Jyn men aqyn

Bir sózben aıtqanda olar taptaýryn ádebı ortadan táýelsizdik alǵan aqyndar deýge tolyq negiz bar. Endeshe bizge nege olardy táýelsiz, erkin taldaýǵa talaptanyp kórmeske degen oı týady. Buǵan ásirese keıingi kezderi qarapaıym oqyrman túgili, kásibı synshylardy da ańtaryltyp qoıǵan Tynyshtyqbek Ábdikákimuly suranyp-aq tur.

Sózdiń basyn Tynyshtyqbektiń shy­ǵarmashylyǵy ulttyq kodpen tikeleı baı­lanysty dep bastaǵan jón desek qatelespespiz. Biraq basyn ashyp ala­tyn bir jaıt, bizde «kod» sóziniń qa­zaq­sha balamasy «qupııa kilt» degen sııaqty estiledi. Sodan baryp eldiń bári áldebir qupııa kiltti izdep júrgendeı kúı keshýdemiz.

«Ulttyq kod» ulttyq kod bolmaı tur­ǵanda, «kón qatsa – qalybyna» deıtin edik. Mine, osy «kodty» «kón» dep alsa, Ty­nyshtyqbekteı aqynǵa bek jarasady. Sebebi ol táýelsiz sana bastaýyn bul kún­de maǵynasy ózgergen ne umytylǵan kóne sózderden izdeýmen keledi.

«Kóleńkeler shıyrlap

Mazaryńnyń elesin,

Kón topyraq buıyrmaq.

Kónesiń ǵoı, kónesiń»

deıdi «Qý tir­lik» óleńinde.

 Mundaǵy «kón topyraqty» «kóne» dep te, «kónterili» dep te túsinýge bolady. Biraq negizgi maǵynasyn «túpnusqa» dep uqtyq. Iаǵnı adam shyqqan, adam jaralǵan topyraq. Eger osylaı qabyldasaq, Jer-Ana sóziniń tórkini tereńdeı túspek. Bul aıtylyp júrgen paıym bolǵanmen, «kón topyraq» túpnusqalyq mánge ıe jańa tirkes deýge tolyq negiz bar.

 Bizdińshe onyń óleńderi bir bólek, keıingi izdenisteri bir bólek dúnıe emes. Áńgime aqynnyń «Qas Saq Ańqymasy» atty pálsapalyq kitaby týraly bolyp otyr. Onyń «Aqsham hattary» atty óleń kitabyn ózimsine qarsy alǵan oqyrman, osy keıingi eńbegi qolyna tıgende tosy­lyńqyrap qaldy. Danyshpan atasy zamanynda óleńderin jıyp qoıyp, Qara sózderin jazǵany esepke kirgen joq.

 Jurtshylyqqa birden súıkimdi aqyn retinde tanylǵan Tynyshtyqbektiń bul jolǵa nelikten bas tikkenin túsiný de qıyn. Tipti birnárseni dáleldegen kúnniń ózinde, onyń rýhanı aınalysqa túsýine eshqandaı kepildik joq. Keshe ǵana bárine túsinikti aqyn, búgin eshkimge túsiniksiz dúnıe jazsa ne bolady?

Keı oqyrman munda ne syr bar dep, burynǵy jazǵandaryn qaıta paraqtaıtyn shyǵar. Kúdikti degen joldar men kú­mándi degen tarmaqtardy qaıtadan oı eleginen ótkizetin bolar. Áıteýir bul jazǵandarynyń beker dúnıe emes ekenin túsinýge tyrysar. Búgingi oqyrman jy­ly jaýyp qoıǵannyń ózinde, erteńgi oqyr­man bar emes pe?

Áýelgide biz de onyń óleńderinen qa­laı tylsym syr, qupııa astar izdep ket­kenimizdi ózimiz de baıqamaı qaldyq. О́zi aıtqandaı: «Tańbalardyń tilin bilsem sendegi» degen ańsar boıymyzdy bılep áketti. Myna jolda qandaı oı bar, ana jolda nendeı ıdeıa jatyr degen suraqtar da qaýmalaı jóneldi. Anda jynnyń sybyry, munda rýhtyń kúbiri, onda perishte qanatynyń dirili bardaı kórindi.

Joq, buǵan tańǵalmańyz da, shoshy­mańyz da. Onyń óleńderinde jyn degen sóz jıi qaıtalanady. Tynyshtyqbektiń bul sózdi erkin qoldanýy ony oqyrmannan alystatpaıdy. Qaıta kúnine áıteýir «jyn» degen sózdi bir ret aıtyp qalatyn halyqtyq sanaǵa jaqyndata túsedi.

«Jaryq Dúnıe

Bir kúni jarylyp keterdeı

jyn-aqpardan!

Jan Dúnıe –

– esýastyǵy men dalbasalyǵy

turaqty Arman...

Keshe, shydamaı,

Kún sekildi ózim de qulaqtanǵam.

Áldeqaıda shyǵyp ketkem...

Jarym jylap qalǵan...»

Eger «áldeqaıda shyǵyp ketkeni» bol­masa «jyn-aqpardy» kádimgi pýblı­sıstıkalyq uǵymda túsiner edik. Biraq «jyn-aqpar» aqynǵa basqa jaqtan kelip turǵan tárizdi áserli shyqqan. Osyndaǵy «áldeqaıda» dep turǵany «beıýaqta» degen sııaqty oıyńdy san-saqqa júgirtetini de ras. Áldeqaıda, beıýaqta, beımezgil degen sózder ıesizdikti bildirip turatyn sekildi.

 Jalpy, «ıesiz qalǵan dúnıeni jyn ıekteıdi» degen sóz bar. Muqaǵalıda: «Aty-jóni, kim ekeni belgisiz, Qara kıim ǵaıyp bopty anturǵan» delinedi. Beı­ýaqta keledi, áldeqaıda ketedi, biraq sodan uly shyǵarma týyp otyr. Eger sol qara kıimdi belgisiz adamnyń magııalyq tulǵasy bolmasa bul rekvıemge kilt tabylar ma edi?!.

Tynyshtyqbek te «jyn» sózin ózin ashý úshin qoldanatyn sekildi. Onyń adamǵa jamandyq isteıtin naqty jyn emes, shartty obraz sekildi berilýi son­dyqtan. Aqyn áıteýir bireýmen tildesý kerek bolǵandyqtan da jyn obrazyn nysana etip alǵanǵa uqsaıdy. Áıtpese janyn jynǵa satqan, jyndy suhbattasym dep bilgen adam emes.

«Já, sonymen, kóshe kezip kele

jatsyń keshqurym.

Áldeqaıdan úni estilip jynnyń,

álde, eshkiniń»

dese, onda da tylsym syrdan góri, poe­tıkalyq boıaý basym.

Osy «Qaladaǵy ymyrt áýeni» óle­ńindegi:

«Bul qala da jaratylǵan –

qudaılyq bir buıymnan.

Ymyrt shirkin – qoıý áýen,

omyrtqańa quıylǵan»

degen joldar da oıymyzdy nyqtaı túsedi. Mundaǵy kúshti obraz «ymyrttaǵy eshki men jynnyń úninen» týyp turǵan joq, «omyrtqaǵa quıylǵan boıaýdan» týyp tur. Biraq tabıǵı shyqqany onyń aldyndaǵy «ymyrttaǵy eshki men jynnyń únin» estigendeı bolǵan sáti der edik.

 Oǵan sebep aqynnyń halyqtyń oıy­men oılap, halyqtyń sózimen sóılep otyr­ǵanynda bolsa kerek. Qarapaıym ómir­de «mynaý jyn ba, nemene» degen sózdi myń ret estıtin shyǵarsyz. Alaı­da onyń bári ádebıetimizden ótken sosrea­lızm tusynda-aq alastalǵan. Bir qara­sańyz, sanada bar obraz tárizdi, biraq bú­gingi ádebıette ol joq.

 Al Tynyshtyqbek jyndy da, perini de, perishteni de realdy ómirden kúnde kórip júrgendeı ózine óte senimdi sóıleıdi. Jynǵa syrttan tas atpaı, ishten shalýǵa qabileti jetip turǵandaı sózi nyq, oıy da aıqyn. Ádebı ortadaǵy tym mádenıetti bolyp ketken aqyndar bul sózden sanaly túrde qashady. Tynyshtyqbek bolsa solardyń boıyndaǵy jasandylyqpen kúreskendeı eregise túsedi.

«O, Týǵan Jer,

Sensiz kimmin men?

Sorlap bir júrgen sumdaımyn.

Sondyqtan aqyl aıtqysh

jurttan góri, qýarǵan

qýraıyńdy tyńdaımyn».

Mundaǵy qýarǵan qýraı da shyn máninde obrazdy túrde berilgen. Aqyn ıesiz dalada kómýsiz qalǵan súıekterdi meńzep otyrmaǵan shyǵar. Biraq qýarǵan qýraıdyń ýilinde arýaqtyń syry bardaı seziledi. Kóz kórip, qulaq estıtin anyq nárseni aıtyp otyrǵanmen, kóńiliń báribir áldenege elegizedi. Qýraıdyń ýiline eltigen elsiz dala ıesiz be?

Keıde kúndelikti qoldanyp júrgen sózdiń ózi oı-sanamyzǵa qalaı áser ete­­ti­nine mán bere bermeıdi ekenbiz. Má­se­len, osy elsiz dala degen sózdiń ar­ty­nan ıesiz degen sóz eredi. Iesiz bolǵan­dyqtan ne jyn-jybyr basady, ne kezbe, ne kelimsek qonys etkisi keledi. Ata-babamyzdyń tas­ta tańbasy bar, jyǵylsa jambasy tıgen jerdi qalaı elsiz, ıesiz deımiz. Sol elsiz degen dalada kele jatsań, áıteýir bir je­rinde qaraıyp qorym jatady emes pe.

«Qaıran ǵana Ata-Baba –

Aq Jurtym!..

Bes qarýyn asynyp,

O Dúnıege oza shaýyp ketti olar!» deıdi Tynyshtyqbek «Qusa» atty óle­ńinde.

Solarǵa laıyqty bolý úshin Qambar ata kúligi tıse deıdi taqymyma. Biz «jel­­­­­men jarysyp» dep jaza beremiz. Qu­­­laq­qa qandaı jutań estiledi. Onyń tú­bi, túbiri «jynmen jarysyp» bolýǵa tıis. «Qobylandy» eposyndaǵy «Alty aıshylyq joldy alty-aq attap ótetin» Taıbýryldy «jelmen jarysty» dep esh aıta almaısyz.

«Eki kózi – eki aq saıtan,

alty qubylaǵa ádil jaınaǵan,

Es-aqyly – jasyl qasıet,

jaıqalǵan;

tórt tuıaǵynda tórt periniń

móri bar,

arqasynda Táńiriniń jeli bar».

Táken Álimqulov «Aqbozat» ro­ma­­­nynda «Jylqynyń qulaǵynyń tú­bin­de sharap bolady» dep jazyp edi. Ty­nysh­tyqbektiń «Táńiriniń jeli bar» de­geni, «arqasy bar» degenge keledi. Atqa mingen adam arqalanyp ketedi degen sol. «Eki kózi – eki aq saıtan» degeni, «Ymyrt shir­kin – qoıý áýen, omyrtqańa quıylǵan» degen sııaqty surapyl sýret.

Shyn máninde bizdiń halyq buryn solaı sóıleıtin. Ondaı sózdiń soıqanyn ózimiz jas kúnimizde qazirgi jasymyz­da­ǵy úlkenderden jıi estıtinbiz. Olar da kóshken jurtqa kómip ketken qymyz­dyń dámin tatyrǵandaı tamsantyp óte shyqty.

 Aıtpaqshy, qas júıriktiń jelmen emes, jynmen jarysatynyn joǵaryda keltirilgen jyr jolynan da kórýge bolady. «Tórt tuıaǵynda tórt periniń móri bar» bolsa, jynmen jaryspaǵanda nesi qaldy. Azanshynyń daýysyn estigen jyn «a» degenshe alty qyrdy asyp ketetin kórinedi. Endeshe júıriktiń jynmen jarysqandaı bolýy qanatty pyraq úshin asa tań da emes.

Jynmen alysyp qalǵan bireýdi kór­seńiz, ony óner adamy deı berińiz. Bul keıde jyn-perilermen de oı jarys­tyr­ǵandaı, sóz jarystyrǵandaı kórinetin aqyndarǵa óte-móte tán nárse. Qala berdi qalam ustaǵan qaýym úshin básekeniń úlkeni sol bolýy kerek.

 «Ákemniń sońǵy demi» óleńindegi:

Qambar-qymyz qanyp ishken

murtymen

Qasqań edim, qaljyń sózi –

bir túmen!

Qandaı eken, kóreıinshi! – dep,

Qamshymmen

Qanshama ret Túlendi ózim

túrtip em!»

degen joldarda da biraz syr jatyr.

Ákelerimiz, atalarymyz «Jyndy kór­­dim, jynmen kezdestim» dep jatýshy edi. Sonda olardyń álgi nemeden qaımyq­paıtyndaı rýhy bıik bolǵany ǵoı.

Al aqyndarda bul shyǵarmashylyq­tyń shyńy bolýy da múmkin. Mundaı áre­ket shyǵarmashylyq ıelerinde trans­qa túsý arqyly júzege assa kerek. Ty­nyshtyqbek te keıde medıtasııalyq hal keshkendeı tosyn syrly jyrlarǵa kenel­tedi de tastaıdy.

 Ondaıda Tynyshtyqbektiń óleńderi eshqandaı teorııaǵa baǵynbaıdy. Jyr joldary jeliden aǵytyla júgirisip ke­tedi. О́leńdi omyrtqa qusap ustap tur­ǵan býyndary da ózinshe órnekteledi. Shýmaq­tary da erkin qaıyrylyp, birimen biri ortaq oılarmen ǵana týmalasady. Biraq býyn artyq-kem shyǵyp jatsa da, yrǵaq joǵalmaıtyny ǵajap.

 «О́leńdi súıý, ańsaý qandaı –

zal ishi samsar mańdaı!..

Has ánshi án salǵanda,

Julyn-júıkem shatyrlap,

jaı atady,

Kórkem peri ǵaıyptan júregime

qol salǵandaı!»

deıdi bir óleńinde.

«Jumys bólmemde – dombyram,

Baqsylansam – dańǵyram.

Shaıtantıegi – Umaıterekten,

Ata Tegi – báıterekten,

Erikkenimde sóılemeı qoıatyn

jyny bar»

deıdi ekinshi óleńinde.

«Keıde,

Qanat qaǵyp keýdemdegi

eki móldir ókpemen,

Táńir Júzin kórmek úshin kóterilem

Kókke men.

Sóıtip jatyp uıyqtap ketem,

tús kórem:

Jalańaıaq bala-Kóktem...

Kúshti О́leń!»

deıdi úshinshi óleńinde.

Uıqas, býyn, jol, tarmaqtardy bu­dan áldeqaıda sheber qurýǵa bolady. Biraq onda óleń ishki-syrtqy dúnıeniń úıle­simin berip turǵan yrǵaqtan aıyrylyp qalýy múmkin. Tynyshtyqbektiń qaı óle­ńin alsańyz da jan men jaratylystyń úılesimin buzbaýymen erekshelenedi.

Al endi qoldanǵan metaforalary men keltirgen teńeýleri keıde myıǵa syı­maı ketedi. Bir birine uqsamaıtyn nárse­lerdi uqsata salady. Osynyń bári medı­tasııalyq oılaýdyń áseri me dep te qa­lasyń. Alaıda myıǵa syımaǵan nár­se sanaǵa sýret bolyp qona ketkende tań­ǵalmasqa áddiń joq.

Juldyzdanǵan Túnniń myıy endigi...

Aqylymdy muzdatýda keńdigi.

Kókjıekten kórinedi qyzyl Aı.

Ol da – sheksiz keńistiktiń jándigi.

Osyndaǵy metafora da, teńeý de bu­ryn-sońdy qoldanysta bolmaǵan. Aqyn beı­ne qulaǵyna bireý sybyrlap, sony qaǵazǵa túsirip otyrǵandaı elesteıdi. Áıt­pese osy qalaı bolady dep tarty­nyp qalýy kerek qoı. Biraq onyń bul jaz­ǵandary sonshalyqty senimdi shyǵatyny taǵy tánti etedi.

 Árıne shyǵarmashylyq jumysta da belgili bir tártiptiń bolǵany jaqsy. Alaıda shyǵarmashylyq adamynyń ózin jelkesinde redaktor turǵandaı sezinýi er­kindikti shekteıdi. Sodan onyń ózi de, sózi de baǵynyshty bolýy kerek degen jalǵan túsinik týyndaıdy. Al bul shy­ǵar­mashylyq tulǵa úshin ólimmen teń nárse.

«Kúntekti Qydyr qurdasy

bolǵan sol Qazaq

Qudaıdyń ózin shaqyrǵan

dáıim qonaqqa!..»

Osy «Abaıǵa minájatynda» jazǵa­nyn­daı, ol da bir almaǵaıyp obrazǵa kir­gen aqyn. Onyń «Qas Saq Ańqymasy» kitaby sondaı medıtasııalyq halden týǵan dúnıe dese, senbeske amalyń joq. Biraq ondaǵy keıbir oılar men sózderdiń aqynnyń alǵashqy óleńderinen bastaý alatyny bul kitaptyń da tamyrsyz emes ekenin ańǵartady. Soǵan baılanysty qyzyǵýshylyqpen qoıǵan suraǵymyzǵa Tynyshtyqbekten:

«Qazaq dúnıetanymyn ózimizshe zerttep-zerdelep kórýge ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynyń basynda kiriskendeı edik. Osy ǵasyrdyń basynda «Qas Saq Ańqymasy» degen atpen eki kitap shy­ǵardyq. Alǵashqy qadam bolǵannan keıin kemshiligi de kóp edi. Qazir aldymda úsh júz baspa tabaqtaı kólemdi qoljazba jatyr. Sonyń ózin ózimiz álippedeı ǵana eńbek dep baǵalap otyrmyz. Baǵzy babalarymyzdan qalǵan, biz shetin de ıgermegen qandaı alapat ilim jatqanyn sodan-aq bilýge tıissiz. Maqsatymyz jyl sońyna deıin sol eńbektiń tórt tomdaı bolarlyq alǵashqy bólimin baspaǵa daıyndap berý» degen jaýap aldyq.

Bul eńbek danyshpan atasynyń Qara sózderiniń jurnaǵyndaı da bolmasy bylaı da belgili. Biraq basqanyń janyn jaı taptyra ma, taptyrmaı ma, másele sonda. Taǵy bir ádebıetshi dosymyz aıtpaqshy, óleńin jazyp, jáı jatsa ne eter edi? Oǵan da bir-aq aýyz sózben jaýap berýge bolady. Tynyshtyqbektiń aınalasy tynysh kelip, tynysh ketetin atmosfera emes.

Sondyqtan aqynǵa túsinistikpen qa­rap, oqyrmannyń da bir sátke transqa túsýine múmkindik týdyrý asa qıyn sharýa bolmasa kerek.

Al ázirge «Otyrǵan jerimde jyr dáp­terim ǵana qaldy órtengen» deıtin Tynyshtyqbekti ǵana jete biletin sııaq­tymyz. Eger bireý ýaqytyn bólip, onyń óleńderindegi jyn, peri, saıtan, perish­telerdi sanasa, qazir-aq esepten jańylar edi. Joǵaryda aıtqan jynmen jarysqan kúlikteı ol da omyraýlap, ekpinin bir basatyn emes. Mine sondyqtan da bir ózi bir ádebı ortaǵa aınalyp, bir shette qyrýar eńbek tyndyryp jatyr.

Onyń qazirgi shoqtyqty kitaby «Be­sin­shi maýsym jupary» atty óleńder, tol­ǵaýlar, balladalar men poemalar jınaǵy ekenin oqyrman jaqsy biledi. Osy kita­byn oqysańyz kóptegen tylsym syrlar men qupııa jaıttarǵa qanyǵasyz. Ol keıde biri eski, biri jańa eki dáýirde qatar ómir súrip jatqandaı san qıly áserge bóleıdi. О́zi sóıtip jazatyn «aýzynan aspan estilgen» balbaltastardyń arasynda «alǵan demi kempirqosaqqa aınalǵan» bir dárýish júrgendeı elesteıdi.

Bálkim aqyry aqyn bolǵan soń osy­laı bir dáýirden ekinshi dáýirge kók táńiriniń kúligindeı qarǵyp ótip júrý kerek shyǵar. Ondaı bolý úshin soǵan laıyqty mazmun bolýy kerek ekenin tipti aıtyp jatýdyń ózi artyq. Ol basqa túgili qara óleńniń ózin qaıtalaǵysy kelmeı qatelikke ury­nyp jatsa da sóz jaýapkershiligin bári­mizden artyq biledi. Keı-keıde asyl dini­miz týraly asylyq aıtyp jatsa da dál so­laı dep týra qabyldaýdyń qajeti joq.

О́ıtkeni ol da ózimizdeı:

«Jazmyshty óńim demen,

túsim demen.

Qur sózben qý tirlikti músindemen.

Qubylyp ketip baram Qudaı jaqqa,

Qupııa Jaryq Dúnıe ishinde men!

 

Kóz aldym – dóńgelenip shubar uǵym…

Kórmesti kóremin be?

Shúbálimin.

Bilerim:

О́mir – poıyz,

Men – jolaýshy.

Bıletim – týǵan jylǵy kýáligim.

 

Jibermen úreıimdi erkine tym,

Kórgende ajalymnyń portretin.

Qaryz em Qara Jerge...

О́teý qıyn!

Sol ǵoı, sol – qara tándi óltiretin!..» dep te tolǵaıtyn ózekti jannyń biri!

Al onyń azamattyq úni de:

«Men – máńgilik taýsylmaıtyn

zaryqpyn,

Biraq, kózim – haq kıesi jaryqtyń,

Sen degende, Týǵan El!

Aıtqan sózim samaldan da taza tym,

Daladan da jazýym zor jazatyn.

Aspannan da oıym bıik,

Tuńǵıyq,

Alyp júrem ón boıyma muń quıyp,

Sen degende Týǵan El!

Serttessem de najaǵaıly nósermen,

Búkil álem kúnálaryn keshem men,

Sen degende Týǵan El!

Sen degende, ardaǵym,

ınelikpin kóteretin,

Qudaıdyń da salmaǵyn!»

dep óńgelerden erek estiledi.

Qý mańdaıǵa nebir danyshpan aqyn-jazýshylarmen birge ǵumyr keshýdi jazbaǵan eken. Biraq Tynyshtyqbek Ábdikákimuly sııaqty sıqyrly sóz ıelerimen qatar qalam silteý mártebesi táleıimizge buıyryp tur. Endeshe «ol ne istep jatyr, men ne istep otyrmyn» dep bir oılanyp qoıýdyń esh ábes­tigi joq dep bildik. Osy kóńil-kúıdiń áse­rimen basqalarǵa da úlgi bolsyn dep osy maqalany jazdyq. Áıtpese qazir óleńderinde jyn bar, biraq dym joq aqyndar eki keshtiń arasynda órip júr!

Júsipbek QORǴASBEK