Keshegisiz búgin, búginsiz keleshek joq

...Jasyń seksennen asqan qarttyq shaǵyńda jaqyn aralasqan kisilerdiń de azaıatyny zańdylyq. Ketip jatyr, ketip jatyr... Bári de ótken kúnniń elesindeı, bir-bir saǵynysh, sarǵaıǵan bir-bir japyraq qaǵaz. Urpaqtaryń bol­ǵa­nymen, keıde ózińdi qataryńnan qol úzip, jalǵyz qalǵan jandaı sezinesiń. Keshegi ótken qur­by-qurdas, zamandastaryńdy ań­saısyń. Esińnen ketpeıtin erekshe bir tulǵalar keıde óń men tús arasynan qylań bergendeı bolady. Solardyń biri eles berip júrgen ardaqty Moldaǵam – Ájibek beınesi (Biz sııaqty jasy kishiler ony Moldaǵa deıtinbiz). Ol men úshin kim edi?

...Jasyń seksennen asqan qarttyq shaǵyńda jaqyn aralasqan kisilerdiń de azaıatyny zańdylyq. Ketip jatyr, ketip jatyr... Bári de ótken kúnniń elesindeı, bir-bir saǵynysh, sarǵaıǵan bir-bir japyraq qaǵaz. Urpaqtaryń bol­ǵa­nymen, keıde ózińdi qataryńnan qol úzip, jalǵyz qalǵan jandaı sezinesiń. Keshegi ótken qur­by-qurdas, zamandastaryńdy ań­saısyń. Esińnen ketpeıtin erekshe bir tulǵalar keıde óń men tús arasynan qylań bergendeı bolady. Solardyń biri eles berip júrgen ardaqty Moldaǵam – Ájibek beınesi (Biz sııaqty jasy kishiler ony Moldaǵa deıtinbiz). Ol men úshin kim edi? Ákem be, álde aǵam ba, tipti, ekeýi de shyǵar. Arada qanshama jyldar ótse de, men ony saǵynamyn, ańsaımyn, úni qulaǵymnan, beınesi kóz aldymnan ketpeıdi.

Ájibek meniń týǵan ákem Qu­saıynmen nemere aǵaıyn. Ba­bamyz Nurdan órbigen alty ul­dyń biri Sadyqtan – Qusaıyn, ekinshisi Ybyraıdan Ájibek týady. Qusaıynnan jalǵyz týǵan meni Moldaǵam birde surap, birde zorlap týǵan oshaǵymnan alyp, óz baýyryna basyp, Kúljaı shesheımen ekeýiniń aldanyshy, qýanyshyna aınaldym. Buǵan ákem Qusaıyn, anam Aısulý qarsy bolmaıtyn, qarsy bola almaıtyn. О́ziniń týǵan aǵasy Súleımennen uldan jalǵyz Aqandy jórgeginen baýyryna basyp erkeletip, erkin ósirdi. Atqaminer azamat shaǵynda, eki otbasyna aıtqanyn oryndatyp, balalyqtan góri bazynalyǵy basym, óktemdigi aıqyndala bastaýy sebep boldy ma, áıteýir bar peıilin maǵan arnaıtyn.

Moldaǵam aǵaıyn-týys­tary­nyń arasynan shıraq­tyǵy, ójet, ótkirligimen erekshelenetin edi. Máımóńkesiz tik sóılep, adamnyń jaǵymsyz minez-qul­qyn, jaman oıyn aıtqyzbaı tanyp, betine aıtatyn qasıetinen kópshilik kádimgideı qaımyǵatyn. Ásirese, pı­ǵyly taza emes, qoly aram adam­dar ol kisiniń aldynda degbir­sizdenip, qıpaqtap, ózinen-ózi qysylyp, qapysyn taýyp, ketkenshe asyǵatyn. Súıindik rýynyń ishinde Kúlik tarmaǵynyń urpaǵy, jasynan qasıet qonǵan naǵashysy – Baımaǵanbet qajydan aýysqan qasıet on tórt-on bes jasynda biline bastapty. Ártúrli naýqasqa shaldyqqan adamdardy emdep, shıpasy, duǵasy daryp, ataǵy sol kezderdegi Baıan, Qý, Qarqaraly, Shet, Abyraly mańaıyna áıgili bolypty. Basyna qonǵan bul qasıet keńes zamanyndaǵy baı, molda, baqsylardy qýǵyndaý naý­qanyna deıin úzilmepti. Moldaǵam qazirgi «ekstrasens» dep atalatyn emshilerden artyq bolmasa, kem emes edi.

Emshi bolǵandyǵy úshin aıyptalyp, 1936 jyly Qý aýdanynyń túrmesine qamalǵanda túrmeniń qulpy ashylyp kete bergeninen qoryqqan mılısııa kezekshisi bastyǵyna shaǵymdanady da, oǵan kózi jetken mılısııa bastyǵy qolhat alyp abaqtydan shyǵaryp jiberedi. Bul habar jerde jatpaı, aýdanǵa prokýrorlyqqa jańadan ornalasqan atqaminer estigen soń, qasyna mılısııa qyzmetkerin er­tip alyp, ózi tutqyndamaq bolyp Moldaǵanyń úıine barady. Úıge kire aǵanyń qolyn alyp onyń tutqyndalǵanyn jarııalamaq bol­ǵanda, qarý ustaǵan qoly jansyzdanyp, qatty qınalsa da sezdirgisi kelmeı qasyndaǵy mılısııaǵa qarýyn usynyp, Moldaǵany dereý tutqyndaýdy buıyrady. Úıinde jaıbaraqat otyr­ǵan Ájibek:

«Kim bolsań da bosaǵamdy at­tadyń, meımanymsyń, joldasyń da óziń sııaqty bir pálege ushy­ra­masyn deseń, jónge kel, qurmetti qonaǵym bol, otyryp sóıleseıik, janyńyzǵa batyp turǵan keseldiń shıpasy bolar», dep ornynan turyp, meımanynyń sheshinýine kómektesken bolyp qozǵalyssyz qalǵan qolyn sıpap ótkende, qoly jandanyp qaqsaǵany basylady. Bolǵan isti basynan ótkergen pro­kýror sheshinip, jaıǵasqan soń keshki as ústinde áńgimesin jalǵas­tyryp, «Meni qamaǵan abaqtynyń qul­pynyń ashyla berýi jebeýshilerdiń áreketi, ol úshin bireýlerdi jaz­ǵyr­maǵaısyz. Sizdi maǵan qaraı attanǵan sapar ústinde jazalamaq bolǵan jebeýshilerdi toqtattym. О́ıtkeni, onyń sońy qasyńyzǵa ertken azamatqa pále bolar, ne de bolsa júzdeseıin, tildeseıin dedim. Qazirgi myna qym-qýyt zamanda is basynda júrgen sizderge ne kiná? Sizden burynǵy azamattar da meni mazalap baqqan. Tipti, meniń Júsipbek Aımaýytovpen tanystyǵym úshin jazǵyrdy. Odan da aman qalyp otyrmyn. Qazir boıyma qonǵan qasıetten arylý qamynda adamdy emes, tiri jan ıesi – maldy emdeýge boı urdym. Olaı etpesem, meniń ıelerim ózimdi mert etýinen qaýiptendim. Al ol úshin jazǵyrsańyzdar aldyńyzda otyrmyn. Biraq jebeýshiler meni ońaılyqpen bere qoımaıtynyn sezgen bolarsyz», dep qonaǵyn qurmettep, erteńine attandyrypty.

1945-1946 jyldardyń jaz aılarynda meni janynan qaldyrmaı, at-arbamen el aralaǵan saparymyzda jol ústinde ártaraptan áńgime qozǵaıtyn edi. Sonyń esimde qalǵan biri:

 «Júsipbek Aımaýytov – myna Baıanaýyl aýdanynyń azamaty. Menen bir jas úlken bolatyn. Bizdiń úıdegi Kúljaı apańmen aýyldas. Naǵashym Baımaǵanbet qajy­nyń aýylymen irgeles bol­ǵan­dyqtan, jıi kezdesip syrla­satynbyz. О́jet, ónerli, aǵash­tan túıme túıetin sheber, al­ǵyr da daryndy azamat edi. Biz Kúljaı ekeýmiz shańyraq kóter­gende, bizge jasaý retinde oıýly shkaf syılaǵan bolatyn (ol estelik múlik meniń úıimde saqtaýly, ol biz úshin asa qundy múlik). Jú­sip­bekti «alashordashy, halyq jaýy» dep atyp tastady ǵoı. Ony sender bilmeısińder. Sa­ǵan ońashada aıtyp kelemin. Iá, nebir bilgirlerimiz ben dúldúl­deri­mizdiń kózi joıylyp, arman­da ketti. Al biz sııaqtylar solarǵa ta­nystyǵymyz úshin qanshama qy­sym kórip, osy kúnge deıin se­nim­sizder qataryndamyz. Za­man ótip, jas shaýlana bastady. Endi qansha ómir kesherimiz bir Jaratqannyń quzyrynda. El basyna túsken aýyrtpashylyq, zaman qyspaǵy saldarynan qan­shama jandar júıkeleri syr berip, ustamaly keselden japa shegýshiler jıilegen tusta, járdem kútkenderge qolymnan kelgen kómegimdi kórsettim. Basqadaı aý­rý­larǵa qoldan dári jasap emde­dim. Sol úshin meni biletin el-jurt qurmetteıdi, syılaıdy. Olarǵa eńbegimdi satyp, kúnkóriske aı­nal­dyrǵan emespin. Týǵan aǵa-ini­lerim, aǵaıyndardyń arqasynda muqtajdyq kórgenim joq. Bar baılyǵym – kópshiliktiń iltıpaty, batasy. Endigi bar tilek-arman adamdarǵa jasaǵan tirliktegi jaqsylyq, shıpalyq duǵalarym baqıda aldymnan shyqsa eken. Meni umytpaı, duǵalarynan qal­dyr­masa dep tileımin», degeni esimnen ketpeıdi.

Oqydyq, mamandyq aldyq, sol boıynsha eńbekke aralastyq. Partııa músheligine qabyldanyp, belsendisine aınaldyq. Ońashada Kúljaı apanyń dastarqanynda oqylǵan duǵaǵa qol jaıyp, jaqsylyq tileýden asa almadyq. Qazirgi zamandaǵydaı as berip, quran oqytsaq, ókimet atatyndaı kórdik. Qudaıdy tanymaıtyn ókimetti Qudaı atyp kózi joıylǵan kezde shaý tartyp, qaırat qaıtty. Qoǵamnyń ózgeriske bet burǵan shaǵynda bar qolymnan kelgeni Egindibulaq aýdandyq «Balqantaý» gazetinde 1993 jyldyń 3 mamyrynda «Ájibek Ybyraıuly» atty esteligim jaryq kórdi.

Qoıandydaǵy zıratyna jibi túzý eskertkish tas qoıý oıymnan ketpegenimen, zaman tarshylyǵy, adamdardyń basyna túsken aýyrtpalyq qolbaılaý bolǵan edi. Degenmen, marqumnyń erekshe qasıetiniń áseri bolar jáne el esin jınap joǵaltqanyn túgendep jatqanda balam Saıabek pen jaqyn baýyrymnyń uly Rym­bek ekeýi kelip, Qoıandydaǵy ata­nyń beıiti qulap, tastary shashy­lyp, múrdesi aıaqasty bolatyn túri bar. Kózin kórgen siz tur­ǵanda, ataǵy, qasıetinen habar­dar urpaqtary jınalyp kese­ne­sin qaıta qalamasaq ta bir kór­nekti belgi qoısaq dep sizge kel­dik. Batańyzdy berińiz, ózińiz sózińiz ótetin aǵaıyndarǵa aı­typ uıymdastyrýǵa basshy bolyńyz», dep 2012 jyldyń 8 qyr­kúıe­ginde oılaryn júzege asyryp, kópshiliktiń rızalyǵyna bólendi. Eskertkish tas qoıylyp, eski zıratynyń syrtynan jańa qorshaý jasaldy. Arnaıy as berildi.

Osy saýapty iske Moldaǵanyń urpaqtary, atalas týystary men tilektes aǵaıyndar qarjylaı qoldaý kórsetip, kómekterin aıaǵan joq. Qoıandy aýylynda turatyn qandas baýyrymyz Tarǵyn Núgirı­denuly sol qasıetti atanyń shy­raq­shysy esepti. Ájibek ata zıratyna kelip minájat, duǵa etýshilerdi qurmetteý, jaǵdaı jasaýdy paryzy sanaıdy. Jasy jetpisten assa da eńbekten qol úzbeı, balalarynyń basyn biriktirip, shaǵyn sharýa qojalyǵyn damytyp ıgiligin kórýde. Qarqaraly aýdanynyń aýyl sharýashylyǵy ishinde ózindik orny, mańyndaǵylarǵa ıgilik shýaǵyn shashqan jaıy bar.

Ájibek aǵamnyń dúnıeden qaıtqanyna talaı jyl ótse de, eminiń shıpasy tıip, sharapatyn kórgen adamdar jáne olardyń urpaqtary, Moldaǵamdy kórgen-bilgen, ol týraly estigen adamdar áli kúnge jan-jaqtan kelip, zıratynyń basyna quran oqyp ketedi. Eshkimniń nusqaýynsyz-aq ata-baba árýaǵyn qurmet tutý – qazaq halqynyń qanyna sińgen qasıet.

El ishinde osyndaı nebir asyl azamattarymyz ótti. Kúljaı jeńeshem 90-jyldardyń basynda o dúnıege meniń shańyraǵymnan attandy. Keshegisiz búgin, búginsiz bolashaǵymyz bulyńǵyr ekenin eskerip, ótkenimizden ónege, keleshekke sabaq bolsyn dep osy shaǵyn estelikti jazǵandy jón kórdim.

Ramazan SADYQOV,

eńbek ardageri.

Qaraǵandy oblysy,

Topar kenti.