Tobyl óńirinde qazaqtyń belgili aqyny, Qazaqstannyń Mádenıet qaıratkeri Aqylbek Shaıahmettiń 70 jas mereıtoıyna arnalǵan mádenı is-sharalar ótip jatyr. Aqynnyń atajurty Qarabalyqtan bastaý alǵan dúbirli toı qalamgerdiń kindik qany tamǵan Jitiqara aýdanynda jalǵasyp, oblys ortalyǵynda uıymdastyrylǵan jyr keshteri men taǵylymdy kezdesýlerge, Ahań atyndaǵy bilim ordasyndaǵy halyqaralyq ǵylymı konferensııaǵa, qalamgerdiń jańa jınaqtarynyń tusaýkeserine ulasty.
Búginge deıin ár alýan janrdaǵy elýge jýyq kitaby jaryq kórgen Aqylbek Shaıahmet – tyń ıgerý jyldarynan keıingi rýhanı azý kezeńinde Tobyl óńirindegi ult rýhanııatynyń joqshysy, shyraqshysy, qorǵaýshysy bola bilgen jaýynger aqyn. Onyń alqaly jıyndarda ult múddesin arqyraı qorǵap, úlken minberlerde qaı tilde sóılese de sheshile ketetin sheshendiginiń ózi bólek bir áńgime. Ult múddesin qorǵaýǵa kelgende Tobyl óńiriniń arǵy-bergi tarıhyn tostaǵandaǵy sýdaı sapyryp, topan sý aǵyzyp, ózge ult ókilderi toly aýdıtorııanyń mysyn basyp, saǵyn syndyryp tastaıtyn Aqylbek aǵa osy minezinen basyna talaı ret taıaq ta tıip, qýdalaý da kórdi. Aqyn shyǵarmalarynyń negizgi arqaýy – ádildik pen izgilik. Qoǵamdaǵy keıbir keleńsiz qubylystardy túıreı synaıtyn óleńderi qalamgerdiń kúreskerlik kelbetin aıqyn daralap turady. Bul oıymyzdy tarıh ǵylymdarynyń doktory Amanjol Kúzembaı aǵamyzdyń sózimen sabaqtaı keteıik:
– Meniń Aqylbek jóninde jıi aıtatyn bir sózim bar. Aqylbek – osy eldiń namysy, osy eldiń maqtanyshy, osy eldiń urany deımin. Patrıotpyn, otanymdy súıemin dep keýdesin qaqqan aqyn-jazýshy, uranshyl qaıratkerler tolyp jatyr. Biraq olardiki qur sóz. Aqylbek sony ispen atqaryp kele jatyr. Onyń ekinshi bir qyry – bul endi trıbýn. Kez kelgen jınalysta minberge shyǵa qalsa, sózdiń túbin túsirip sóıleıdi. Barlyq aqyn, barlyq jazýshy olaı sóıleı bermeıdi. Aqylbek súıdim-kúıdim degen lırıkalyq óleńderdi jaza bermeıdi, onyń kóp óleńi otansúıgishtikke tárbıeleıdi. El týraly, jer týraly jazady, – deıdi tarıhshy ǵalym.
Áıtse de Aqylbek aǵamyz óz ǵumyrnamasyn ǵazalmen órgen órshil de syrshyl aqyn. Áleýmettik lırıkanyń has sheberi. Aqyn shyǵarmalarynyń ózegi kóbine ómir shyndyǵymen astasyp jatatyny da osydan bolsa kerek.
– Meniń shyǵarmashylyqpen aınalysyp júrgenime 50 jyldan asty. Kóbine poezııa janrynda qalam tarttym. О́mir – baqı «arpa ishinde bir bıdaı» bolyp, Qostanaı óńirinde ózge ult ókilderi basym bolǵan kezde, kelimsekter qaptap ketken kezde ómir súrdim. Tyń ıgerýdiń jaqsylyǵy men zardabyn kózim kórdi. Osynyń bárin qamtyp men óz ómirbaıanymdy poezııa tilimen jaza aldym ǵoı dep oılaımyn. Poezııa – jannyń jylýy, júrektiń qyzýy, bir tátti kóńil kúıdiń ózi jyr joldaryna aınalady da ony oqyrmanmen bólisýge asyǵasyń. Poezııa sanaǵa túsken sáýleden, júrekten ushqan ushqynnan, oı men sezimnen jasalýy kerek, deıdi qalamger.
Aqyn haqynda kezinde halyq jazýshysy Sáken seri Júnisov: «Aqylbek – tulǵasy iri, myqty aqynnyń biri. Bir ereksheligi – ol tamyryn jerge jibergen, ózi týyp-ósken qunarly topyraqtan nár alǵan. Onyń myqtylyǵy da sol – barlyq Eýropa men Azııa aqyndaryn tereń meńgerip, Naýshabaıdyń Nurjany, Basyqaranyń Qanapııasy, Orysbaıdyń Aqsulýy sekildi arqaly aqyndardyń jyryn jattap, ómirin zerttep, týǵan jerine taban tirep turǵanynda», depti. Aıtsa aıtqandaı-aq, aqynnyń kórkem janrda jazylǵan shyǵarmalary bir tóbe de, arǵy-bergi zamanda Tobyl óńirinde ótken bı-sheshender men aqyndardyń murasyn zertteýge arnalǵan eńbekteri bir tóbe.
Osy oraıda taıaýda ǵana Qostanaıdaǵy Ahań ýnıversıtetinde qalamgerdiń jýrnalıstik, ǵalymdyq ónerine arnalǵan halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótkenin aıta ketken abzal. Alqaly jıynǵa Qazaqstannyń birneshe óńiri men Reseı, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Ázerbaıjan elderiniń aqyndary men ǵalymdary qatysty. Is-shara barysynda qarymdy qalamgerdiń shyǵarmashylyǵy, zertteý eńbekteri týraly sóz bolyp, jaqynda jaryq kórgen «Kúzgi kóńil» jáne «Ońashadaǵy oqshaý oılar» atty kitaptarynyń tusaýkeseri ótti.
Jıynda sóz alǵan aqyn, óziniń zertteý eńbekteriniń mazmun-maqsatyna toqtala kelip: «Torǵaı jaǵy endi ashylyp jatyr, óıtkeni Torǵaı – qaımaǵy buzylmaǵan qaýym el. Ol óńirden shyqqan jazýshylar da, jýrnalıster de, ǵalymdar da kóp. Al endi bizdiń Qostanaı óńiri orystanyp ketkendikten esimderi áli kúnge deıin belgisiz bıler, aqyndar bar. Solardyń biraz muralaryn jınaqtap, toptastyryp, bir kitap qyp daıyndap qoıdym. Alda atqarar is áli kóp», dedi.
Aqylbek Shaıahmet kezinde akademık Rymǵalı Nurǵalı aǵamyzdyń jetekshiligimen «Aqyndyq pen sheshendik ónerdiń tıpologııalyq sabaqtastyǵy Qostanaı óńiri mysalynda» degen taqyrypta kandıdattyq dıssertasııa qorǵap, Qostanaı óńirinde týyp-ósken 30-dan astam bı-sheshenniń ómiri men shyǵarmashylyq murasyn zerttegen.
– Sonyń ishinde kezinde Ahmet Baıtursynuly, Muhtar Áýezov, Sábıt Muqanovtardyń eńbekterinde aty atalǵan, biraq búginde eleýsiz qalǵan kórnekti aıtysker aqyn, Jitiqara aýdanynda týyp-ósken Aqsulý Orysbaıqyzynyń ómirin zerttedim. Sol kisi týraly tarıhı drama jazdym, bul týyndy biryńǵaı óleńmen jazyldy. Aqsulý aqynnyń jerlengen jeri – Chelıabi oblysyna qarasty Noǵaıbaq aýdanynda Aqsulý apamyzǵa arnalyp qulpytas qoıyldy. Odan keıin Ybyraı Altynsarınniń eń senimdi serigi bolǵan dindar, dáýir ádebıetiniń kórnekti ókili Nurjan Naýshabaevtyń murasyn jınap-terip, jergilikti mesenant Baqytjan Saǵyndyqovtyń qoldaýymen Qostanaıda eń alǵash «Alash» degen jınaq shyǵardyq. 2014 jyly «Folıant» baspasynan aqynnyń «Uıyqtama, oıan, alashym» degen shyǵarmalar jınaǵy jaryq kórdi. Nurjan muralary osy jınaq shyqqannan keıin ǵana baryp ǵylymı aınalymǵa endi. Ýálıhan Qalıjan óziniń doktorlyq dıssertasııasynyń bir taraýyn Nurjanǵa arnady, kóptegen jas ǵalym kandıdattyq dıssertasııalar qorǵady, – dedi ol.
Atalǵan konferensııaǵa qatysqan Almatydaǵy Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń grammatıka bóliminiń meńgerýshisi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Ornaı Jubaeva Aqylbek Qojaulynyń alashtanýǵa, Eldes Omarulynyń murasyn tanytýǵa qosqan úlesi týraly sóz qozǵady.
– Aqylbek aǵamyz – Eldes Omarulynyń murasyn nasıhattap júrgen birden-bir ǵalym. Alash ardaqtysynyń murasy birazǵa deıin kópshilikke beıtanys bolyp keldi. Onyń murasy tek Aqylbek Shaıahmettiń eńbeginen keıin ǵana ǵylymı aınalymǵa tústi deýge bolady. Aqylbek aǵamyzdyń eńbekterin negizge ala otyryp, bul ıgi isti ári qaraı sabaqtastyrǵan jas ǵalymdar qazir birneshe shyǵarmalar jınaǵyn toptastyryp shyǵardy. Alaıda eldestanýǵa eń birinshi at izin salǵan, árıne Aqylbek aǵamyz. Ol Eldes Omarulynyń maqalalaryn, baıandamalaryn, arhıvterden tabylǵan dúnıelerdi, odan keıin ǵalym týraly aıtylǵan pikirlerdiń bárin jınaqtap, aýqymdy eńbek jasady. Osy eńbek arqyly elim dep ótken Eldes jan-jaqty tanyldy. Aqylbek aǵamyz, ásirese Qapash Shýaqaev syndy aýyl aqsaqaldarynyń estelikterin, Marat Shýaqaevtyń derekterin paıdalana otyryp, Eldestiń týyp-ósken ortasy, ómiri týraly qundy málimetter berdi. Árıne bul buryn-sońdy ǵylymı aınalymda joq dúnıeler bolatyn. Sol sııaqty Eldestiń qoǵamdyq qyzmeti, Alash partııasynyń qatarynda bolýy, Alashorda úkimeti qurylǵan kezde qandaı qyzmet atqarǵany – osynyń bári Aqylbek aǵaıdyń eńbekterinde jan-jaqty baıandalady, – dedi ǵalym.
Qalamger táýelsizdik jyldary Qostanaı óńirinde týyp-ósken qazaq rýhanııatynyń alyp tulǵalarynyń ómiri men qyzmetin arqaý etken birqatar dramalyq týyndyny dúnıege ákeldi. Onyń «Ybyraıdyń ósıeti» atty dramasy respýblıkalyq «Altyn qalam» táýelsiz baıqaýynda jyldyń eń úzdik dramalyq týyndysy atandy. Al keshe Qostanaı qazaq drama teatrynda sahnalanǵan «О́kinish» atty psıhologııalyq shyǵarmasy kórermen nazaryn qoǵam qaltarysyndaǵy keleńsiz qubylystardyń birine aýdarady.
– Týǵan áke-sheshesin qarttar úıine ótkizip jibergen jandar aramyzda júrgenin keıde baıqamaımyz. О́z ómirimizde kezdestirmegennen keıin bul týraly kóp oılana bermeımiz de. Al qaza kelseń, ómirde mundaı keleńsiz qubylystardyń kóp ekenine kóziń jete túsedi. Bul shyǵarmada ósip kele jatqan jas urpaqqa arnalǵan «ata-anany qurmetteńder, qadirleńder, erteń ósip-jetilgen soń, qart áke-sheshelerińdi dalaǵa tastap ketpeńder» degen oı jatyr, – dedi qoıýshy rejısser Erjan Qaýlanov.
Aqylbek – kópqyrly, ámbebap jazýshy. Ol – qazynaly Qostanaı óńiriniń shejiresin jyrlap, tarıhyn hattaǵan qalamger. Al aqynnyń qalyń oqyrman kóńilinen shyqqan «Minájat» atty jınaǵy – óleń tilimen jazylǵan aqyn janynyń aqıqaty, júrek jyry, kóńil syry.
– О́zim 40 jasymnan bastap oraza ustaı bastadym. «Minájat» jınaǵyna engen jyrlardyń deni – qasıetti Ramazan aıynda jazylǵan jyrlar. Bul – júrektegi jan syrym, ımandy shynym. Oryssha, qazaqsha Quran tápsirlerin biraz aqtaryp, oqyp shyqtym. Soǵan baılanysty týǵan jyrlar. Jalpy, bul jınaqqa 500-den astam óleńim kirgen. Sonymen «endi boldy, osy taqyrypty qaýzap bitirdim ǵoı» dep oılaǵam, biraq onymen bitpegen eken. Odan keıin «Iman – júrek aınasy» degen kitap shyǵardym. Áli kúnge deıin meniń minájat jyrlarym taýsylǵan joq, minájat jyrlaryn qoldan qalamym túskenshe jaza beremin, – deıdi bul jınaq haqynda aqyn.
70 jyldyq ómir belesine shyqqan aqynnyń mereıtoıyna arnalǵan mádenı is-sharalar aıasynda keshe I.Omarov atyndaǵy Qostanaı qazaq drama teatry qalamgerdiń «О́kinish» atty dramalyq týyndysyn sahnalasa, oblystyq orys drama teatry «Ybyraıdyń ósıeti» spektaklin qoıdy. Búgin, ıaǵnı 17 maýsymda saǵat 15:30-da Jastar saraıynda qalamgerdiń shyǵarmashylyǵyna arnalǵan kitap kórmesiniń tusaýy kesilip, saǵat 16:00-de aqyn mereıtoıyna arnalǵan shyǵarmashylyq kesh bastalady.
Qostanaı oblysy