Rýhanı jańǵyrýymyzdyń basty tiregi bolyp tabylatyn latyn álipbıine kóshýde biz keshegi keńestik kezeńdegi mol tájirıbemizdi de nazardan tys qaldyrmaǵanymyz abzal. О́ıtkeni sol kezeńdegi zııalylarymyzdyń jobalary, aıtalyq, ilgerirektegi Q.Qojyqov álippesi (býkvar), bertindegi Názir Tórequlov nusqasy men Teljan Shonanulynyń talpynysy da kópshilik oqyrmanǵa beımálim, Ońtústik óńiriniń týmasy Áshirbek Úsenovtiń «Álippesi» de óz dáýirindegi aǵartýshylyq jumystardyń aýqymdy da nátıjeli júrýine birshama septigin tıgizgeni anyq.
Arab álipbıi keńinen qoldanysqa engen HH ǵasyrdyń basynda elimizde joǵary bilimi barlardyń sany júzge áreń jýyqtasa, gımnazııa, ýchılıshe, oqytýshylar semınarııalaryn bitirgender 700-ge jeter-jetpes bolatyn. 1926 jylǵy halyq sanaǵy esebine úńilsek, árip tanyǵan qazaqtyń sanynyń 6,9%-dy ǵana quraıtynyn kóremiz. Sondyqtan tóte jazý tól jazýymyzǵa aınalǵan tusta da, latyn álipbıi keńinen qoldanysqa engen 1927-1940 jyldardyń bederinde de el arasyndaǵy saýatsyzdyqty joıý máselesi kún tártibindegi ózekti máselege aınaldy. Osy maqsatta 1927 jyly resmı túrde respýblıkamyzdyń latyn jazýyn qoldanatyndyǵy málim bolǵan soń, kelesi jyly QazOAK-tyń sheshimimen jergilikti jerlerde jańa álipbıdi ómirsheń etýge baǵyttalǵan komıtetter qurylyp, 80-ge jýyq qoǵamdyq uıym jumys júrgize bastady.
Arab álipbıi qoldanylǵan tusta elimizde 12 merzimdi basylym (10 gazet, 2 jýrnal) jaryq kórgen bolsa, 1932 jylǵa qaraı latyn qarpimen basylǵan BAQ-tyń sany artyp, 60-qa jetti.
Al osy keńestik kezeńdegi álipbı tóńiregindegi tarıhı tartysta A.Baıtursynov bastaǵan Alash zııalylary arab álipbıinde qala berýdi kózdese, latynshany jaqtaǵandar qatarynda N.Tórequlov, M.Murzın, T.Júrgenov, S.Asfendııarov, O.Jandosov, I.Qabylov, T.Shonanov jáne basqalary boldy. Aıtalyq, T.Shonanov osy baǵytta da jemisti eńbek etip, «Qazaqstan» baspasynan 1935 jyly M.Joldybaıulymen birge «Álippe» oqý quralyn oqyrmandarymen qaýyshtyrdy. Munda avtor negizinen «jeńilden – qıynǵa» ustanymyn negizge ala otyryp, oqýshylardy meılinshe saýatty jazýǵa tóseldirý arqyly durys oqı bilýge úıretýdi kózdedi. 1929 jylǵa deıin elimizde qoldanylǵan tóte jazýda bas árip, kishi árip, áriptiń baspa túri, áriptiń jazba túri bolmaǵandyqtan, latynshaǵa bet burǵan áýelgi jyldary bul olqylyqtar bilim berý salasynda aıtarlyqtaı qıyndyqtar týdyrdy, oqý úderisiniń qarqyndy júrýine de qatty kedergi boldy. Sondyqtan da bul jınaqty qurastyrýshylar áripterdiń tańbalanýyna, olardyń baspa jáne jazba nusqalarynyń arnaıy kórsetilýine, balanyń tanym-túsinigine saı oqýlyqtyń sýrettermen bezendirilýine basa mán bergen sııaqty.
Jalpy T.Shonanuly – bul taqyrypta óte kóp qalam tartqan qaıratker. Onyń sol kezdiń merzimdi basylymdarynda jaryq kórgen «Bul da álippe jaıynda», «Latyn álippesin alýdy nege tileımiz?», «Eresekterdi saýattandyrý ádisi», «Jańa álippemen saýattandyrý jaıynda» t.b. maqalalary men 1927 jyly Tashkent qalasynda ótken árip máselesi týraly aıtysta latyn álippesin jaqtap sóılegen sózi, 1929 jyldyń 2-4 maýsymynda Qyzylordada uıymdastyrylǵan ǵylymı-orfografııalyq konferensııada jasaǵan baıandamasy osynaý ózekti taqyrypqa degen ózindik kózqarasymyzdyń qalyptasýyna, eń bastysy, tarıhı shyndyqty tanýymyzǵa, máseleniń baıybyna baryp, mán-jaıǵa tolyq qanyǵýymyzǵa múmkindik beredi.
Aıtalyq, «Latyn álippesin alýdy nege tileımiz» maqalasynda ol: «... tóńkeristen soń qazaq tilinde mektepter ashyla bastady, kitaptar jazyla bastady. Gazet-jýrnal kóbeıe bastady. Bulardyń bárine de álippeniń úlken qatysy bar. Is júzinde arab álippesiniń úırenýge qıyndyǵy, jazý-basý isine tıimsizdigi kúnbe-kún sezile bastady.
...Latyn álippesiniń bir zor kemshiligi – áripiniń sany azdyǵy. Biraq túrik elderi tiliniń dybysyn tańbalaýǵa arab álippesinen latyn álippesi oralymdy. Arab álippesinde 28 árip bar, al latyn álippesinde 24 árip bar. Olardyń 18-i túrin de, dybysyn da ózgertpeı, qazaq tiline qoldanýǵa jaraıdy», dep arab álipbıiniń 13 dybysymyzdy, al latyn álipbıiniń 18 dybysymyzdy tańbalaıtynyn atap kórsetip, bul máselege basqadan góri jaqynyraq mádenıet taratýshy oqytýshylardyń óte-móte zeıin salyp, syn kózben qaraýyn ótinedi, qoǵamdy durys álippege bet burýǵa shaqyrady. Sonymen birge ol jańa álippemen jurtty saýattandyrýǵa kóshýde birinshiden, til men emleniń yńǵaıyna, ekinshiden áriptiń túrine qaraı jańa ádisterge bet burýdyń jemisti bolatyndyǵyn da kórsete ketedi. Osynaý eńbekterinde qaıratker jańa álippege kóshýdiń ýaqyt talabynan, jańa qoǵam suranysynan týyndap otyrǵanyn tilge tıek etip, qazaq tiline qaı álippe úılesetinin, oqý men jazýǵa, saýat ashtyrýǵa, tasqa basýǵa qaı álippe jeńil bolatynyn tarqata túsindirip, batyl baılam jasaıdy, ornyqty pikir bildiredi.
Sonymen qatar T.Shonanov «Eresekterdi saýattandyrý ádisi» maqalasynda eresekterdi saýattandyrýda ásirese oqylatyn nárseniń mazmunyn naqtyly turmysqa, baǵdarlamaǵa úılestirý, alynǵan sóz ben býynnyń, dybystyń ońaı bolýy, sol ońaıdan qıynǵa birte-birte kóshý, hat tanymaıtyn qazaqqa eki qıyndyq bermeý sekildi mańyzdy máselelerdiń eskerilýi kerektigin qaperge salady. Bul eskertpeler men ońdy usynystardy eresekterge arnalǵan oqýlyqty jazǵan Á.Úsenov te basty baǵdar etkenge uqsaıdy.
Osy tusta biz Áshirbek Úsenovtiń «Álippesine» toqtalmastan buryn oqyrmanǵa etene tanys emes kishi Úsenovtiń (belgili qoǵam qaıratkeri, aqyn, pýblısıst, baspager S.Úsenovtiń týǵan inisi) ómir joly men qoǵamdyq qyzmetine de qysqasha toqtala ketsek deımiz.
1907 jyly Ońtústik Qazaqstan oblysy, Shymkent qalasyna qarasty Qatynkópir eldi mekeninde dúnıege kelgen Á.Úsenov Syrdarııa okrýgtik Qazaq pedagogıkalyq tehnıkýmynda 1925-1929 jyldar aralyǵynda bilim alady. Osy óńirimizge belgili tamyr-tarıhy tereńde jatqan bilim ordasynan túlep ushqan ol qazaq-ózbek mektepteriniń I sanatty muǵalimi kýáligin alysymen, ilim ıgerýge degen izdenisin ári qaraı jalǵastyryp, 1929 jyldyń qyrkúıeginen 1932 jyldyń shildesine deıin Almatydaǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtynyń til-ádebıet bólimin oıdaǵydaı bitirip shyǵady. Muny arhıv qujattary da rastap otyr. Máselen 1929 jyly 8 shildedegi RSFR-diń Halyq komıssarlary Keńesiniń jarlyǵy boıynsha Á.Úsenovke berilgen kýálikte oǵan belgili bir aımaqta úsh jyl merziminde turaqty jumys isteý kerektigi mindettelinipti.
О́ziniń talaıly taǵdyrynda ult muraty jolynda talaı jaýapty qyzmetterdi minsiz atqaryp, abyroı bıiginen kóringen Á.Úsenovke 1931 jyly 29 qańtarda Almaty qalalyq keńesi jumysshy komıtetiniń VII shaqyrylymynyń múshesi retinde arnaıy kýálik te (senim hat) berilipti. Bul kýáliktiń bir artyqshylyǵy sonda – ony ıelengen azamatqa Almaty qalasyndaǵy kez-kelgen uıym men mekemege kirýge quqyq beriletin bolǵan. Degenmen 1934 jylǵa deıin áskerı qyzmetten ýaqytsha bosatylǵan Á.Úsenovke berilgen áskerı bılette onyń 1936 jyly 26 sáýirde Almatydaǵy Pýshkın kóshesiniń 45-úıinde turǵandyǵy jazylsa, tutqyndalǵandyǵy jónindegi 1938 jyly 9 naýryzda toltyrylǵan anketada osy qaladaǵy Proletarskaıa kóshesi 29/31-úıdiń turǵyny retinde tirkelgendigi atap kórsetilipti. Sondaı-aq bul qujatta onyń otbasylyq jaǵdaıy týraly da málimetter keltirilip, jubaıy H.Úsenovanyń 24 jasta, perzentteri – Rabıǵanyń 6 jasta, Rahımanyń 5 jasta, Ázimniń 3 jasta, kenjesi Syrymnyń 1 jasta ekendigi jazylypty.
Al 1935 jyldan bastap keńestik ákimshil-ámirshil júıe Á.Úsenovti Qazaq KSR-niń aýmaǵynda ulttyq-terrorıstik, dıversııalyq – zııankestik uıymnyń belsendi múshesi retinde antıkeńestik áreketterge bardy degen jalamen aıyptaı bastady. Osylaısha ult perzenti Júrgenov, Qabylov, Berdenov, Jansúgirov, Qońyratbaev sekildi zııalylarmen qatar osynaý uıymnyń beldi múshesi retinde jazyqsyz jazalandy.
S.Úsenovtiń jeke qujattaryn qarap otyryp onyń 1936 jyly 19 qańtarda KSRO Jazýshylar Odaǵynyń múshesi bolyp qabyldanǵanyn da bildik (№875 kýálik). Al 1938 jyly 9 naýryzda tutqyndalǵanǵa deıin Almatyda QazKSR Halyq aǵartý Komıssarıatynda jaýapty qyzmet atqarǵanyn aıta ketý kerek. Sonymen birge №12 mektepte muǵalim de bolǵan. 1938 jyly 8 naýryzda KSRO Joǵarǵy Sotynyń Áskerı kollegııasynyń hatshysy Batnerdiń qoly qoıylǵan úkimde Á.Úsenovtiń aldymen 10 jylǵa abaqtyǵa jabylatyndyǵy, oǵan qosa 5 jylǵa barlyq saıası quqyqtarynan aıyrylyp, dúnıe-múlki tárkilenetini kórsetilgen.
Alaıda, 1938 jyly 11 qarashada atý jazasyna kesilgen Á.Úsenov 1960 jyly 20 qyrkúıekte KSRO Joǵary Sotynyń Áskerı kollegııasynyń sheshimimen tolyq aqtaldy. Aqtalǵanymen áli kúnge deıin esimi ataýsyz qalýda.
Ońtústiktiń aptal azamaty Á.Úsenov belgili Alash zııalylarynyń qatarynda Máskeýdegi Don zıratynda jerlengen. Muny belgili jazýshy Q.Sársekeev el gazeti – «Egemen Qazaqstanda» jarııalanǵan maqalasynda da keltire ketipti. Onyń jazýynsha, Á.Bókeıhanov pen N.Nurmaqov ekeýi Máskeýde bir kúnde atylyp, «Don zıratyna» qoıylǵan. «Don zıraty» – Máskeý túbindegi ataqty Monastyr aýdany atalǵan baıyrǵy meken. Baıyppen qarasaq, azaptaý men aıyptaýdyń san túrin bastan keshken arystarymyz keńes ókimetine qaltqysyz qyzmet etse de, ult basyna tóngen bul náýbetten aman qalmaǵan. Joǵarydaǵy maqalada mynadaı derekter de keltirilipti:
«...Biz keltirip otyrǵan derekter Moskvada shyqqan «Memorıal» qoǵamynyń («Zvenıa» baspasy) «1935-1953 jyldar aralyǵyndaǵy atylǵandar tizimi» kitabynda tolyq keltiriledi. Atalmysh jınaqtaǵy «Moskva-Sentr» 1-ıa kategorııa» degen tizimde 111 adamnyń aty-jóni keltirilgen. Solardyń qatarynda 15-shi bolyp Álıhan Bókeıhanov, al 76-shy bolyp Nyǵmet Nurmaqovtyń esimderi anyq jazylǵan. Ári 27 qyrkúıek kúni atylǵan tutqyndardyń órtelmegeni, jerge kómilgeni aıtylady. Demek monastyrdyń jerleý mekemesiniń tirkeý jýrnalynda sheıit bolǵandardyń rettik anyqtamalary bar degen sóz.
Al «1935-1953 jyldar aralyǵynda atylǵandar» kitabyndaǵy «Kazahskaıa SSR» degen qupııa taraýdaǵy zulmat zamannyń jazyqsyz qurbandarynyń tiziminde 2-kategorııada I.Amandyqov, I.Baımenov, A.Bekbaev, A.Kýchmar t.b birge 14-shi bolyp Á.Úsenovtiń de ilingenin kóremiz.. Jalpy uzyn-sonar bul tizimniń 5000-nan asyp jyǵylatynyn aıtpaǵannyń ózinde, keńes dáýirinde taǵdyrdyń aıdaýymen Máskeýde topyraq buıyrǵan saıası-qýǵyn súrgin qurbandarynyń sany 40 myńǵa jýyqtaıdy eken. Á.Úsenov te osy ult qaıratkerleriniń aldyńǵy legimen birge atylǵandyǵy anyq bolyp otyr.
Al Á.Úsenovtiń rýhanı murasyna keler bolsaq, aǵartýshylyq qyzmetpen qatar qalamgerligin de qatar alyp júrgen ol «Oıly bala», «Eleýli batyr» sekildi shyǵarmalarymen aqyn, pýblısıst retinde belgili bolýmen birge, aýdarma salasynyń órkendeýine de belsene aralasyp, V.Vnýkovtyń «Soǵys bizge qorqynyshty ma?», S.Iýshkovtyń «Joryqta» jáne «Jaıaý áskerlerdiń tynyǵýy men saqtanýy», S.Sterlınniń «Soǵys kezindegi Qyzyl Armııaǵa halyq nemen járdem etedi?» t.b kitaptardy qazaqsha sóıletti. Sondaı-aq ol 1925 jyldyń shildesinen Tashkentten Shymkentke kóship kelgen sol kezdegi eń beldi basylym – «Aq jol» gazetiniń redaksııasynda da óz aǵasy S.Úsenov, sondaı-aq B.Moldalıev, T.Otarbaev, Á.Baıjasarov, J.Barqıev, jas tilshiler T.Raıymbekov, I.Yrysmetov, Á.Súleımenov syndy qalamgerlermen birge óńirdiń qoǵamdyq-saıası ómirine ózinshe ún qosyp, pýblısıstıka atty jaýynger janrdyń qyr-syryn tanydy, qalamy ushtala tústi. Al «Aq joldyń» eń sońǵy nómiri 1926 jyldyń 30 naýryzynda shyqqanyn nazarǵa alar bolsaq, Á.Úsenov kósemsózderiniń áli de bolsa arhıv qoımalarynda shań basyp jatqandyǵy kúmán týdyrmaıdy. Sondyqtan da bul baǵytta da tyń izdenisterge baryp, qalamgerdiń tól týyndylaryn qaıta jaryqqa shyǵarýymyz kerek-aq.
Sonymen qatar Á.Úsenov keńestik qazaq ádebı synynyń qalyptasýyna da B.Kenjebaev, Ǵ.Toǵjanov, E.Ysmaılov, Á.Qońyratbaev, I.Qabylov, Á.Tájibaevtarmen birge birshama úles qosty. Al aǵartýshy retinde birqatar oqýlyq jazyp qaldyryp, 9-synypqa arnalǵan «Ádebıet hrestomatııasy» men Úlkender mektebine arnalǵan latyn tilindegi «Álippeni» jaryqqa shyǵarǵan Á.Úsenov ult rýhanııatynyń damýyna da shama-sharqynsha qyzmet etti.
Á.Úsenovtiń úlkender mektebine arnalǵan «Álippe» oqýlyǵy Qazaq memlekettik baspasynan 1937 jyly jaryq kórdi. Jalpy redaksııasyn Á.Úsenov basqarǵan bul oqýlyqtyń jalpy 230 000 tırajben taralýyna qaraǵanda, oqýlyqqa degen suranys zor bolǵanǵa uqsaıdy. Al alǵashqy shyǵarylymy 50 000 danaǵa deıin jetken. Bizdińshe bul eńbek N.Tórequlov, A.Baıtursynov, T.Shonanov oqýlyqtarymen bir qatarda keńestik kezeńdegi halyq aǵartý jumystarynyń damý úderisine oń baǵa berýde keńirek qarastyrylyp, bolashaqta jan-jaqty taldaýǵa alynýy tıis dúnıe dep bilemiz. Jalpy Qazaq memlekettik baspasy bul kitaptyń shyǵýyna múddelilik tanytyp, Túrkistan ólkesindegi oqý isi, halyqty saýattandyrý sharalarynyń óz deńgeıinde júrýi úshin jergilikti aǵartýshy qalamgergerlerdi de barynsha jumyldyrǵan. Negizi Á.Úsenov te, T.Shonanov sekildi óz «Álippesinde» «bir árip-bir dybys» qaǵıdasyn qatań ustanýǵa tyrysqan. Osylaısha avtor bir jaǵynan qazaq tilinde saýat ashýǵa septesetin oqýlyqtardyń artýyna ózinshe úles qosqan bolsa, ekinshi jaǵynan latyn áripterin qazaqtyń dybystyq júıesine meılinshe yńǵaılap, jańashyl ádis-tásilderdi de keńinen qoldanyp otyrǵan. Aıtalyq, T.Shonanov ta, Á.Úsenov te jińishkelik belgisin Y dybysy ornyna qoldansa, Q dybysyn Q, S dybysyn Sh, R dybysyn R, J dybysyn I dybysy t.b retinde belgilegendi qolaı kóripti. Kitapta ulttyq tól sózderimizge de barynsha basymdyq bergen avtor «Sıyr», «Saǵat», «Úı», «Oqýda», «Jemis», «Gaýhar» sekildi tilge oralymdy ońaı mátindermen qatar, úlkenderdiń saıası saýatyn, óre-deńgeıin kóterýge de umtylyp, «Qarsaqpaı», «Balam Qyzyl ásker», «Ekpindi kolhozshylar sezi», «Parovoz», «Mektepte», «Uly eńbek», «Lenınnen úıreneıik», «Halyqtar dostyǵy» t.b sekildi keńestik kezeńde ózekti bolǵan saıası taqyryptarǵa, mátinderge den qoıyp qana qoımaı, shaǵyn áńgime, óleńderge de kóp oryn bergen. Ásirese, Á.Úsenov óz oqýshylarynyń bul oqýlyqty jatsynbaýy úshin halqymyzdyń turmys-tirshiligine ábden sińisti bolǵan baıyrǵy tól sózderimizdi de oryndy keltirip, halyqqa qara tanytýda utymdy paıdalana bilgen. Máselen, avtor qozy, dala, maqta, usta, balyq, qala, ken, jemis, oqý, saıahat sekildi burynnan sińisti sózdermen birge jańa dáýirdegi poıyz, nasos, zaýyt uǵymdaryn da el sanasyna sińirýge kúsh salǵan. Sol sebepti de keńestik kezeńdegi latyn álipbıine kóshý eldi ındýstrııalandyrý men jańǵyrtýǵa ózinshe súbeli úles qosyp, jańa álippe arqyly bilim sapasyn jańa bıikke kóterdi deýge ábden-aq bolatyn sııaqty. Olaı bolsa Qazaqstan Oqý Halyq Komıssarıaty bekitken Á.Úsenov «Álippesiniń», bul eńbekti redaksııalaýǵa atsalysqan T.Berdenov, S.Úkenov, R.Momynovtardyń eseli eńbegi búgingi zertteýshiler tarapynan da meılinshe zerttep-zerdelenýi, taldap-tarazylanýy, tıisinshe baǵalanýy kerek. Búgingi rýhanı jańǵyrýǵa bet burǵan qoǵamymyzda da keshegi keńestik osynaý tájirıbeni durys paıdalana bilip, utymdy tustaryn kádege jarata bilsek, utylmaıtynymyz anyq. О́ıtkeni álipbı aýystyrý ońaı sharýa emes, ol – ult bolashaǵynyń basty kepili.
Seıdehan ÁLIBEK,
tarıh ǵylymdarynyń doktory, M.Áýezov atyndaǵy OQÝ kolledjiniń dırektory