Adamzatqa «Eıfel munarasyn» syılaǵan kórme

EKSPO shejiresi: Parıj, 1889 jyl

Fransııa úkimeti 1889 jyly Uly fransýz revolıýsııasyna 100 jyl tolý qurmetine Búkilálemdik kórme ótkizip, álem jurtshylyǵyn taǵy da fransýzdardyń ǵylym men tehnıka salasyndaǵy jetistikterimen tańdandyrýdy maqsat etti.

EKSPO shejiresi: Parıj, 1889 jyl

Fransııa úkimeti 1889 jyly Uly fransýz revolıýsııasyna 100 jyl tolý qurmetine Búkilálemdik kórme ótkizip, álem jurtshylyǵyn taǵy da fransýzdardyń ǵylym men tehnıka salasyndaǵy jetistikterimen tańdandyrýdy maqsat etti.

Bul Búkilálemdik jetistikter kórmesi tarıhyndaǵy Parıj qalasynda ótkeli otyrǵan tórtin­shi kórme boldy. 1851 jyly Lon­­donda ótken kórmege jaýap retinde fransýzdar 1855 jyly Parıj kórmesin ótkizse, 1867 jyly Mars alqabynda álemniń 42 memleketi ónerkásip salasyndaǵy ózderiniń jetistikterin pash etti. Al 1978 jylǵy Parıj kór­mesinde Fransııa úkimeti Sena ózeniniń oń jaǵalaýynda barlyq memleketterdiń ǵylym men tehnıka salasyndaǵy jetistikteriniń jádigerleri pash etilgen Trokadero saraıy keshenin salǵany belgili. HH ǵasyrda bul saraı qaıtadan kádege jaratylyp, 1937 jyly Búkilálemdik kórme ótkizilgen bolatyn. Qazir ol «Shaıo saraıy» degen atpen málim.

Uly fransýz revolıýsııasynyń bastaýy bolyp sanalatyn Bastı­lııa­ny alýdyń 100 jyldyǵy qur­metine ótkizilgeli otyrǵan bul kórme kópshiliktiń kóńilinen shyǵa qoıǵan joq. Bul revolıýsııa Fransııadaǵy korol bıligin joıǵandyǵyna baılanysty Eýropanyń kóptegen monarhııalary 1889 jylǵy Búkilálemdik kórmege qatysýdan bas tartty. Solaı bola tursa da, kórmege AQSh, Grekııa, Norvegııa, Shveısarııa, Japonııa, Qytaı, Úndistan, Meksıka, Egıpet sııaqty memleketter bastaǵan álemniń 30-dan astam elderi resmı túrde qatyssa, Belgııa, Brazılııa, Ispanııa, Portýgalııa, Danııa, Rýmynııa sııaqty memleketter úkimet sýbsıdııasymen qatysty. Al Anglııa, Italııa, Reseı, Nıderland sııaqty memleketterden jekelegen qatysýshylar keldi.

Sóıtip, 1889 jylǵy Búkilálem­dik jetistikter kórmesiniń jalaýy Parıj qalasynda 6 mamyrdan 31 qazanǵa deıin jelbiredi. Kórme pavılondary Mars alqa­bynda jáne Trokadero saraıy alańynda ornalasty. Osy eki alań­dy bir-birimen jalǵastyrý maqsatynda Ien kópirin keńeıtýge týra keldi. Uly tóńkeristen endi esin jıǵan Fransııa bıligi tórt­kúl dúnıege osy kórme sheń­berinde boı kóteretin keremet arhıtektýralyq nysan arqyly fransýz aqyl-oıyn pash etýdi armandady. Sóıtip, úkimet kúni buryn qaıtalanbas EKSPO ǵımaratyna baıqaý jarııalady. 1886 jyly ótken bul baıqaýǵa dúnıe júzi sáýletshileriniń 107 arhıtektýralyq jáne ın­je­nerlik jobasy qatysty. Sol básekede ınjener Gıýstav Eıfel bastaǵan top jeńiske jetip, «Eıfel munarasyn» salý týraly sheshim qabyldandy. G.Eı­feldiń budan buryn da metall nysandarynyń konstrýktory retinde ataǵy málim bolatyn. Sóıtip, Parıjdegi Búkilálemdik kórmeniń basty nysanyn turǵyzý qurmeti Eıfelge tapsyryldy. Bolashaq jobanyń avtory ózi turǵyzatyn munara týraly sol kezde bylaı degen bolatyn: «Meniń búgingi kúnniń ǵylymy men fransýz ındýstrııasynyń qurmeti úshin osyǵan deıin salynǵan jeńimpazdar arkalarynyń bárinen bıik te ozyq bolatyn trıýmfaldyq arka turǵyzǵym keldi».

Sóıtip, 1887 jyldyń qańta­ryn­da memleket jáne Parıj mýnısıpalıteti Gıýstav Eıfel­men shart jasasyp, bolashaq mu­narany oǵan 25 jyl merzimge jalǵa beredi. Munarany salý úshin memleket tarapynan 1,5 mln. altyn frank kólemindegi sýbsıdııa bólinedi. Bul munarany salýǵa qajetti qarjynyń 25 paıyzy ǵana edi. Qalǵan qarjyny Eıfeldiń ózi tabýǵa tıisti boldy. Sóıtip, 300 jumysshy eki jyl, eki aı jáne 5 kúnniń ishinde 120 jyldan astam ýaqyttan beri barsha adamzatty tańdandyryp kele jatqan ǵajaıyp munarany turǵyzǵan bolatyn. 1889 jyldyń 31 naýryzynda, ıaǵnı qurylystyń irgetasyn kóterý úshin or qazyla bastaǵannan keıingi 26 aı ýaqyt ótkende Eıfel densaýlyǵy táýir birneshe sheneýnikti munaranyń basyna shyǵatyn 1710 baspaldaqtan turatyn satymen kóterilýge sha­qyrdy. Alǵashqy kúnnen-aq kórme sımvoly bolyp sanalatyn munara qurylysynyń qarsylastary da kóp boldy. Máselen, Gı de Mopassan bastaǵan Fransııanyń ataqty 47 jazýshylary men sýretshileri qol qoıyp, úkimetke arnaıy memorandým joldady. Onda «Osy bir alyp tútin murjasy óziniń usqynsyz keıpimen Parıjdiń búkil memorıaldyq qurylys nysandaryna kóleńke túsiredi. Temir úıindisinen turatyn bul alyp murja óziniń keskinsiz kóleńkesimen ǵasyrlardyń qymbat eskertkishi bolyp tabylatyn qalamyzdyń ashyq aspanyn kólegeıleıdi», dep jazylǵan.

Alaıda, bárine ýaqyt óz baǵasyn berdi. Parıjdikter birden-aq «Temir hanym» dep at qoıyp úlgergen Eıfel munarasynyń dańqy birden asqaqtaı jóneldi. Búkilálemdik kórme jalaýy jel­biregen alty aıdyń ishinde Eıfel munarasyna 2 mıllıonnan astam adam shyǵyp úlgerdi. Eıfel munarasynyń bıiktigi 324 metr nemese 81 qabattan turatyn ǵımarattyń bıiktigine teń. 40 jyl boıy bul munara álemdegi eń bıik arhıtektýralyq nysan bolyp keldi. 1930 jyly Nıý-Iork qalasynda salynǵan Kraısler Bıldıng bıiktigi jaǵynan ony basyp ozdy. Eıfel munarasyn shamamen 4 platformaǵa bólýge bolady. Alǵashqysy tómengi (jerasty) platformasy, 1-shi platforma (57 metr), 2-shi platforma (115 metr) jáne 3-shi platforma (276 metr). Bul platformalardyń árqaısysynyń ózindik qaıtalanbas erekshelikteri bar. Máselen, tó­mengi, jerasty qabatynda muna­rany tamashalaýǵa arnalǵan bıletter satatyn dúkender orna­lasqan. Al birinshi platformada galereıalar, úshinshi platformada astronomııalyq jáne me­teorologııalyq observatorııalar jáne fızıkalyq kabınetter ornalasqan. Munaraǵa ornatylǵan maıaktyń jaryǵy 10 kılometr qashyqtyqtan kórinedi.

1889 jylǵy Búkilálemdik kórmeniń Eıfel munarasynan basqa taǵy bir atap óter keremeti «Mashınalar galereıasy» boldy. Bul pavılonnyń uzyndyǵy 420 metr bolsa, eni 115 metrge sozyldy. Pavılonnyń arhıtektýrasyn Ferdınan Dıýter men ınjener Vıktor Kontamen júzege asyrdy. Pavılonnyń qabyrǵalaryndaǵy alyp terezeler bul nysannyń bolat pen shynydan turǵyzylǵandyǵyn pash etti. Pavılonnyń ishine jyljymaly platforma ornatyldy. Kórmeni tamashalaýǵa kelgen adamdar osy platformalarǵa minip, qus qanaty kóteriletin bıiktikten pavılonǵa qoıylǵan mashınalar men mehanızmderdi tamashalady. Munda alǵash ret avtomobılderdiń úlgileri tanystyryldy. Atap aıtqanda, Karl Benstiń úsh dońǵalaqty jáne Gotlıb Daımlerdiń tórt dońǵalaqty mashınalary kór­se­tildi. Sonymen birge, Tomas Edı­sonnyń ónertapqyshtyq qu­raldary qoıylǵan kórme de kelý­shilerdiń kóńilinen shyqty. Edı­sonnyń ózi bolsa, osy kórmeni ta­mashalaýǵa arnaıy kelip, fransýz ınjenerleriniń aldynda sóz sóı­ledi. G.Eıfel bastaǵan fran­sýz ınjenerleri ataqty Edı­sonnyń qurmetine dastarqan jaı­dy. Osy dastarqan máziriniń ústinde 70 jastaǵy Sh.Gýno óziniń mýzy­kalyq shyǵarmalaryn oryndady.

Sonymen birge, kórme sheńbe­rinde birneshe mamandandyrylǵan taqyryptyq kórmeler ótkizildi. Onyń ishinde «Eńbek quralynyń tarıhy» atty kórmede tas dáýi­rindegi adamdardyń tas baltasynan bastap, sol kezdegi ǵylym jetistikteri bolyp tabylatyn kólik quraldary men elektr mashınalaryna deıin kórinis tapty. Al «Adam baspanasynyń tarıhy» atty kórmede ár dáýirdiń adamdary qoldanǵan qyryqtan astam baspanalardyń úlgisi kórinis tapty. Sonymen birge, osy jádigerlerdi uıymdastyrýshylar Ien kópiriniń eki jaǵyna barlyq halyqtardyń barlyq ǵasyrlarda meken etken turǵyn-jaılaryn kórsetý maqsatymen birneshe qalashyqtar turǵyzdy.

1889 jylǵy Búkilálemdik kórmeni alty aıdyń ishinde 31 mıllıon adam tamashalady. Bul 1878 jylǵy kórmeniń kórsetkishinen eki ese joǵary. Parıj kórmesin tamashalaýǵa 1,5 mıllıonnan astam sheteldik qonaqtar kelgen. 1889 jylǵy Parıj kórmesi mańyzy men ǵylymı jetistikteri turǵysynan burynǵy kórmelerden kósh ilgeri ozyq shyqqanyn sol kezdegi basylymdardyń barlyǵy erekshe atap kórsetti.

Jylqybaı JAǴYPARULY,

«Egemen Qazaqstan».