«Magnıtogor jumysshysy» qandaı gazet?

Aýmaly-tókpeli 30-shy jyldary Keńester Odaǵynda iri qurylystar bastaldy. Solardyń biri Chelıabi oblysyndaǵy Magnıtogor metallýrgııa kombınaty edi. 1932 jyly domna marten peshi, 1933 jyly blıýmıng qatarǵa qosyldy. Kombınat jyl ótken saıyn irilenip, qaryshtap damydy. Shıkizatty Magnıt taýymen qatar, keıinirek Sokolov-Sarybaı ken óndirý birlestiginen de aldy.

Aýmaly-tókpeli 30-shy jyldary Keńester Odaǵynda iri qurylystar bastaldy. Solardyń biri Chelıabi oblysyndaǵy Magnıtogor metallýrgııa kombınaty edi. 1932 jyly domna marten peshi, 1933 jyly blıýmıng qatarǵa qosyldy. Kombınat jyl ótken saıyn irilenip, qaryshtap damydy. Shıkizatty Magnıt taýymen qatar, keıinirek Sokolov-Sarybaı ken óndirý birlestiginen de aldy.

– Ashyqqan qazaqtar Qos­ta­naı­dan shubap Magnıtogor kombı­natynyń qurylysyna barǵan. Kóp qazaqtyń súıegi kombınat qurylysynyń astynda qalǵan. Dalada erkin mal baqqan adamdar qurylystyń aýyr jumysyna shydas bere almaǵan. Et jep, qymyz iship ósken qazaqtarǵa ondaǵy tamaq jaqpaı, aýrýǵa ushyraǵan, – deıdi tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Amanjol Kúzem­baıuly. Bul, árıne, zertteýin kú­tip turǵan taqyryp ekendigin de aıtqan edi tarıhshy.

Magnıtogor metall kombınaty qury­lysynda on myńdaǵan jumysshylar men mamandar jumys istedi. Sondyqtan onda áleýmettik jeli damydy. Bastaýysh, jeti jyldyq jáne zaýyt-fabrıka mektepteri ashyldy. Sonymen qatar, ulttar tilderinde gazetter shyǵa bastady. 1934 jyly Búkil­odaqtyq kommýnıstik (bol­she­vıktik) partııasy Mag­nıto­gor okrýgtik komıtetiniń, Magnı­togor okrýgtik atqarý komı­te­ti­niń, okrýgtik kásipshilik keńe­si­niń jáne Stalın atyndaǵy kom­bı­nat basqarmasynyń organy re­tinde qazaq tilindegi «Mag­nıtogor ju­mysshysy» gazeti uıym­das­tyrylady. Ol sol jyly 8 qań­tarda jaryq kóredi. 1936 jyl­dyń aıaǵyna deıin shyǵyp turdy. Sol jyly redaksııa Chelıabige kó­shiriledi.

Latyn qarpimen shyqqan ga­zet­ten sol ýaqyttyń lebi ese­tin­deı. Tóte jazýdan latyn alfa­vıtine aýysqan, odan qaldy kırıl­lısanyń tabaldyryǵynda turǵan qazaq tiliniń emlesi de áli boı jazyp kete qoımaǵany kórinedi. Gazettiń aty latyn alfavıtimen jáne onyń astyna «Magnıtogor jumysshysy» dep ózimiz qoldanyp júrgen kırıllısamen jazylǵan. Bizdiń qolymyzǵa tıgen sandarynan basylymnyń Magnıtogor metall kombınatynyń syrtynda qazaqtar Agapov, Naǵaıbaq, Qyzyl aýdandaryna da shoǵyrlanǵany baıqalady. Sol óńirlerdiń tynys-tirshiligin bildiretin habarlar jıi basylǵan.

Gazettiń sarǵaıyp búginge jetken az ǵana sanynda halqymyz, elimiz tarıhynyń izi saırap jat­qandaı. Gazettiń 1936 jyl­ǵy №90 sanynda «Az ult jumys­shy­lary­nyń arasyndaǵy jumys» degen maqalada: «Budan 2-3 jyl buryn az ult jumysshylarynan tehnı­ka tilin bilgen jumysshylar biren-saran ǵana bolsa, qazirde zaýytta isteıtin 833 jumysshynyń (qa­zaq, tatar, bashqurt) 273-i túrli jumys­tarda iskerlenip otyr» dep jazady.

Gazette jergilikti partııa ko­mı­tetiniń plenýmdary, KSRO Or­ta­lyq atqarý komıtetiniń qaý­ly-qararlary, «Pravda» men «Iz­vestııa», basqa da orta­lyq basy­lymdardyń materıal­dary beri­lip otyrǵan. Habarlardan 37-niń joıqyny da alys emestigin baıqaýǵa bolady. Taqyryby «Troskııshil-zınovevshiler qal­dyqtarynyń soty bastaldy», «Súıikti Stalınniń mańyna buryn­ǵydan da nyq toptasaıyq» dep keletin ortalyq habarlarmen birge, «Kolhoz menshigine zııankestik jasaǵan Baıjanovqa qatań soqqy berilsin», «Naǵashybaı jaýapqa tartylsyn» sııaqty jergilikti habar-osharlardan da qasiretti dúmpý estiletindeı. Kemshilikti kórsetken ár materıaldyń sońy «qatań shara qoldansyn» bo­lyp aıaqtalady. Ja­ńa Kons­tı­tý­sııanyń jobasyn tal­qylaý­dyń qyzý júrgeni baıqalady.

Gazettiń 1936 jylǵy 1 tamyz kúngi sanynda «Spýtnık agıta­tora» jýrnalynan «1 aǵýs – soǵysqa qarsy jer júzilik kún» atty mate­rıal kóshirilip basylǵan. Onda «Soǵysqumarlardyń negizdisi fa­shıs­ter Germanııasy dúnıeni jańa­dan bóliske salýǵa kúresip jatyr. Onymen birge (Germanııa) Japonııa, Polsha da áýdelesip, ún qatysyp otyr. Fashıster soǵysqumarlary ashyqtan ashyq búkil eńbekshilerdiń atalyǵy – Keńester Odaǵyna qarsy, tóń­ke­riske qarsy soǵys daıyndap ja­tyr» dep jazady. Osydan bes jyl­dan keıin munyń shyndyqqa aı­nalǵany belgili.

1936 jyldyń tamyz aıyn­da Magnıtogor okrýgindegi qa­zaq muǵalimderiniń kýrsy uıym­dastyrylady. Oǵan qatysqan jıyrma shaqty kisi Chelıabi obly­syndaǵy barlyq qazaq muǵa­limderine hat joldaıdy. Ol «Magnıtogor jumysshysy» gaze­tiniń 1936 jylǵy 21 tamyz kúngi sanynda birinshi betke beriledi. Onda keńes muǵalimderiniń qandaı bolýy, buryn tıisti mektepter bitirmegen qazaq muǵalimderiniń bilimin jetildirýi kerektigi aıtyla kelip, kýrsqa qatysýshylar jańa oqý jylynda atqaratyn mindetterin tizbeleıdi. Jańa oqý jylynda mektep jasyndaǵy balalardyń barlyǵy oqýǵa tartylýy, mektep pen mektep, klass pen klass, jeke oqýshylar arasynda sosıaldyq jarysty uıymdastyrý, kommýnıstik tárbıeni kúsheıtý, muǵalimderdiń qoǵamdyq jumys­tar­ǵa belsene qatysyp, saýatsyzdardy oqytýǵa, kolhozshylar arasynda gazet, ádebıetti daýystap oqý­dy uıymdastyrý kerektigin jet­kizedi. Osy maqaladan keıin ótken ǵasyrdyń 30-shy jyldary Ońtús­tik Oralda qanshama qazaq mektep­teri, synyptary bolǵanyn bilý qıyndyqqa túspeıtin tárizdi. My­sa­ly, Naǵaıbaqta 50-shi jyldar­dyń aıaǵyna deıin qazaq mektebi bolǵan.

Gazettiń 1936 jylǵy 1 tamyz­daǵy sanynda «Oral balasy» degen avtordyń «Muqanuly Sábıt joldas Chelıabi traktor zaýytynda» atty maqalasy beriledi. Onda «24 ııýl kúni Chelıabi traktor zaýytynyń klýbynda qazaqtyń ataqty jazýshysy-aqyny Sábıt Muqanuly joldastyń Chelıabige kelýine arnalǵan ádebıet keshi» bolyp ótkendigi aıtylady. Onda Sábıt Muqanuly baıandamasyn «Chelıabige budan 11 jyl buryn da kelgendiginen, osy joly mundaǵy jumystarǵa tańqalǵanynan» bas­taıdy. Onda jazýshy Qazaqstannyń jetken jetistikterine toqtalady. «Qazaqstannyń alyp otyrǵan jeri Germanııanyń jerinen 7 ese artyq. Qazaqstannyń jer baılyǵy esepsiz. Keńester Odaǵyndaǵy tústi metall zapasynyń 57 pro­senti Qazaqstan jerinde», deıdi Sábeń. Jazýshynyń chelıabilikterge aıtqanyna qaraǵanda, sol jyly Qazaqstanda 6699 bastaýysh, 485 orta dárejeli, 22 joǵary oqý oryndary bolǵan. Olarda 7960 qazaq oqýshylary oqyǵan. 11 teatr, 195 baspasóz bolǵandyǵynan da ha­bar­dar etedi jazýshy. «Keńes áde­bıeti ósýde. Seıfollauly Sá­ken, Maılyuly Beıimbet, Jan­súgiruly Ilııas, Ábdiqadyruly Qalmaqan, basqalar kórkem ádebıet maıdanynda kórnekti oryn alady» deıdi Sábıt atamyz. Ol baıandamasynyń sońynda jas jazýshylarǵa «Marks-Lenın-Stalın qısyndarymen tereń quraldanyp, turmysta marksızm kózqarastarynan shyǵyp baǵa bere bilý kerektigin» aıtady da, óziniń «Aq aıý» degen shyǵarmasynan úzindi oqyp beredi.

Sábıt Muqanov «О́mir mektebi» romanynda Chelıabige barǵan sapary týraly ózi de jazady. Bul saparǵa ony sol kezdegi Qazaqstan ólkelik partııa komıtetiniń hatshysy Leon Mırzoıan jiberedi.

«– Keshe, – dedi Mırzoıan, – Or­talyq partııa komıtetiniń úıin­de men Chelıabi oblystyq par­tııa komıtetiniń sekretary Kýzma Vasılevıch Ryndın joldasty jolyqtyrdym. Kópten ber­gi jaqyn joldasym edi. Ol menen: eger múmkin bolsa osy jazda Chelıabi oblysyna qazaq­tyń artısteri men jazýshylaryn jiberińiz, – dep ótindi. Se­be­bin surasam, Chelıabadaǵy iri óndiristerde qazaq jumysshylary kóp eken. Qıynshylyq jyldary kóship barǵan kórinedi. Oblystyq partııa komıteti olarǵa erekshe kóńil bólip, túgelimen óndi­ris­terge ornalastyrǵan, mádenıet­tik jumystaryn da qolǵa alyp, balalaryna qazaq tilinde mektepter uıymdastyrǵan, «Magnı­togor jumysshysy» degen gazet shyǵarǵan. Ryndın bul ju­mys­tardy jetkiliksiz kóredi, órkendete túsýdiń qajetin aıtady, Qazaqstannan járdem suraıdy» dep jazady Sábıt Muqanov «О́mir mektepterinde». Jazýshynyń óziniń jazýyna qaraǵanda, ol Chelıabide bir aı, Magnıtogorde bir aı jatyp, osy aımaqty túgel aralaıdy, sonda «Magnıtogor jumysshysy» gazetiniń redaktory Baltabek Asanov janynda júrgenin, keıin onyń Petropavldaǵy «Lenın týy» gazetiniń redaktory bolǵanyn aıta ketedi. Sábıt Muqanov Chelıabi elektr stansasynda bolǵanda, sol jerde qazaq mektebiniń bar ekenin, osy qalada tura­tyn qazaq jumysshylary turmy­synyń jaqsy ekenin, muǵa­l­im­deriniń «Magnıtogor jumys­shysy» gazetimen birge, Qazaq­stannan shyǵatyn qazaq tilin­degi gazet-jýrnaldardy jazdy­ryp alyp oqıtynyn da áńgime­leıdi.

 Gazettiń jaýapty redaktory Bal­tabek Asanov kim edi? Ol Pav­lodar oblysyndaǵy aýdandyq «Kolhoz» gazetinde redaktor bolyp turǵanda partııanyń jumsaýymen Magnıtogorǵa keledi. Gazetti uıymdastyrýǵa belsene atsalysady. Soǵys jyldary Baltabek Asanov «Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetinde redaktor bolady. Ony zamandastary baspasóz jáne partııa isin sheber uıymdastyrýshy, adamgershiligi mol, úlken azamat retinde eske alady.

Gazet tikpesinen tanys esimder de kezdesti. 30-shy jyldary Magnıtogor kombınatyndaǵy jumysshylar baraktarda turǵan. Ol kezde qazirgideı jappaı turǵyn úı qurylystary bastalmaǵany aıan. Gazet «11 barakta tazalyq joq» degen shaǵyn syn jarııalaıdy. Oǵan Magnıtogor qalalyq keńesiniń depýtaty О́temis Qalabaev «Ba­rakty taza, mádenıetti ete­miz» degen shaǵyn habarynda jaý­ap berip, gazet synynyń durystyǵyn, kemshiliktiń ornyna keltirilgenin, mádenı-kópshilik jumystardyń júrgizilgendigin jazady. О́temis Qalabaev Qostanaı oblysynda partııa qyzmetinde kóp jyl istedi. 40-shy jyldary oblysta aıtys uıymdastyrýshylardyń biri, aıtystyń bas aqyny bolyp júrdi. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary jasy kelgenine qaramastan, ulttyq rýhymyzdyń kóterilýine kóp qyzmet etti, aqsaqal til, óner janashyry edi.

Gazettiń qolymyzǵa túsken birneshe sanynda Bajaqov, Ál­menov, Basantaev S, Zýbáıirov, Bekeev, Omarhanov sekildi avtorlar kezdesti. Syn materıaldar negizinen «Tilshi», «Kolhozshy», «Halyq» sekildi laqap nyspymen beriledi. Avtorlardyń ishinde Omarhanov Ahmettiń osy gazette ádebı qyzmetker bolǵanyn anyqtaýdyń sáti tústi. Meńdiǵara aýdanyndaǵy Shóptikól degen jerde týǵan Ahmet úsh aǵaıyndy bolady. Ahmet Ýfadaǵy «Ǵalııa» medresesinen bilim alady. Jýrnalıstıkaǵa mamandanady. «Magnıtogor jumysshysy» jabylǵan soń, Ahmet Aqtóbege baryp, sonda «Qyzyl tý» jáne «Sosıaldyq jol» gazetterinde qyzmet isteıdi. Qostanaıda turatyn uly Muhıt ákesiniń 30-shy jyldardyń aıaǵynda qýǵyndalǵanyn aıtady.

Ahmet soǵys bastalmaı turyp, 1940 jyly 20 mamyrda Aqtóbeden Qyzyl armııa qataryna alynady da, Kýshka qalasyndaǵy «Za Rodıný!» korpýstyq dvızııalyq gazetine hatshylyqqa jiberiledi. Soǵys bastalǵanda batys maıdandaǵy urystarǵa qatysyp, 1942 jyly shildede nemisterdiń tutqynyna túsip qalady. Ol aldymen Kaý­nas qalasynda, sol jyldyń tamy­zy­nan bastap Germanııanyń Delen­býrg qalasyndaǵy «Segen­haım» lagerinde otyrady. Olardy 1945 jyly naýryzda amerıkalyq ásker bosatyp alady.

– Soǵys bastalǵanda anam Qan­taı ákeme baramyn dep, maı­danǵa suranypty. Ol adam­dardyń barlyǵy bir jerde soǵysyp jatyr dep oılapty, jastyq qoı. Qaıdan jolyqsyn, muny baılanysshy etip daıyndap, Ýkraına maıdanyna jiberipti, sodan Berlınge deıin barady. Soǵysta keýdesinen oq tıip, jaralanady da, gospıtalde bir emshegin operasııa jasap, alyp tastaıdy. Anam bir emshekpen alty bala taýyp, tárbıelep ósirdi, – deıdi Muhıt Ahmetuly.

Ahmet Omarhanov soǵys bitken soń, elge keshigip kelse kerek.

Soǵystan keıin ol jýrnalıstik mamandyǵyna qaıtyp oralmaıdy. Meńdiǵara aýdanyndaǵy Qaratal aýylynda turady, mal sharýashylyǵynda zootehnık bolyp eńbek etedi. Onyń ómirbaıany aýyldastaryna da, balalaryna da jumbaq bolypty. Ol kisi eshteńe aıtpaǵan. Balasy Muhıt kommýnıstik partııa qataryna ótkisi kelip tórt ret aryz bergen, sonyń barlyǵynda Memlekettik qaýipsizdik komı­te­ti­nen kelgen anyqtama, ıaǵnı ákesiniń «ómirbaıany» kedergi jasaǵan.

70-shi jyldary ákem týraly aqıqat bizge kerek bolǵan joq. Ol kisi de úndemeıtin. Bi­raq shalymdy kisi edi, qolyna Oryn­bordaǵy Aýylsharýashylyǵy ıns­tıtýtynyń dıplomyn túsirip alǵan, zootehnık mamandyǵy bol­dy, týǵan jylyn 1912 jyl emes, 1916 jyl dep ózgertip jiber­gen. Ony da qalaı jasaǵany biz­ge jumbaq kúıinshe qaldy. Jýrna­lıstıka týraly lám dep aýyz ashqanyn estimedim. Men jigit bolyp qalǵanda Reseı jaǵynan kelgen bir orys kisiniń: «Balam, seniń ákeńniń arqasynda men búgin tiri, jer basyp júrmin» degeni bar. Úıge orystar kelse, anam bizdi dalaǵa shyǵaryp jiberetin, olar ákemmen jeke sóılesetin, – deıdi Muhıt Ahmetuly. Al inisi Ábdihalyq Omarhanov ta jýrnalıst bolady, «Magnıtogor jumysshysy» gazetinde ol túsirgen sýretterdi biz de kezdestirdik. Ol soǵysqa ózi suranyp ketedi, Lenıngrad mańynda qaıtys bolady.

Bar bolǵany onshaqty sany saqtalǵan «Magnıtogor jumys­shysy» gazetiniń sarǵaıǵan bet­terin paraqtaǵanda osynsha tarıhpen, adamdar taǵdyrymen kezdeskendeı boldyq. Bizdiń shamalaýymyzsha 1934-1936 jyldar arasynda gazettiń keminde 300-diń syrtynda sany jaryq kórgen tárizdi. Átteń, túgel saqtalǵanda, qyzyqty maqalalar búginge jeter edi. Baspasóz tarıhy – eldiń, adamdardyń tarıhy.

Názıra JÁRIMBETOVA,

«Egemen Qazaqstan».

QOSTANAI-ChELIаBI-QOSTANAI.