Londonnyń Blýmsberı qalashyǵy aýmaǵynda ornalasqan álemdegi eń iri mýzeıdiń biri – Brıtan mýzeıinde Horezm memleketiniń sońǵy hanzada-shahy, tarıhta mońǵol shapqynshylyǵyna alǵash ret toıtarys bergen, asa iri qolbasshy-jaýynger Jalal-ad-dınniń tasy bar eken. Bul buıym jaıly jaqynda ózbekstandyq baspasóz quraldary aqparat taratty.
Jádigerdiń sıpatyna úńilseńiz, kádimgi aǵyn sýdyń malta tasy tárizdes. Betine sharshylanǵan jaınamaz formaly, kólemi 2h1 (uzyndyǵy eniniń eki esesine teń) bolatyn tórtburysh poshym sheber bádizdelip, ony aınaldyra Quran aıattary shekilgen eken. Sondaı-aq bul is 1230 jyly jasalǵany jaıly derek jazylypty. Joǵarydaǵy mýzeılik anyqtamalyqta: tastyń bıiktigi – 47, eni – 29 santımetr delinip, buıym 1990 jyly Irannyń Tebrız qalasynan satyp alynǵandyǵy jaıly málimet keltirilipti.
Tastyń ıesi Jalal-ad-dın sultan jaıly aıtar bolsaq, ol – ataqty Horezm bıleýshisi Muhamedshahtyń balasy. Keıbir oqymystylar (V.V.Bartold, B.Kómekov) Jalal-ad-dınniń anasy túrki-qypshaq, sonyń ishinde arǵyn taıpasynyń qyzy bolǵanyn aıtady. Aty – Aısheshek. Olaı bolýy ábden múmkin. О́ıtkeni horezmdikter keń dalany jaılap jatqan erjúrek qypshaqtarmen quda bolýǵa asa qushtarlyq tanytqan.
Shyǵystanýshy, úlken ǵalym Ilıa Petrýshevskıı ortaǵasyrlyq parsy tarıhshysy án-Nasaýıdyń eńbekterine súıenip: «Jalal-ad-dın asa talantty áskerı qolbasshy, ol mońǵol shapqynshylyǵyna qarsy turyp, qaıtpaı soǵysqan Eýrazııadaǵy jalǵyz tulǵa. Ol óz maqsaty jolynda, Shyǵys Azııa halyqtaryn, Qapqaz jurtyn, onyń syrtynda hrıstıan dinindegi grýzın men armenııalyqtardy, kishiazııalyq seljuq sultandaryn, Baǵdad halıfatyn mońǵol basqynshylarǵa qarsy turýǵa shaqyrdy» degen paıym jasaıdy.
1220 jyly Muhamedshah ólgennen keıin bılik Jalal-ad-dınniń qolyna kóshedi. Biz biletin bir derek, Shyńǵyshan 1221 jyly myqty órlikteriniń biri Shyqıqutagty qolbasshylyqqa taǵaıyndap, oǵan 30 myń sherik berip Pervan (Parýan) qalasyn shabýǵa jiberedi. Osy topqa azǵana jasaqpen qarsy shyqqan Jalal-ad-dın eki kúnniń ishinde toz-tozyn shyǵarady.
Bul habar qulaǵyna jetken Shyńǵyshan Jalal-ad-dınge qarsy ózi qol bastap attanady. Uly qaǵannyń jer qaıysqan jasaǵyna tótep bere almaǵan Jalal-ad-dın Ind darııasyna kelip tireledi. Shyńǵys bolsa, bul jigittiń erligi men jaýyngerlik rýhyna súısingeni sonshalyq, toǵyz órligi men ataqty tórt noıanyn shaqyryp «Jalal-ad-dındi tiri ustańdar!» dep buıyrady.
Bar jasaǵy qyrylyp jalǵyz ózi tiri qalǵan Muhamedshahtyń uly astyndaǵy tulparymen bıik jardan asyp, býyrqanyp jatqan darııaǵa qarǵyp ketedi. Onymen qoımaı arǵy jaǵaǵa aman ótip alyp, ekinshi bette kóz almaı qarap turǵan Shyńǵyshanǵa «Eı, jahandy jaýlaýshy naǵyz er bolsań, beri ótip kel! Armansyz aıqasaıyq!» dep kijinedi.
Jalal-ad-dın sol ketkennen mol ketedi. Mońǵoldarǵa qarsy jasaq jınaý úshin Úndistanǵa barady, Qap taýyn aralaıdy... Sóıtip júrgende 1227 jyly «Shyńǵys óldi» degen habar tıedi qulaǵyna. Sonda batyr-jıen «O dúnıe-aı, menimen shaıqasýǵa jaraıtyn álemde bir adam týyp edi, ol da ólipti. Onymen bir aıqasyp ishtegi sherimdi tarqatsam edi. Endi kúıikten óletin boldym-aý» dep eńirepti. Rasynda, ol 1231 jyly kúz aıynda Kúrdistanda sherlenip jatyp kóz jumypty.