq mýzykamyzdyń altyn qoryna kirip otyr.

Ras, Qasymnyń uly dúnıeleriniń biri – «Darıǵa, sol qyz» shyǵarmasyn – óleń-ǵumyrnama, dastan-tarıh, yqsham-poema dep ataýǵa da bolady. Nemese – Ekinshi dúnıejúzilik soǵys shejiresi.

Týyndy asa kórkem jazylǵan. So­syn, mátini nyǵyz. Modern-jyr. Naǵyz ro­man-poema. Yqshamdalǵan. Qandaı ma­daq ­aıtylsa da jarasa beredi. Sıýjettik je­lige ulasqan fabýlasy bar.

Jaqsy jyrdyń nyshany – jaqsy án­ge aınalýy. Qasym shyǵarmalarynyń eń úzdik úlgileriniń biri. Shyqqan bıigi dep sanaımyn. Basqa da bıik týyndylary joq emes, biraq «Darıǵa, sol qyz» – altyn táji, altyn taǵy, altyn tuǵyry.

Qasym ánderiniń basty erekshelik­teriniń biri – halyqshyldyq sıpatynda. Árıne Qasym aqyndy Birjan sal, Aqan seri negizin salǵan qazaqtyń klassıkalyq án dástúrine adal, sol dástúrdiń aıasynda óziniń ánderin dúnıege keltirdi desek, aqıqattyń aýylynan alys ketken bolar edik. Taza dástúr aıasynda án shyǵarýǵa qazaqtyń qara óleńiniń zaman talabyna saı túrlenýi, meılinshe jańa formalarǵa ıe bolýy múmkindik bermes te edi.

Qasymnyń ózi de on bir býyndyq óleń úlgisine reforma jasaǵanyn eskersek, pikirimizdi tııanaqtaı túsetinimiz anyq. Degenmen Qasymnyń qazaq poezııasyna tyńnan túren salyp, qazaq jyryn sony úlgilermen órnekteı otyryp, oǵan óz janynan asqan talǵampazdyqpen án shyǵara bilgen ári halyq yqylasyna bólete alǵan sheber sýretker ekendigine aqynnyń joǵa­ryda aty atalǵan ánderi dálel bolyp tur. Bir aıta keterligi, aqyn bul ánderdi kompozıtor bolaıyn dep, ıakı basqa bir oılarmen maqsatty túrde shyǵarmaǵany anyq. Qasym ánderi aqynnyń sherli júreginen, onyń keń keýdesinde janartaýdaı jarylyp, qýatty ekpinmen, otty jalynmen lapyldaı, tasqyndaı atylǵan jan derti, qaıǵy-qasireti, aryz-armany der edik. Qasymnyń osynaý ánderin tyńdap otyryp, qorǵasyndaı aýyr oılar meńdep, tereń tebirenis keshken aqynnyń daýylpaz bolmysyn jetkizýge qudiretti poezııa­nyń ózi dármensiz bolyp qalǵandaı áser alasyń. Sol sebepti aqyn jan túkpiriniń tereńindegi «daýyl syrdy» jurtqa jetkizý úshin ónerdiń taǵy bir tóresi – mýzykaǵa júgingendeı kórinedi keıde.

Daryndy ónerpaz Erlan Tóleýtaıdyń derekterine qaraǵanda, Qasym Amanjo­lov halyq jáne halyq kompozıtorlary­nyń ánderin sheber oryndaǵan. Jazýshy Jaıyq Bekturovtyń jazyp qaldyrǵan estelikterine súıensek, aqyn Mádıdiń, Imanjúsiptiń, Abaıdyń, Estaıdyń, Bir­jannyń, Aqannyń, Jaıaý Musanyń, Áset­tiń, Balýan Sholaqtyń, Úkili Yby­raı­­dyń ánderin aıtýdy jaqsy kórgen. Jas­­taıynan halyq kompozıtorlarynyń ánderi men kúılerine sýsyndap ósken Qasym aqynnyń mýzykaǵa degen qushtar­lyǵy onyń shyǵarmashylyǵynan da kó­rinip turady. Bul óz kezeginde Qasymǵa ha­lyq áýenderi dástúrinde án jazýǵa áser etti dep aıtýǵa bolady.

Jazba poezııa ókilderiniń ishinde qa­zaq mýzykasyna tuńǵysh jańasha forma ákelgen kim desek, árıne, aldymen Abaıdy aıtyp, sodan keıin qazaq mýzykasyna romantızm dáýirin syılaǵan Maǵjan, Sáken, Ilııastardy qatar ataǵan jón. Budan keıin bul ıgi dástúrdi óziniń daryn qýatymen jańa bıikke kótergen, sóz joq, ol – Qasym Amanjolov. Aqynnyń bizge jetken «О́zim týraly», «Darıǵa sol qyz», «Týǵan jer» atty súbeli úsh áni Qasymdy kompozıtor retinde bıikke kóterip, qazaq rýhanııatyna sulý jyrlar men syrly ánderdi qatar ákelgen Maǵjan, Sáken, Ilııas aǵalarynyń tobynan oryn alǵyzdy.

Kezinde bala Qasym Qarqaralydan álemge attandy. Dúnıe kezip, qıyn da qy­zyqty ómir súrdi. Bala kezi Semeıde, jastyq shaǵy Oralda, shyǵarmashylyq jyldary Almatyda ótti.

Joǵaryda, jazba ádebıeti bastaýyn­da qalqaıyp ult ustazy Abaı tur, dedik, Abaıdan soń Maǵjan, Maǵjanǵa Sáken, Ilııas qatarlasady, úsheýi artynan Qasym­dar eredi. Bir top aqyn, lek, shoǵyr, jalpy, jıyn sany belgili býyn. Otyzdyń aıaǵy elýdiń ortasyna deıin Qasym zamany týady.

Áli kúnge sheıin qaraǵaıly orman ishin­de asyl arman sońynan jalǵyz ózi japyraq keship júrip kele jatqandaı kórinedi. Taý jupary ańqyp tur. Talaıdy kórgen Qarqaraly taǵy bir balasyn uzaq saparǵa shyǵaryp salady. Onyń alasapyran zaman jaıly adamzatqa aıtar asa mańyzdy sózderi bar:

Eı, tákappar dúnıe,

Maǵan da bir qarashy,

Tanısyń ba sen meni,

Men – qazaqtyń balasy!

Daýylpaz aqyn, kókiregi dańǵyl danyshpan Qasym tósek tartyp jatyp, uzaq merzimge sozylǵan aýyr naýqastan 1955 jyly 44 jasynda Almatyda qaıtys bolady.

 

Dıdar AMANTAI