Balapandaı baýlyǵan asyl áke

Elbasy Nursultan Nazarbaev «Bolashaq» baǵdarlamasynyń 20 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty jıynda muǵalimderdiń eńbegi týraly erekshe aıtyp, jastar tárbıesindegi úlesine toqtalǵan edi.  Sol alqaly jıynnan keıin men búkil ómirin ustazdyq qyzmetke arnaǵan ákem týraly oı-tolǵamymdy jazýǵa nıet ettim. Iá, ustazdyq – uly uǵym. Qazaqtyń uly aqyny, ultynyń uly tulǵasy Maǵjan Jumabaev óziniń «Pedagogıka» atty eńbeginiń betasharyn: «Qazaqtyń qany bar, jany bir jolbasshysy – muǵalim... alty alashtyń balasy bas qossa, qadirli oryn – muǵalimdiki» dep bastaǵan eken.

Elbasy Nursultan Nazarbaev «Bolashaq» baǵdarlamasynyń 20 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty jıynda muǵalimderdiń eńbegi týraly erekshe aıtyp, jastar tárbıesindegi úlesine toqtalǵan edi.  Sol alqaly jıynnan keıin men búkil ómirin ustazdyq qyzmetke arnaǵan ákem týraly oı-tolǵamymdy jazýǵa nıet ettim. Iá, ustazdyq – uly uǵym. Qazaqtyń uly aqyny, ultynyń uly tulǵasy Maǵjan Jumabaev óziniń «Pedagogıka» atty eńbeginiń betasharyn: «Qazaqtyń qany bar, jany bir jolbasshysy – muǵalim... alty alashtyń balasy bas qossa, qadirli oryn – muǵalimdiki» dep bastaǵan eken.

Shynynda, búkil sanaly ǵumy­ryn urpaq tárbıesine arnaǵan muǵa­limdik mamandyqtyń qashanda jóni bólek. Ustazdan bilim alyp, tárbıe úırenbegen bir pendeni osy kúni jer betinen kezdestire almasyń anyq. Meniń de ákem Qabdyrash Kenebaıuly da sondaı qadirli mamandyqtyń ıesi bolǵan. Aldynan myńdaǵan shákirt tálim  alyp, taǵylym úırengen. Imanǵa uıyp, qudaıdan kúderin úzbe­­gen, Alla aldynda kúnáli bolmasam dep aq júrip, adal basqan azamat edi. Oǵan ol kisiniń artynda qalǵan jazbalaryn oqyǵanda kóz jetkizýge bolady. Mysaly, ótken ǵasyrdyń 30-jyldaryndaǵy alapat ashtyqqa baılanysty qaldyrǵan esteligin «Bismillahir-Rahmanir-Rahım» dep bastap, «1932 jylǵy Aqmola oblysy Balqashyn aýdany, Qyzyl Oktıabr kolhozynda dúnıege keldim. Ol kezdegi el basyna tóngen surapyl naǵyz qııamet-qaıym ekenin keıin estip bildim. Surapyl deıtin sebebim, sol jyldary el azyp-tozyp, asharshylyqqa dýshar bolyp qatty qınalypty. Ákem Kenebaı Toqtaruly aýyldyń aıtýly el syılaǵan aqsa­qaly, ertede Túrkistannan 25 shaqy­rym jerde ornalasqan Qarnaq degen qalada dinı oqý oqyǵan adam edi. Oqý­yn aıaqtap elge kelgen soń halyq ony Terisaqqan aýylyna ımam etip saılaǵan. Terisaqqanda meshit bolypty. Sol meshitte ákem sabaq bergen», dep ustazdyq sheberliginiń tamyry áride ákesinen bastaý alatynyn alǵa tar­typ, anasy Átish elge tanymal Qań­­­tarbaı qajynyń qyzy ekenin atap aıtqan.

1953 jyly bastalǵan muǵalimdik qyzmetine deıin ákem biraz joldan ótip­­­­ti. Aýyldaǵy bastaýysh mektep­ten soń aýdandaǵy jeti jyldyq bi­lim uıa­syn bitirgen. Sol kezeńdi eske túsir­gende: «Kún kóris qıyn boldy. Sha­rýaǵa erte aralastyq. Sol jyldary bala-shaǵa jas-kári – bárimiz de egin basyna shy­ǵatynbyz. Men de bir úzim nan, bir qu­ty aıranymdy alyp, ákem­nen qalmaı, qa­byr­ǵam qaıyssa da kúnuzaq jumysqa ara­lasatynmyn», deıtin.

Mektepti aıaqtaǵan soń Qaraǵandy qalasyndaǵy muǵalimder daıyndaıtyn ınstıtýtqa túsipti. Ol tustaǵy qıyn kezeńder de áke esteliginde jan-jaqty baıandalǵan. Oqýdy qazaq tili men ádebıeti mamandyǵy boıynsha bitirgen soń, joldamamen Eshim jeti jyldyq mektebine kelip, muǵalimdik qyzmetin bastapty. Onyń alǵashqy qadamynan-aq alǵyrlyǵy men alymdyǵy myqty bolǵanyn zamandastary bylaısha baıandaıdy. «Qabdyrash óz qyzmetine berilgen, adamdyǵy men adamgershilik qasıet­teri mol, mádenıettiligi erekshe jan bolatyn. Ol osyndaı ınabat­tylyǵymen úlken qurmetke ıe bola bildi»,  deıdi áriptesi Q.Aıtjanov aǵaı. Bilim biligimen kózge túsken ol muǵalimdikten oqý isiniń meńgerý­shiligine kóteriledi. Balanyń jaqsy bolýy ustazdyń úlgisinen desek, ákem Qabdyrash Kenebaıulynyń ul men qyzdy tárbıeleýdegi úlgisi, ádiskerligi, ádisnamasy bilim sapasyn arttyrýǵa erekshe septigin tıgizedi. Ol týraly merzimdik basylymdarda iltıpatty maqalalar shyǵa bastaıdy. Sondaı bir jyly dúnıe «Torǵaı tańy» gazetinde «Shákirt baǵbany» degen atpen jarııalanady. Sol maqaladan úzindi oqyp kórelik. «Qabdyrashtyń oqýshylardy eńbek­ke tárbıeleý ónegesi bir tóbe. Jaz­ǵy demalys kezinde oqý-tárbıe jumysyn eńbekpen ushtastyryp, balalardy basqaryp, sovhoz sharýa­shylyǵyna aralasady. ...1958 jyly Muhtar Áýezovtiń «Eńlik-Kebek» tragedııasyn daıyndaý barysynda, basty keıipkerlerdiń biri – ataqty bı Qaramende rólin oınap, qoıylymǵa óz úlesin qosady. Osy jyldary shyǵarmashylyq saparmen Esil, Tor­ǵaı óńirine kelgen ataqty jazýshy Sábıt Muqanovpen jáne aqyn Hamıt Erǵalıevpen mektepte kezdesý keshin ótkizgen. Abzal aǵalar ustazdardyń eńbegine dán rıza bolypty», dep oqý isiniń meńgerýshisi retinde ákemniń jas muǵalimderge jasaǵan qamqorlyǵyn tarata aıtyp, talapkerlerdiń oılaý belsendiligin arttyrý jolyndaǵy is tájirıbesine keńinen toqtalypty. Ásirese, qyzmettes áriptesterimen, shákirtterimen, ata-analarmen ju­mys isteý tásili jan-jaqty baıan­dalǵan. Men ákemniń osyndaı erekshe qasıetterine tek tánti bolyp qana qoımaı, maqtanyshpen ózgelerge, keıingi jastarǵa úlgi etip aıtyp júremin.

Ardaqty ákemiz alpysqa kelgen tusta qyryq jylǵa taıaý etken eńbegi, tókken teri aqtalyp, shákirtteri erekshe iltıpat kórsetken. 1967 jyly mektep bitirgen túlekter ol kisige alty shýmaq óleń joldaryn arnapty. Sonyń bir shýmaǵyn mysalǵa keltirer bolsam: «Ýa, aǵa, bizder úshin azamatsyz orny bólek, О́mirde ónegeden órgen órnek. Siz búgin dúbirletip shyǵyp tursyz, Alpystyń asýyna qu­­­­­lash sermep!», – dep túıindepti shákirtteri.

«Aqyryn júrip, anyq bas. Eń­begiń ketpes dalaǵa. Ustazdyq etken jalyqpas, Úıretýden bala­ǵa», dep Abaı aıtqandaı, qyryq jylǵa taıaý etken eńbegi eń birinshi shákirtteriniń, jalpy jurttyń iltıpatyna bólendi. «Oqý isiniń úzdigi» atandy. Sol tustaǵy Oqý mınıstrliginiń, kásipodaq uıym­darynyń áldeneshe ret qurmet gra­motalarymen marapattaldy. «Aǵa muǵalim» ataǵyn alyp, sol kezdegi odaqtyq mańyzy bar zeınetke shyqty.

Ustazdan shákirt ozbasa, qoǵam damymaıtyny belgili. Meniń ardaqty ákemnen bilim alǵan ár jyldardaǵy urpaqtar búginde táýelsiz eldiń órkendeýine óz úlesterin qosyp júr. Olar árkez «Qabdyrash Kene­baıulynan alǵan bilim men tárbıe bizdi árqashan bıikterge bastaýmen keledi. Ustazǵa degen izgi nıetimizdi adal eńbegimizben aqtaýdamyz. Ondaı jany jaısań, kóńili kóktem shýaǵyndaı meıirimdi jandy áste umytý múmkin emes. Biz sondaı asyl aǵadan oqyǵanymyzdy ul-qyzymyzǵa maqtanyshpen aıtyp júremiz», deıdi ustazdaryna iltıpat tanytyp. Al ardaqty ákem bir esteliginde shákirt­teri týraly: «О́zinen ozǵan shákirti bar ustaz – armansyz!» degen eken bir ǵulama. Men de ózimnen ozǵan shákirtterimdi kórgende, ne jaqsy isterimmen tanylǵan tusta attaryn eske túsirip erekshe súısinip, táýbe, dep tamasha sezimge bólenip otyramyn», degen edi. Osyndaı ardaqty ákeniń urpaǵy bolý biz úshin maqtanysh. Men – bizdi qanattyǵa qaqtyrmaı, tumsyqtyǵa shoqtyrmaı ósirip, qatarǵa qosqan, óziniń ul-qyzdaryna bizge ǵana emes, shákirtterine ardaqty bolǵan ákemiz Qabdyrashqa shynaıy balalyq sezimimizdi bir shýmaq óleńmen jet­kizip, maqalaǵa túıin qoısam deımin.

Tek sharapat kórgen dáıim aldynan,

Seniń beıneń atatuǵyn – tań qylań.

Urpaqtaryń seni maqtan etedi,

Asyl ákem balapandaı baýlyǵan.

Sálıman QABDYRAShQYZY.