1980-1981 jyldary Birjan Sal, Aqan Seri, Úkili Ybyraı, mine, osy úsh keremetti Kókshetaýda zerttep júrgenimde, bul eldegi shejire kókirek zerdeli jandar qart ánshi Janaly Qalıev jóninde kóp áńgimeler aıtty. Al táńirdiń bir sátti kúni Almatyda bul kisi meni ózi izdep kelip, bizdiń úıde júzdestik, tanystyq. Tez shúıirkelestik. Kóldeneń bos sózder qozǵalǵan joq. Dastarhan ústinde qıly-qıly ánderdiń hıkaıasy shertildi. Sonyń biri – Jaıaý Musanyń beımálim áni «Aqshashaq».
Janaly 1945 jyldyń qysynda soǵystan keledi. Saǵynysyp kórisken aǵaıyn-týys, dos-jarandarymen sálemdesip júredi. Bir joly ol Kazgorodok selosynda turatyn joldasy Mahmet Maekenov degen tergeýshi jigittiń úıinde syrttaı «kórsem bir, shirkin!» dep peıili ketip júretin aıtýly ánshi (sol kezderde ol kisi Qyzyltý aýdanynda sot bolyp qyzmet isteıdi eken) Taqaý Seıitovpen júzdesedi. Kóksheniń atyshýly ánshileriniń kózin kórgen izeti mol Taqaý tosyrqamaı, Janalyǵa iltıpatpen den qoıady. Onyń ánshiligin tanyp-bilip, ár ánin óbekteı sóılep, ishke tartyp, jyly sezimmen baýraıdy. О́zi óte sypa, sabyrly jan erkin sheshilip, ekiniń biri bile bermeıtin – «Aqshashaq» ánin jarqyldatady bir. Janaly osy kezdesý jóninde bylaı dedi: «О́zim tyńdaǵan kórnekti ánshilerdiń ishinde Qalı Baıjanovtan keıin Taqaýdaı zor úndi ánshini kórgem joq. Úni qoıý da jumsaq, ári sondaı ilkimdi. Ol keń tynys ala kóterilse múlde shyǵandap, asqaqtap ketedi eken. Daladaı dalıyp jatqan bir keń tynys. Aryndy, arqaly ánshi. Baıaǵy ańyzǵa aınalǵan Birjan saldardyń porymyn elestetedi. «Aqshashaq» – óte qıyn án. Ol onyń quıqyljı tógilip, adamdy ápsátte rahat sezimge bóleıtin, sóıtip, jan-dúnıeni balqytatyn qyzýly, serpindi, lázzatty, sulý qaıyrmasyn bir demmen bitiredi. Ǵajap! Tipti qııalyń jetpeıdi. Áýelep ketken qusyna ańsaýly kóńilmen ańyryp otyryp qalǵan qusbegi sekildi bir tylsym qudiret múlde esińdi alady. Keremet! «Aqshashaqtyń» kez kelgen ánshiniń yńǵaıyna kóne bermeıtin qıyn da názik ıirimine qaıran qaldym. Bul án meniń kókiregime birden qona ketti. Minezim de tez, zamatta ándi shyrqap jiberýge elikkenim sondaı, ishteı qatty typyrshydym. Biraq ózimdi-ózim zorǵa tejedim. Sony baıqaǵan Taqaý (jurttyń aıtýyna qaraǵanda bir otyrysta bir ándi eki aıtpaıtyn syrbaz Taqaý, bul. I.J.) «Aqshashaqty» eki-úsh ret qaıtalady. Ásirese, júrekti lúpildetken qaıyrmasyna yntyq qyp qoıdy. Ol kisi bir tynys alǵan sátte: «Bul «Aqshashaq» –Jaıaý Musanyń áni. О́z aýzynan úırenip edim, osy Kókshetaýǵa bir kelgeninde. Ánshiniń qartaıǵan kezi…» dedi. Osy kúni ókinem, sol joly bul ánniń mán-jaıyn bajaılap suraı almadym. Ýaqyty da tar eken. Jáne dýyldaǵan jurt sóz tyńdata ma? Sodan beri qansha qys túsip, neshe kóktem shyqty. Taqaýmen kezdeskennen keıin án sózin oıda joqta joǵaltyp aldym. Ne isterimdi bilmeı, ańyrdym da júrdim. Qansha umsynsam da Taqaýmen qaıta júzdesýdiń sáti túspedi. «Aqshashaqtyń» azaby maǵan aıyqpaıtyn qusa bop jabysty. Qym-qýyt tirlik áýeni ánge moıyn burǵyzbady. Bir kúni «Taqaý dúnıe salypty» degen aýyr sózdi estidim. Ýaqyt óte berdi, óte berdi. 1984 jyly men bir sharýanyń retimen Kókshetaýda júr edim, bir úıde jarastyqty áńgime bop, jurt maǵan án saldyrdy. Sol áńgimeniń ústinde bir kisi: «Siz joǵaltqan «Aqshashaqty» biletin bir qaryndasyńyz bar. Ol ózi – jýrnalıst. «Kókshetaý pravdasy» gazetinde isteıdi. Taqaýdyń týǵan inisi Maǵzumnyń qyzy – Raıhan» dedi. Qýanyp kettim. Aqyry, táńir ıip, osy bir zerdeli, bilikti, aqjarqyn qaryndaspen kezdesip, «Aqshashaqtyń» báz-baıaǵy sózin qaz-qalpynda jazyp aldym. Bir armanym oryndaldy. Keıin Raıhanmen hat alysyp, hat berisip, atasy Taqaý jóninde biraz syrǵa qanyqtym. Sodan beri Jaıaý Musanyń «Aqshashaǵyn» jıi-jıi aıtyp, talaı jerge aıan ettim. Jas ánshilerge úırettim. Biraq birde bireýi ne konsertke shyǵyp, ne radıoda, teledıdarda aıtyp kórgen joq. Bul ándi kúni búginge deıin ózim óbektep, ózim áldılep aıtyp júrmin. «Aqshashaq» endi óz qolyńa tıdi, Birjan saldyń «Aıbozymy», «On saýsaǵy», Aqan seriniń «Shyrmaýyǵy», «Aqtoqtynyń aýjary», «Raıhan gúli», Úkili Ybyraı shyǵarǵan «Ańshynyń áni», «Tolqyny» «Qyzyl asyǵy», Mádıdiń «Úshqarasy», «Shirkin-aıy»… osynyń bári óz zertteýinde qaıta oıanyp, daýsy kúndeı kúrkiregen Qaırat Baıbosynovtaı qudireti zor ánshi arqyly dúnıege qaıta keldi. Sol ánderdeı baǵy ashylsyn, al, al myna «Aqshashaqty!», shyrqasyn sol, Qaırat Baıbosynov!
Janaly maǵan osylaı dedi. Al meniń kókeıimde taǵy bir qupııa syr bolatyndy. Bul kisige kezdeskenge deıin men bul ándi kókshetaýlyq azamat, ánshi Jambyl Hakimjanovtan tyńdaǵan edim. Ol «Aqshashaqty» «Úkili Ybyraıdyń áni bolý kerek» dep bir dúdamaldaý sóz aıtqandy. Ony Kókshetaýdyń kónekóz eski ánshileri teriske shyǵardy. Osy pikirdi Janalyǵa jaılap qana sezdirip edim, ol «joq, ol beker sóz!» dep birden bas shaıqady. Keıin 1991 jyldyń naýryz aıynda men Kókshetaýda Raıhan Seıitovamen júzdestim. Taqaýdy sóz ettik. Osy áńgimeden keıin bir kúni Janaly aqsaqaldan bir qomaqty hat aldym. Taqaýdyń ánderi jazylǵan magnıtoplenka! Ishinde Raıhannyń úshbý sálemi bar. Raıhan bylaı dep jazypty: «Atam Taqaý (Taqaýıddın) Seıitov uzaq jyldar boıy Eńbekshilder, Qyzyltý aýdandarynda jaýapty qyzmetterde (sot bolǵanyn aıtyp otyr. I.J.) boldy. О́leń jazǵan. Án shyǵarǵan. Isa aqynmen dos edi.1916 jyly Úkili Ybyraıdy (onda atam on alty jasar bozbala) kórgen. Úkili Ybyraı Qyzyltý jaqqa kelip, án salǵan. Sonda suhbat ústinde úlkender «osy aýylda ánshi jigit bar» dep atamnyń atyn ataıdy. Úkili Ybyraı sol jerde atamdy shaqyrtyp alady. О́zi «Gákkýiniń» bir túrin aıtady. Atam ony birden qaǵyp alyp, qaıtalap aıtyp beredi.
Keıin atam basshy qyzmette júrip, kezinde Júsipbek Elebekovpen talaı ret kezdesip, jaqsy syılasty. Ol kisi atamdy ánshilik jolǵa túsýge (ártistikke) shaqyrǵan, biraq atam barmaǵan. Almatyǵa barǵanda ekeýi kezdesip júredi. Qabıba apaı (Júsipbektiń jubaıy. I. J.) bilýge tıis. 1926 jyly Jaıaý Musamen kezdesip (Jaıaý Musa 1929 jyly qaıtys bolǵan. Janalynyń deregi osy derekke dálme-dál keledi. Ánshiniń qartaıǵan kezi. I.J.), odan «Aqshashaqty» úırengen.
Atamnyń oryndaýynda «Gákký» men «Aqshashaq» respýblıkalyq radıonyń altyn qorynda bolýǵa tıisti. Izdeý kerek. О́ıtkeni, kezinde jazylǵan! Biz Seıit tuqymy – Aqsary Kereımiz. Onyń ishinde Aqsarynyń balasy Báıet batyrdan taraımyz. Bul – Birjan saldyń kúreske túskende «Babam Báıet!» dep arýaǵyna syıynǵan babasy, ıaǵnı Birjan sal bizge toǵyzynshy atadan qosylady. Muny aıtyp otyrǵanym – Birjan palýan bolǵan! Bizdiń atamyz Seıit te, onyń inisi Imanǵalı da palýan! Taqaý atam da solaı bolǵan. Osynyń bári – ánshiligi de, palýandyǵy da (Birjannyń, atamnyń) arǵy babalarymyzdan, óte áriden kele jatqan, ár tuqymnan (ár tolqyn, ár býyndy aıtyp otyr I.J.) bir kórinis berip qalatyn ortaq qasıet bolý kerek».
Qyzyqty derek. Men júzdesken qarııa sózdi kisilerdiń kóp sózin tiriltken aıǵaq bul. Raıhan osy hatymen «Aqshashaq» áni – «Jaıaý Musanyń óz áni!» degen Janalynyń aınymas pikirin nyq senimmen bekite tústi. Jaıaý Musa men Taqaýdyń kezdesken kezin dál kórsetti. Keıin men Janaly oryndaǵan «Aqshashaqty» magnıtoplenkaǵa jazyp, ony Qaırat Baıbosynovqa berdim. Janaly Almatyǵa bir kelgeninde Qaıratpen kezdesti. Qaırat «Aqshashaqty» Janalynyń óz aýzynan tyńdady. Sol kezderde Pýshkın kitaphanasynda sal-serilerge arnalǵan «Káýsar» atty telehabardyń birinde Janalyny almatylyq jurtshylyqpen tanystyryp, biraz ánder shyrqattym. Sonyń ishinde jurtty eleń etkizgeni «Aqshashaq» áni edi. Zalda otyrǵan bir qarııalar: «Qudaı-aı, Jaıaý Musanyń «Aqshashaǵy» ólmegen eken ǵoı!» dep rahmetti jaýdyrdy. Kele-kele «Aqshashaq» Qaırattyń jarqyn únimen efırden berile bastady. Qaırattan jas ánshiler úırenip, olar da konsertterge shyǵyp júrdi.
Qaırat Baıbosynov Jaıaý Musanyń elinde ánshiniń 150 jyldyq toıyna qatysyp, dúıim jurt aldynda «Aqshashaqty» oryndaǵan. Sonda kónekóz qarııalardan ol bul ánniń ıesi Jaıaý Musa ekenine anyq kóz jetkizgen.
Jaıaý Musa Shorman áýletimen aıtysyp-tartysyp júrip, óz eline syımaı, ár jerge jylystaǵan. Sonyń biri – Kókshe eli. Munda ol Syrymbette Shyńǵys tóreni, Jókeıde Birjan saldy saǵalaǵan.
Kókshe – Jaıaý Musaǵa erekshe ystyq, ózin erkelete shalqytqan el. Ol bul eldi óle-ólgenshe aralaǵan. Sol kezdesýiniń biri – Taqaýmen kezdesýi nátıjesinde «Aqshashaq» áni áıteýir, Kókshe topyraǵynda qalyp qoıǵan. Sodan keıin úsh jyldan soń Jaıaý Musa dúnıeden qaıtqan.
Bul qısyndy ýájge jan beretin bir tylsym qubylys – Jaıaý Musa ánderiniń stıldik bitimi, ózine ǵana tán áýez órnegi, onyń oryndalý máneri jáne ásem órilgen sóz kestesi. Keı ánderiniń basqa sal-serilerge uqsamaıtyn oınaqylyǵy. Qııal samǵaýy… osynyń bári Jaıaý Musanyń kompozıtorlyq dıdaryn elden erek jarqyratady. Onyń, ásirese, «Tań aldynda Sholpan týsa», «Kırgızskıı krasıvaı» ánderi men «Aqshashaqtyń» yrǵaq, ıirimi bir kókirek, bir demnen shyqqan júrek lebi sekildi sondaı ashyq, shýaqty, erke nazdy, qulpyryp oınap turǵan bir sáýleli sezim.
Jaıaý Musanyń eńsesin túsirmeı, ony dáıim jelep-jebep, qýat bergen án tóresi – «Aqshashaqtyń» sózin qarańyz:
Án salsań ózimdeı sal,
«janym» deımin,
Bul ánim Alty-Alashqa málim deımin.
Keshegi bes júz qyzdyń zamanynda,
«Aqshashaq» shyrqap salǵan
ánim deımin!
Aǵashy Kerekýdiń seldiregen,
Qalqanyń shaıkóılegi jelbiregen.
Tundyrǵan tostaǵanda
qara shaıdaı,
Kózińnen aınalaıyn móldiregen!
Bul án – Jaıaý Musanyń jastyq shaǵy, mahabbat lázzaty, kórgen baqyty. Mazdap, jalyndap júrgen bir alapat jaısań keziniń kýási.
«Aqshashaq» – Jambyl Hakimjanovtyń únimen qumarlyq oty bop qyzdyrady, aıalaıdy, tátti tús sııaqty terbeıdi.
«Aqshashaqty» Qaırat Baıbosynov shyrqasa – asqaq romantıka!
«Aqshashaq» Janaly Qalıevteı qartań tartqan ánshiniń qyzýy basylmaǵan lebinde kól-kósir bir sezim shalqýy.
«Aqshashaq» osy úsh ánshiniń konsertinde 1990 jyldan bastap, efırge shyqty. Osy úsh ánshiniń úsheýin de kezinde teledıdarǵa túsirdim. Zaty asyl án ár qyrynan gaýhardaı jarqyrap, tez tarap ketti.
Ilııa JAQANOV