Japanǵa bitken báıterek

1909 jyl. Kúz. Tań

Qart jyraý tańǵa jaqyn taǵy da oıanyp alyp, kıiz úıdiń jabyq túńdigine tesile qarap jatty da qoıdy. Tamyzdyń sońǵy kúnderi jer dymqyl tartyp, kún sýytqan. El-jurt taýdan jazyqqa, qystaýǵa qaraı aqyryn jyljyp kóshýge bet qoıǵan. Jyraý syrma shapanyn jamylyp, kebisin jolaı aıaǵyna ile dalaǵa shyqty. Dalada qońyr salqyn jel bar eken. Basyna kıim kımeı shyqqanyn taqyr basy tońǵanda baryp ańǵardy. Artyna burylǵan joq. Moınyna salǵan juqa baılamany basyna orap, adymdaı basyp qyr betine ilgerileı berdi.

1909 jyl. Kúz. Tań

Qart jyraý tańǵa jaqyn taǵy da oıanyp alyp, kıiz úıdiń jabyq túńdigine tesile qarap jatty da qoıdy. Tamyzdyń sońǵy kúnderi jer dymqyl tartyp, kún sýytqan. El-jurt taýdan jazyqqa, qystaýǵa qaraı aqyryn jyljyp kóshýge bet qoıǵan. Jyraý syrma shapanyn jamylyp, kebisin jolaı aıaǵyna ile dalaǵa shyqty. Dalada qońyr salqyn jel bar eken. Basyna kıim kımeı shyqqanyn taqyr basy tońǵanda baryp ańǵardy. Artyna burylǵan joq. Moınyna salǵan juqa baılamany basyna orap, adymdaı basyp qyr betine ilgerileı berdi.

Qart jyraýdyń kóńilin jaılaǵan óksik bar edi.

Tam-tumdap taýsylyp bara jatqan qaırat-kúsh bar edi.

Endigi kúni qansha qýsań jetkizbeıtin arman bar edi.

Este saqtalmaı umyt bolǵan, biraq kezinde kóńildi gý-gýletken qyzba óleń, qýatty óleń shirkinder qart jyraýdy dalada adyra qal­dyrǵan. Álde albyrt jastyq qyzyq qýǵan, qyz qýǵan, toı men aıtystan talmaı, Alataýdyń qaıran shalqar jaılaýlarynda saıran salǵan kezderinde barmaq tister áttegen-aılarǵa urynatynyn qaıdan bilsin?!. Bilmedi ǵoı...

Qaıran jastyq shaq! Ol kez ótpeıtindeı, máń­­­­­­gi senimen birge bolatyndaı kórinýshi edi-aý!..

Endi shaý tartqan kóńildi jyr kúmbir­letpeıdi. Jyraýdyń uqqany, Táńirdiń ózi aýyzǵa salatyn jyr joldarynyń qudiretti kúshke ıe bolyp, kók aspannyń astynda, jap-jasyl kógaldy dalanyń tósinde, sańqyldaı sarnaıtyn kezi de kópke sozylmaıdy eken. О́leń shirkin elý men alpystyń arasynda shoqalaqtap, qamsyz, erkin shabytty qýatynan aıyryla bastaıtynyn anyq tanydy. Qan salqyn, oı shaban, sonan shabyt oty qaıdan laýlap jansyn.?! Qaıran qamsyz kúnder, aılar, jyldar bári de mynaý ulan-ǵaıyr Deshti Qypshaq dalasynda joǵalyp tyndy ǵoı. Deshti Qypshaq dalasy men alyp Alataý qart jyraýdyń ertedegi jyrlaryn birtindep sanasynan óshire bastaǵan. Dalada aıtylǵan jyrlaryn jel julmalap qalyń saharanyń ishine alyp ketken. Bu dúnıede sózim ǵasyrlarǵa jetsin deseń, qaǵazǵa túsirý kerek eken.

Qaıran qamsyz qazaq, dombyra tartyp, jyr tógip júrgende, sol jyrlaryn myna orystar qusap qaǵaz betine túsire bermepti. Bárin este bekitý degenderi qur dalbasa boldy. Bárin este bekitý múmkin emestigin endi ǵana, bir aıaǵymen kórdi jaǵalaǵan tusta ǵana ańǵardy. Ulan-ǵaıyr qazaq dalasynda nebir áýlıelerdiń, nebir týra bılerdiń, nebir jyrshylardyń sózderi adam jadynan joǵalyp, kelmeske ketti ǵoı. Qandaı ókinish deseıshi?!. Qandaı qasiret deseıshi?!.

Qarap tursa, bu qazaqtyń boıynda qasi­retten basqa túk joq eken. Dál búgin qart jyraý sony anyq tanydy. Ony da shaý tartqan, daýysyn tat basqan, qarlyǵyńqy ún jabysqan, aralas-quralas orta shashyla bastaǵan kezde ańǵarypty.

Qazaq dalasy da dál qazir, burynǵy sabyrly, saltanatty, rýhty kezinen ábden aıy­rylǵan. Qazaq dalasynda túshkirseń de jazaly bolasyń, túshkirýdi oqaly shekpen jamylǵan, sary saqaldy oryspen sheshýge týra kelgen. Bu dalany bıleıtin halyq emes, aq patshanyń sheneýnigi bolǵany janyn jeıtin. Bul ataýsyz dert edi. Piri bolǵan Súıin­baıdyń ómirden ozyp, osy qorlyqty kórmeı ketkenin kóńiline medeý tutady. Deshti Qypshaq dalasynyń bar qasireti osy qaǵylez, qımyly shıraq, sózi mergen qarttyń ǵana júregin tas-talqan qylyp kúıretip jatqandaı bolatyn.

Zerdeleı qarap tursa, bu qazaq zamandy oıymen bılegen jaqsylarynyń sózine qulaq aspapty. Halyqtyń paıdasyn oılaýdan taımaǵan az ǵana shoǵyr jaqsylardyń oılaryn da túsinbepti. Qazaq bu tirlikte ushqyr attaı dala tórine zýlap-aq shyqqanymen, tez alqynyp, tez sharshap, sol sharshaýǵa tez kóndigip óz kúltókpesinde qala beripti. Ony ózine ar da sanamapty... Qazaqtyń qarǵysy qatty. Sonyń biri: «О́ziń bilme, bilgenniń tilin alma». Sózge usta, iske sholaq qazaqtyń sózi men isi bite qaınaspaı jatyr-aý!..

– Ata, shaıǵa júrińiz, – degen nemere daýy­syn estidi.

Alataýdyń qarly sileminen kóterilip kele jatqan tańnyń alǵashqy shapaǵy kók shóp­ke túsip, dúnıe jaryq sáýlege toldy. Al jyraýdyń júregin jaılaǵan muń tarqamady. Onyń kúpti júrek bolyp kún keshkenine talaı jyldar ótken. Qart jyraýdyń dál basyp tany­ǵany kisenge túsken Deshti Qypshaq dalasy, derbestigin joǵaltqan qazaq eli, aýzy qulyp­taýly halyq, týma jyrynan aıyrylǵan jyraý – shyn baqytsyzdar osy tórteýi bolatyn.

Qart jyraýdyń júregi shanshydy, sonymen birge, kúpti kóńildiń tot basqan qońyraýynyń kúmbiri estildi.

Oń qabaǵy tartty.

Erni dirildedi.

Kózi jaınap sala berdi. Shaqyraıyp shyqqan kúnge qarsy qarap turyp júregin qysqan bir shýmaq óleńdi salqyn, sabyrly kóńilmen eki ret daýystap aıtyp shyqty.

Dýadaq boldym shóli joq.

Aqqý boldym kóli joq.

Daýylpaz boldym úni joq.

Asyl boldym quny joq.

Bir shýmaq jyrmen, qazaqtyń úsh júz jyldyq bodandyǵy men qulyqsyz qasiretti kúıin aıtyp tastaǵanyna ózi de tańyrqaı qarap qalyp edi.

Ornynan tura berip, uıyǵan tizesin sıpalaǵan kúıi:

– Qudireti kúshti Táńirim! Adasyp kelgen myna bir shýmaq jyr da ǵasyrlar qoınaýynda joǵalyp tynar. Bizdiń jyrymyz qaǵaz betine túspeı, sonan da saqtalmaı, ómirimiz de qumǵa sińgen sýdaı tatymsyz boldy-aý, – dep qınala oılady.

Nemeresi atasynyń sap-salqyn saýsaq­tarynan ustady. Jańaǵy tosynnan týǵan tórt jol óleńnen soń erni áli de dirildeýin qoımaǵan. Biraq, jyr, shirkin qaıtyp týmady. Tórt jol óleń tórt taǵan bolyp qaldy. Tórt taǵan oı – tórt qasiret edi. Qazaqty eteginen tartatyn qasiretter bolatyn.

– Júr, ata, júr. Ájem tosyp qaldy, – dedi nemeresi.

– Ájeńniń tosqanyn qoıshy. Táńirdi tos­tyryp qoıyp júrmeıik?!. Bizdiń júregimizdiń jylýyn Táńir tosyp qalyp júrmesin.

– Táńir degen kim, ata?..

Qart jyraý nemeresine jalt qaraǵanymen, úndegen joq.

Táńirdiń kim ekenin osy tańda, alpys segiz jasqa kelgen jyraýdyń ózi de bilmeýshi edi.

Túrin kórmegenimen, ámirine kóngen, qasıetti Táńirdi kári jyraý áli tanyp bolmaǵan.

Sonan da tuńǵysh ret nemereniń suraǵy, Deshti Qypshaq dalasynda jaýapsyz qalǵan.

1913 jyl. Jaz. Taltús

Romanov áýletiniń taqqa otyrǵanyna 300 jyl tolýyna oraı orys ımperııasynyń túkpir-túkpirinde toı júrip jatty. Sondaı toıdyń biri Almatydaǵy qazirgi 28 panfılovshylar saıabaǵynda ótti. Jetisýdyń baı manaptary, ákimderi, orys shonjarlary bas qosty. Aq patshany maqtaýǵa sol saıabaqqa Deshti Qypshaq dalasynan qazaqtyń aqyndaryn jınady. Qart jyraýdy da sol toıǵa ákelgen. Kelmeýine bolmady. «Kúshtiniń arty dıirmen tartady».

Sol toıda qart jyraý qazaqtyń tanymal baı shonjarlary orystyń aldynda qurdaı jorǵalaǵanyn kórip esinen tandy. Namysy oınady. «Bu qazaqtyń rýhy maıyrylyp, namysy ólgen tusy osy bolar, – dep jeldeı azynady. – Azyna, dala, azyna!..»

Esti memleketi bolmaǵan, oıly basshysy bolmaǵan el – essiz el. Ol jel aıdaǵan qań­baqpen teń. О́z yrqynan aıyrylǵan halyqta qańbaq qurly qaýqar joq. О́z yrqynan aıyrylý ólimmen teń. Onyń búgini de, erteńi de joq. Tobyr el bolmaıdy. El dep sanalmaıdy. El qataryna jatpaıdy.

Úısin, naıman sańlaǵy

О́stepkede  jıyldyń

Elde júrgen egeıler

Qalada qur úıildiń,

Ulyq kórseń uılyǵyp

Jeldi kúngi qamystaı

Japyrylyp ıildiń

Keltirdińder namysty,

Bek qorlanyp kúıindim...

Jyraýdyń qazaq baılary men orys ulyqtarynyń birge kezdesip, birge júrgenin bul tuńǵysh kórýi edi. Sonan da qazaqtyń baılarynyń maıysqaq minezderin kórip jany túrshikken. Qazaqtyń bu quldyqtan endi qaıtyp qutylmaıtynyn qart jyraý ishteı uqqan. Sodan bolar, kóńili sherge tolǵan.

«Jármeńkeden soń qalada qal, aqyndarmen birge bolyp demal», degen baıshykeshterdiń qolqa sózderine qart jyraý qulaq ta aspady. Jany ońasha qalýdy qalaǵan.

Sáýir aıy jyly bolǵan soń óziniń qońyrsha kıiz úıin tiktirdi. Sol úıde erteli-kesh dombyrasyn shertip jatty da qoıdy. Kóńilge alǵany, janǵa daýa bermegeni kókirekti kúmbirletken óleńqusty bolashaq ómirge qalaı saqtaý kerek degen tynymsyz oı edi. Esinde áli júrgen tarıhı epostardy, qıssalardy, dastandardy, ańyzdardy qalaı el esinde máńgige qaldyrý kerek?.. Kıiz úıde otyryp alyp bir jaz boıy jyrla dese jyrlar, al bunyń sol jyrlaryn qaǵaz betine túsirip jazyp alar kisi qaıda? Ondaı ozyq týǵan qazaq Deshti Qypshaq dalasynda bar ma?

Áýeli ony oılaıtyn qazaq ortasy bar ma? Bar bolsa qaıda?!. Bar bolsa ony qalaı tappaq kerek?!. Sol daladaǵy alyp jyraýlardyń esh­qaı­sysynyń sózi qaǵaz betine túspepti. Biraq...

Dala jyry dala halqynyń esinde ǵana saqtalyp kelipti. Atasy balasyna, balasy nemeresine amanat qylyp jyr syıdy ótkize beripti. Júz myńdaǵan jyr joldary halyqtyń esinde qalaı jattalyp júre bergenine tańǵalasyz.

«Manastaı» alyp jyr da qyrǵyz manas­shylarynyń jadynda jattalǵan. Qazaqtyń «Er Tarǵyn», «Qobylandy», «Alpamys» sııaqty batyrlar jyryn da qazaqtar ǵasyrlar boıy esterinde saqtap kelgen. Bul netken esi de, sanasy da sergek halyq. Bul epos jyrlardy jyrshy on shaqty kún qońyr keshten ala tańǵa deıin talmaı jyrlaıtyn bolǵan. Ol kezderi jazdyń bir tutam túninde jan adam uıyqtamaýshy edi. Qazir jyr jyrlaıtyn otyrystar sıregen.

Qart jyraýdyń paıymdaýynsha, ata-babalary ǵumyr keshken, saýyq-saıran salǵan dalalyq órkenıet pen mynaý búgingi zaman  ustanǵan órkenıet eki bólek dúnıe. Quryǵy uzyn sary saqaldar qazaqtyń aıaǵyn kisendep bolǵan. «Qazaqtyń búgingi tirligi qaqpanǵa túsken qasqyrdyń halinen de jaman ba?» – dep oılady. Júregi sýyndy. Jany túrshikti.

Qart jyraýdyń taǵy bir tamyryn basyp tanyǵany, aýyzsha aıtatyn óleńmen jazba óleńniń aıyrmasy atshaptyrym jatqandyǵy. Bizdiń jyrymyz bir bólek álem, jazba óleń bir bólek álem. Naqysh bólek, oı ıirimderin berý bólek, oıdy alǵa tartý da bólek.

Sóz saptaýy da erekshe. Sol erekshe aqyn­nyń biri Saryarqanyń aǵa sultany Qunanbaıdyń uly Ibrahım myrzanyń óleńderin jelpildegen jyraýlyq leppen lekildep júrip, sanaǵa jetkize almapty.

Ne jazýdy? Nege jazýdy? Ne úshin jazýdy sol Ibrahım – Abaı myrzadan úırený keregin qart jyraý ábden uqqan.  Áıtse de, keıindeý uqqan. Ibrahımniń oıy kóńilden ajyramaı júregin tolqyta bergen soń baryp, aqyn óleńderin de, ózin de erekshe jaqyn tartqan.

Kóńilim qaıtty dostan da, dushpannan da,

Aldamaǵan kim qaldy tiri janda?

Alys-jaqyn qazaqtyń bárin kórdim,

Jalǵyz-jarym bolmasa anda-sanda.

Paıda úshin bireý joldas búgin tańda,

Ol turmas bastan jyǵa qısaıǵanda.

Munan meniń qaı jerim aıaýly dep,

Birge turyp qalady kim maıdanda.

Endigi jurttyń sózi – urlyq-qarlyq,

Sanaly jan kórmedim sózdi uǵarlyq.

Osy kúnde, osy elde dáneme joq

Meıir qanyp, máz bolyp qýanarlyq.

О́leńdi qalaı-qalaı órbitedi, sańlaq saba­zyń, a!.. Naǵyz óleń osy ǵoı!..

 Jalyn men ottan jaralǵan óleńdi uǵatyn qaısyń bar? Sóz bólek. Sana bólek. Halqyna degen nıeti bólek.

«Partııa jıyp, para alǵan, kóńili kedeı baısyńdar» deıdi. Mundaı sózdi qazaqtyń qaı aqyny aıta alǵan. Shoqtyǵy bıik shermende oı ǵoı bul.

Al, Deshti Qypshaq dalasy óziniń keń tynysty tirshiliginen aıyrylǵan. Qazaq túńliginen aısyz qarańǵy túnderde muń sorǵalap turatyndy shyǵarǵan.

1925 jyl. Jaz. Taltús

Osydan bir kún buryn tańmen talasa turyp, jıren atty erttep minip Almatyǵa júrip ketken. Kóp jyldar boıy jabyqqan, jalǵyzdyqqa, qarttyqqa moıynsynǵan bir kezdegi asaý jyraý kóńili tirshilik taýqymetiniń qamytyna birjola úırenshikti bolǵan. Sharýaǵa yńǵaıy joq jyraýdyń dombyra shertip, jyr aıtqannan basqaǵa ıkemi de, qulqy da joq edi.

Qandy sorǵan Qoqan handyǵyn orys patshasy tunshyqtyrdy; endigi jerde qazaqtyń bıligi orys sheneýnikterine aýysty, endigi súlik sol orystar boldy, qazaqty solar aıaý­syz sora berdi. Momyn qazaq bárine kóndi. Jat dese jatty, tur dese turdy.

Bar bilgeni sol boldy. Keýdesine namys qonǵan er qazaqtardy ıá atty, ıá asty, ıá Sibirdiń zyndanynda ustady. Sonan keıin patsha qulap qyzyldar keldi. Olaryń Alla men Adaldyqty adam uǵymynan alyp tas­tady. Allasyz, Adaldyqsyz qalaı tirshilik etýge bolady dep, qart jyraý jıi oılaıdy. Aqtardyń oıyn uqqanmen, qyzyldardyń oıyn uǵý qıyn boldy. Qyzyldardyń oıyny qatty eken. Sózin uqpaǵandy atyp, asyp tastaý, tar qapasqa qamaý túkke turmaıtyn boldy. Qazaq dalasy túrmege tolyp ketti. Oǵan kirgen adam bar, shyqqan adam joq boldy. Qoqan men Aq patshanyń kezinde dombyra shertip, án salatyn aıtýly qazaq-qyrǵyz aıtystary dáýirlep turýshy edi, endi bári ózgerdi. Adam da ózgerdi. Zaman da ózgerdi. О́zgermegen mynaý jıren aty, qaıyńnan oıylǵan dombyrasy, sonsoń ózi.

Bul Jabaıdyń uly Jambyl jyraý edi.

Munyń bir kezde qyrǵyz ben qazaqty aýzyna qaratyp aıtqan jyrlary, ataqty aıtys­tary endi umyt bolǵan. Sonyń kóbin ózi de umytqan. Esine túsirý kerek. Dombyramen. О́ziniń es-aqylymen.

Úkili dombyradan úki túsken. Daýysynyń boıaýy qashqan. О́ńi ketip, betin ájim basqan. Bastan baq taıǵan kez edi.

Dombyrasyn qushaqtaǵan qartqa sabyrly júzdi, denesi mol pishilgen jas qazaq sálem berdi. Ishi-baýyryna kirip sóz sóıledi. Ata tegi­­nen ózine deıin bárin surap jatyr. Bilip jatyr.

Qart Jambyl bul jigittiń ózin bilmeıtinin uqty.

– Áı, qý bala, ne ǵyp tolǵaı beresiń, – dep  myrs etti.

– Bilgim kelgeni ǵoı, aqsaqal, bilgim kel­geni. Jaǵdaıyńyz kelispeı tur-aý, – dep qınalǵanym da ras.

– Maǵan janyń ashysa bir tostaǵan qymyz ákep bershi, káne?!.

– Qazir bárin retteımiz, aqsaqal. Qasyna ergen jastaý jigitti kók bazardyń qymyz satatyn tusyna jumsap jiberdi.

Qart basyndaǵy bórkin alyp, qol oramalymen mańdaıynyń terin súrtti. Tańdaıy keýip jutyna almady. Kempirine qalaǵa baramyn dep aıtýdy da umytyp, astynan sý shyqqandaı bolyp, tań atar-atpastan jol júrip ketken. Sońǵy kezderi qart jyraý jıi-jıi atyn erttep júrip ketetin bolǵan. Súıinbaı jyraý da qartaıǵanda jalǵyz ketetin. Jıdebaıda jan tapsyrǵan Ibrahım-Abaı myrza da jalǵyzdyqty kóp jazǵan.

Ibrahım myrza halqyna arnap nebir káýsar sózder aıtty, ony halqy uqpady, jer em dedi, embedi, oqý oqy dedi, oqymady, Allany súı dedi, súımedi, Adamǵa mahabbatpen qara dedi, qaramady. Adamzatqa baýyrym dep qara dedi, ol ısharatyn qazaq múldem eskermedi. Nadan qazaq Ibrahımniń ózin de, sózin de kerek qylmady. Mundaı elden Ibrahım da irgesin aýlaq salyp, bólek jatyp aldy. Aıaýly uldary óldi. Jalǵan dúnıede jalǵyz qaldy. Muń men sherge kómildi. Qaıǵy qamytyn kıip, qapadan jan tapsyrdy ǵoı jaryqtyq. Bul ózi barlyq oıly adamnyń basyna biter qasiret bolsa kerek. Orys ortasynda oqyǵan oqymysty balasy osy Almatyda qaıtys boldy.

Jas jigit bir tegene qymyzdy kóterip jetip-aq keldi.

– Qazir nan men palaý da keledi, – dep qýana jymıyp tur. Qymyzdy sapyryp-sapyryp jiberip bir tostaǵanyn qarttyń qolyna ustatty. Qatalap otyrǵan qart jyraý qońyr tostaǵandy tóńkerip tastaǵanda, mańdaıynan burq etip ter shyqty.

– Aqsaqal, taǵy bireýin tartyp jiberińiz.

– Quıma, qymyzdy sapyryp otyryp sóıle. Jáılándim. Sen qaıdan júrgen «qydyrsyń», jigitim? – dep qart jyraý jigit aǵasy bolǵan sabyrly qazaqqa endi tústeı qarady. Súıegiń kim? Sony aıta otyr.

– Jol sizdiki. Jón de sizdiki.

– Maqul. Men Alataýdyń Jambyl degen jy­raýymyn. Súıegim ekeı. Shapyrashty bolamyz.

– Sizdiń kim ekenińizdi baǵana bir aqsaqal aıtty. Sonan soń sizge ádeıi sálem berip, syı-qurmet kórsetkim kelgeni ǵoı. Men týǵan elden qýylyp, bosyp júrgen qazaqpyn. О́leń-jyrǵa áýespin. Rýym tobyqty. Esimim Ǵafız.

– O, Táńiri-aı! Ibrahım myrzanyń týysymyn de.

– Abaı babama da, sizge de týyspyn. Qal­qaman-Mamyr bolamyn.

– Oı, dókeı jigittiń ózi boldyń ǵoı. Naǵashylap kelip jatyrmyn de?..

– Joq, aqsaqal. Tobyqtyny bosytyp, Shyńǵystaýdan qýdalap jatyr. Jıdebaıdan sán ketti. Abaı atam eldiń kıesi de, rýhy da boldy ǵoı. Sol asyl adam ortadan ketken soń-aq qul-belsendiler basyndy. Teksizder kóterilgen zaman keldi ǵoı, aqsaqal.

Qart jyraý úndegen joq. Jas bala jigittiń ystyq nan men maıly palaý ákelgenin de baıqamady. «Sonda zamana jeli qalaı-qalaı soǵyp tur?» – dep oılady qart jyraý. Qazaqqa bas biriger sát týǵandaı kórindi.

Sol bereke-birlikti qazaq ańsaǵaly qashan?!. Al myna oqyǵan jigit qýdalaýda júr. Qazaqtyń rýhy bolǵan Jıdebaıdy kúl-talqan qylyp kúıretti deıdi. Shańyraǵyn ortasyna túsirdi deıdi. Bul Ibrahım-Abaıdyń qulaǵany emes, qazaqtyń qulaǵany ǵoı. Biraq ony uǵar es qaıda? Alaýyz qazaqtyń basy erkindik alǵanda da biriger túri joq-aý osy?! Bul oı qart jyraýdyń sharshap-shaldyqqan júreginiń tas-talqanyn shyǵardy.

– Aqsaqal  ne oılap kettińiz? – dep surady Ǵafız qalyń oıǵa kómilip ketken qartty sergitkisi kelip.

– Qaıtesiń surap...

Oıdy oı qýalap basy máńgirgen.

Qart jyraý taǵy da biraz únsiz qaldy.

– Maǵan ilesip aýylǵa júr. Naǵashy jurtyń ǵoı, baýyr basyp ketersiń, – dedi qart jyraý.

– Rahmet, aqsaqal, naǵashylarymdy saǵalamaq oıda bolǵanym ras, biraq men  qýǵynda júrmin. Sizge pálem tıip keter. Meniń endigi bet alǵanym Bishkek. Kóp tobyqty sonda ketip jatyr. Qazaq dalasynda bizge ázir tynym bolmas. Abaı babam týraly aıtqan oılaryńyz kóńilime qondy. Jaqsyda jattyq joq degen sóz qazaq ortasynda áli de tiri eken. Sony mise tuttym. Alaburtqan kóńildi toqtattym.

– Ibrahım myrza úshin de, tekti ortadan shyqqandaryń úshin de qýdalap jatyr ǵoı. Quldar qurǵan úkimetke tektilerdiń ne keregi bolsyn?!. Qansha julqynsa da quldan adam shyqpaıdy. Qarǵany qalaı búrkit jasamaq, Qudaı-aý!.. Bul adasý bara-bara azǵyndyqqa aınalýy bek múmkin.

Kóp qarǵa teń kelmeıdi bir suńqarǵa,

Kóp jylqy teń kelmeıdi bir  tulparǵa.

Jaqsynyń árqashanda jóni bólek,

Jaman adam jaramas bir qymtarǵa.

Deshti Qypshaq dalasy tiri bolsyn desek, jyry, áni, salt-dástúri tiri bolýy kerek. Qazaqtyń jyry tiri bolsa, jany da tiri bolady. – Qart jyraý qymyzdan jutyp, sál bógele berdi de lezde sózin qaıta jalǵastyrdy.

– Jortqanda jolyń bolsyn, jaqsy aýyldyń balasy. Qaıda júrseń de aman bol. Áýmın! Sál bógelip baryp: – Sen myna óleńdi buryn-sońdy estip pe ediń?

Sálem aıt, barsań Abaıǵa

Keńesi ketken talaıǵa.

Aýyrdy jeńgen qara jer,

Sabyrly bolsyn qalaıda!

Bir jutqan sýdaı dúnıesin,

Ashysyn tatyp kúımesin.

Japanǵa bitken báıterek,

Jalǵyzbyn dep júrmesin!

Kemelge kelgen asyl-aı,

Tasqyndy Táńir basýy-aı!

Nar kótergen aýyrǵa,

Arqasyn tossyn jasymaı! – dedi.

Qart jyraý da, tobyqty Hafız de únsiz. Kózderin kótermegen kúıi oı álemine enip ketken bolsa kerek.

– Keremet jyr! Kelisti jyr! Rekvıem! Bul sizdiń Abaı atamnyń uly Ábdirahman ólgende kóńil aıtqan óleńińiz, – dep súısindi Hafız.

– Bul sózimdi Abaı estigen eken ǵoı, – dep qart jyraý oılanyp otyryp qaldy. Ájimge toly bet-júzi lezde qarasur tartypty. – Áı, asyl sabazym-aı! Sózim jetken eken ǵoı. Júrek­ten quıylǵan jyrǵa kóńili tynshydy ma eken?.. Kópke barmaı ózi de o dúnıege attanyp ketti ǵoı...

– Iá...

– Japanǵa bitken báıterek edi ǵoı jaryqtyq!..

Ibrahım-Abaıdyń ólgenin estigende bir kún boıy búk túsip jatyp, ishi-baýyry ezilgendeı kúı keshkenin esine aldy.

Qazir de kóz aldy jybyrlap tur edi. Erni de dirildeýin qoımaǵan.

1928 jyl. Jaz. Kesh

Qaladan shyǵyp aýyldy betke alǵan tusta atyn bir shoqytyp alyp, júrdek attyń jaıly aıańynda shalqaıyp otyryp oıǵa berildi. O, Táńiri! Kóz aldynda osydan eki jyl burynǵy kórinis. О́z elinde bosqyn bolyp kún keshken tekti atanyń balalary týraly shyndyq janyn jegen. Iá, sonda bazarda kórgen sabyrly qazaqtyń kesek minezi, oıly sózi, úlkenge degen meıirimi kóńilin bosatqan. Tektini tekti ǵana tanyr. Teksiz – adam tanı almas. Olardyń ózderin tanýǵa da, halqyn kóterýge de shamalary jetpeıdi. Durysy ol týraly oılanbaıdy. Ondaı oı olardyń sanasyna darymaıdy. Kóńilderin terbetpeıdi. Topas jaratylǵan pende topas bolyp kún keshedi.

Aq patshanyń bodanynda ótken úsh ǵasyr­da, qazaq boıyndaǵy kóp qadirli qasıetin joǵaltqan. Qazaq ózgergen. Orystanǵan ult óziniń Táńir bergen bolmysynan ajyraı beredi eken. Orystaný adamdyq kelbetten aıyrylý, ulttyq tárbıeden aıa úzý, adam retinde, halyq retinde joǵalý. О́zge ultqa bodanǵa túsken qaı halyqtyń da kóretini ult retinde joǵalý, ulttyq qasıetten aıyrylý.

Qart jyraý atbasyn bos jibergen eken, jıren at kóldeneń aqqan ózen boıyna kelip toqtap turyp qaldy.

Qyp-qyzyl araıly kún ornyna qonýǵa kókjıekke tónip kelipti. Taý arasynyń sal­qyn aýasy jeńil kóılekten ótip barady. Qorjynynan jeńil matadan tigilgen jeńil ózbek shapanyn alyp kıdi. Sonda baryp ańǵardy, jıren aty qart jyraýdy Súıinbaı ustazynyń molasynyń basynan bir-aq shyǵarypty. Taý ishine qalaı endep kirip ketkenine jyraý tańyrqap baryp attan tústi de, qyratqa qaraı jaıaý tartty. Jıren aty aýyzdyqpen sý ishti. Pysqyryndy. Alysqa uzap ketken ıesiniń sońynan erdi.

Qyrat ıegindegi Súıinbaıdyń beıitiniń qasyna kelip tizerlep otyrdy. Quran oqydy. Tabaqtaı qyp-qyzyl kún kókjıekten tómen quldyrap bara jatyr edi. Ornynan turyp, asyqpaı tizesin ýqalady, kúnniń sońǵy shapaǵy astynda qurǵaq tal jınady. Qurǵaq shópti qosa juldy.

Shaqpaq taspen ot tutatty. Áýeli shóptiń byqsyǵan ıisi shyqty, artynsha qalyń tútin býdaqtady, sol tútin kózden jas aǵyzdy. Jıren attyń ertoqymyn alyp, júgenin sypyrdy da saýyrynan qaǵyp-qaǵyp jiberdi. О́zi endi ǵana kóterilgen ottyń qasyna jaıǵaǵan ertoqymǵa basyn qoıyp, kók shópke shalqasynan jatty. Qyr arqasy, beli úzilip túserdeı bolyp qaqsap bergen.

Qara kók aspanda juldyz endi ǵana qonaq­taǵan kez edi. Jaqyn jerde aýyl baryn bilse de, eshqaıda barǵysy kelmedi. Jany jalǵyz­dyqty qalaǵan. Sol jalǵyzdyqty Táńiri buǵan dál búgin qıyp beripti. Táńirge sol úshin myń alǵys aıtty.

Kók bazarda kórgen tobyqty jigittiń kózinen muń kórgenimen, bet álpetinde oısyraı jeńilgen adamnyń bolmysy kórinbegen. Táýekelge boısunǵan shıraq, márt jigittik keskin kelbeti qart jyraýǵa unaǵan.

Saryarqadan Almatyny jaǵalap bosyp kelip jatqan qazaqtardy kúnde kóredi. Birsypyrasyna dastarqanynan dám tattyryp, taý arasymen Bishkekke asar tusty kórsetip te jibergen. Ashtyqtan ózekteri talǵan qazaqtar Alataýdyń bıik shatqaldarynan asyp ótip, Bishkekke jete ala ma eken, dep qart jıi oılaıtyn.

Aldyndaǵy malyn tartyp alǵan soń-aq, ash-jalańash qalǵan qazaq ashtyqtan qynadaı qyrylyp jatqan.

О́kimettiń gazeti de, radıosy da ashtyqtan qyrylyp jatqan qazaqtar týraly tis jarmady. Qazaq ólmese óme qapsyn dep úkimet basyndaǵy qyzyl komıssar qazaqtar da, atqaminer jandaıshaptar da, ozbyr satqyndar da, qazaq elin týlaqtaı tartqylap byt-shytyn shyǵarǵan.

Belderine tapansha taǵynǵan qazaqtyń sumyraı jandaıshaptary óz ultyn qurtýǵa barlaryn salǵan. Qazaqty qazaq osylaı qurtqan...

Qara jerdi tasyrlatyp shapqan ar­ǵymaqtar tuıaǵynyń dúbiri dalany dúrliktirdi. Sol dú­birge jıyrma bir ǵasyrlyq dala jyr­larynyń dúmpýi qosyldy.

Dala – azan-qazan. Qaıran qazaqtyń dalasy. Seni soqamen tilgiledik, jatqa syıǵa berdik, tıynǵa sattyq. Biz seni ardaq tutpadyq, qaıran dala, biz seni ólimge qıdyq. О́zimiz de senimen birge qurıtynymyzdy bilmedik.

Bu dúnıede Ana-Dalasyn satqan halyq ońbasyn!

Bu dúnıede Ana-Dalasyn ólimge qıǵan eldi qarǵys atsyn!..

Anasyn óltirgen perzenttiń jer basyp tiri júrýi ádilet pe?!.

Qart jyraý kók shópke jeńil shapanyn tó­sep jat­qan edi, mazasyz dóńbekshigen kári dene ala­s­­urdy. Ýhilegen úni úkini oıatty. Kári jy­­raý­­ǵa qosylyp Alataýdyń úkisi qosa ýhilep berdi.

Aspandaǵy juldyz bitken jerge aǵyp túsip jatyr. Jo-joq, sonaý Alataýdyń shyǵystaǵy bıiginiń qaq tóbesinde jarqyraǵan súmbile juldyz zymyraı jerge quldyrady. Tamyz — juldyz aǵatyn aı edi ǵoı.

Tańnyń saýmal sáýlesi endi ǵana qara jerge umtylyp bergen.

Qart jyraý oıanyp ketti. Bulaq basyna baryp tastaı sý ishti.

«Jambyljan, sen maǵan kelmeı ketip-eń...» Súıinbaıdyń daýysy dál qasynan estildi. Qart ózin yńǵaısyz sezindi.

«Keleıin dep kelgem joq, adasyp keldim, Súıeke!», – dedi ótirikti jek kóretin ustazyna qart jyraý shyndyqty kóldeneń tartyp.

«Sen de qartaıypsyń, Jambyl!..»

«Qartaıdym, Súıeke! Jalǵannyń qyzyǵy taýsyldy!».

«Maǵan qosylýǵa asyqpa. Qara jerdi taptaı tur, Jambyl!».

«Taptaǵannan ne paıda, jalyqtym! Jyr kóshi de meni tastap barady, Súıeke!..».

«Jyr shirkinniń janyńdy týlatpaǵany seniń júregińdi qapaǵa bóleıdi ǵoı, tegi...»

«Durys aıttyńyz, bilip aıttyńyz, Súıeke!».

«Basyma kelip minájat ettiń. Endi taǵy bir túlep baǵarsyń... Sharshama, Jambyl, sharshama! Jumaqtyń aty jumaq qoı, biraq qara jerdeı ystyq bolmaıdy eken, Jambyl. Qara jerden asqan eshnárse joq eken. Sen sony uq, Jambyl. Qara jerdi jaılaǵan pendeler Adamǵa aınalsa dep armanda, Jambyl. Pende Adam bolǵanda ǵana jer betinde jumaq ornaıdy. Jumaqty turǵyzatyn Adam. Sonan da Adam Adam bolyp baǵýy kerek. Sen otyrǵan jerde men de otyrǵanmyn, Jambyl!..»

«Súıeke, dál osy qyrattyń ústinde ekeýmiz maldas quryp áńgime-dúken qurǵanymyz esińizde me?»

«Esimde, Jambyl, esimde... Qara jerdi qars basqan kez kózden ushqanymen, jan kózinen ketken joq».

«Súıeke, júrek kózin bilýshi em. Jan kózi de bolady eken-aý!»

«Jambyl, jan kózi, ar kózi, sana kózi degen de bar ekenin umytpa. Kókte de kóz bar. Jerde de kóz bar. Jumaqtyń óz kózi bar. Tozaqtyń óz kózi bar. Táńirdiń óz kózi bar».

«Súıeke, osy Deshti Qypshaq dalasyna qojalyq etken betterin túk basqan qyzyldarda kóz bar ma?..»

«Olar jendetter ǵoı, Jambyl! Olardyń kózi qanǵa toly. Qandykóz páleketterden aýlaq bol. О́z dalańda óz baǵańdy túsirip alyp júrme, Jambyl! Sen qara jerdi erkin basqan qazaqtyń sońǵy jampoz jyrshysysyń!.. Sony esińde usta. Berik usta!. Tán rahaty úshin janyńdy satpa. Men bilsem, bul dúnıede de, o dúnıede de jan rahatynan artyq eshnárse joq, Jambyl! Sony uq! Sol uqqanyńnan aıyrylma. Aınyma!.. Qara jerde pendege keregi eki-úsh aq arshyn qara topyraq. Tirshilikte jıyp júrgenińdi o dúnıege ótkize almaısyń. Bul jaqta han da joq, tóre de joq, patsha da joq – para beretin, para alatyn ozbyr satqyndar da joq. Olar kórlerinde ókirip, tozaqta kúndiz-túni bir toqtamaı shyńǵyryp jatady. Olardyń daýysynan jan túrshigedi. Biraq, olardyń janaıqaıyn sender, tiriler estimeısińder. Sender estiseńder, pende emes, adam bolýǵa bar jandaryńdy salar edińder, Jambyl».

«Meniń pirim Súıinbaı, sóz sóılemen syıynbaı...»

«Táńirge syıyn, Jambyl, Táńirge!».

«Tirshilikte Táńirge, qara óleńde ózińizge syıynyp keldim, Súıeke! Meniń ustanymym osy boldy. Sol ustanymnan taımadym».

Qart jyraý jıren atyna minip, atbasyn aýylyna burdy. Tań aldynda Súıinbaımen ótken keńes onyń jan dúnıesin tolqytyp-aq ketken. Bu dúnıede beker eshnárse joq qoı, Súıinbaı pirimen kezdeskenin qart jyraý jaqsy­lyqqa jorydy.

Bul Jambyldyń Súıinbaıdaı pirimen sońǵy kezdesýi, sońǵy qoshtasýy edi.

1943 Jyl. Jaz. Ymyrt

Nemis basqynshylary men keńes memleketi arasyndaǵy ekinshi dúnıejúzilik soǵys órship turǵan kez bolatyn. Sol jazda soǵystaǵy balasy Alǵadaı qaza tapty. Alǵadaıdyń ólimi qart jyraýdyń jan dúnıesin kúıretip ketip edi. Toqsannyń jeteýine jetken Jambyl Jabaev qaıtyp boıyn tiktep, eńsesin kótere almady. Bu jalǵannyń qyzyǵy ol úshin baıaǵyda taýsylyp bolǵan edi. Qaýsap bitken tánin Keńes úkimeti áli de súırelep jyryn jyrlatyp keledi. Qart jyraýǵa munyń endi esh qajeti  joq bolatyn.

Alǵadaıdyń ólimine qatty kúızelgen qart jyraý muń shaǵady. Kúńirenedi.

Alataýdy aınalsam

Alǵadaıdy tabam ba?

Saryarqany sandalsam,

Sańlaǵymdy tabam ba?

О́lim degen – ý eken

Mendeı kárip adamǵa.

Kúnde úıimde kúńirenem

Kózime jas alam da?

1944 Jyl. Kúz. Tún

Qart jyraýdan hal ketken kez edi. Qulaǵy estýden qalǵan. Júrip-turýy da aýyrlaǵan.

Sóndiń be jarqyraǵan shamshyraǵym?!

Qaldyń ba tas bekinip, qos qulaǵym?

Jatsam da tósek tartyp dármenim joq,

Sen bolyp sóıletesiń jalǵyz jaǵym.

Qalyppyn ıe bolmaı ózime-ózim,

Álim joq, kúsh qaıratty ótti kezim,

Balalar, ólgenimshe bolysyńdar,

Senderge sol-aq aıtar sońǵy sózim.

Bul kárilik jeńgen jyraýdyń hatshysy aqyn Ǵalı Ormanovqa aıtqan bazyna tilegi bola­tyn.

Sondaı bir talmaýsyrap jatqan tusynda esine eki shýmaq óleń oraldy. Kezinde Ibrahım-Abaıǵa arnap jazǵan óleńi edi. Ǵalıǵa jazdyryp qaldyrǵan.

Mynaý turǵan Abaıdyń sýreti me? –

 О́leń-sózdiń uqsaǵan qudiretine.

 Aqyl, qaırat, bilimdi teń ustaǵan,

 Qarsy keler Abaıdyń kim betine!

 Aqyn atyn taratqan árbir tusqa,

 Sońǵylarǵa qaldyrǵan úlgi-nusqa.

 Arǵyn, Naıman sózine tańyrqaǵan,

 Qandaı arman bar deısiń bul týysta!

 Tereń oıdyń túbinde teńizi bar,

Tesile kóp qarasań kóńil uǵar.

 Sol tereńge súısinip jan úńilmeı,

 Esil sabaz yzamen ótken shyǵar!

– Bul keremet óleń boldy, Jáke!.. – degen sonda Ǵalı aqyn. Jambyl jaýap qatpaǵan.

О́zgeniń qolpashtaýyn qyran búrkit jyrshy qart qaıtsin-aı!.. О́z baǵasyn ózi bilgen, onysyn syrt kózge kórsetpegen myqty emes pe?!. Al qazir sol eki shýmaq óleń­di kúbirlep  jatyp, kózine jas aldy. Ibrahım sabaz ómirden yzamen ótti. Al men she?.. Jabaıdyń uly Jambyl qalaı qaıtpaq, táńiri-aý?!.

1945 Jyl. Kóktem. Tań

Áldekim tónip kelip, dál qulaǵyna:

«Fashısti jeńdik!» – dep qýana daýystady.

«O, bárekeldi! Táńirime myń alǵys!» dep kúbirledi qart jyraý. Qulaǵyna aıǵaılaǵandy bileginen tartyp, turǵyz meni degendeı ym jasady. Qulaǵyna aıǵaılaǵan bozbala men eki-úsh áıel áýpirimdeı súıemeldep qart jyraýdyń basyn ázer kóterip, qabyrǵaǵa arqasyn súıep otyrǵyzdy. Úıge súıinshi suraǵan el de jınalyp qalyp edi.

– Bir shyny jyly sháı berińder! – dedi jyraý. – Dombyrama qol jalǵańdar.

Tósek tartyp jatyp qalǵannan beri qolyna dombyra ustamap edi.

Qart jyraý eti qashyp, qýshıǵan ıyqtaryn qomdap, boıyn tiktegen boldy. Jyly sháıdi eki jutyp jóteldi. Sońǵy úsh aı boıy talmaý­syrap jatqan qarttyń boıyn jıyp alǵanyna úı ishindegiler tańǵalysty. Úıge syımaǵandar aýlaǵa aıaq tiredi.

Qart jyraý kóne dombyrasyn dyń­ǵyrlatyp uzaq otyrdy. Oń qabaǵy tartty, erni dirildep qoıa berdi. Kókiregin óleń qysyp kele jatyr edi. Álden ýaqytta jyraýdyń aýyldastaryna tanys qarlyǵyńqy daýysy estildi. Daýysy álsiz bolǵanymen jigerge toly bolatyn. Jurt tyrp etpesten jyraýdyń sózine qulaq saldy.

Qart jyraý osy jyrdyń ómirindegi sońǵy jyry bolyp qalatynyn sezgendeı, boıyn da, oıyn da jıyp batyrdyń sońǵy urysqa shyqqanyndaı erekshe umtylys tanytty.

O, Táńiri-aı! Tilinen de, sanasynan da joǵalǵan, umyt bolǵan nebir oıly sózder, utymdy naqyshtar esh qınalýsyz-aq túıdek-túıdek bolyp kókirekten atyp shyǵyp jatty.

Otanǵa degen mahabbatqa toly asyl jyr. Qanatyn jaıǵan erlik jyry. Qan maıdanda qaza tapqan qazaqtyń batyr uldary men qyzdary týraly almas jyr.

Qazaqtyń bolashaǵy týraly arman jyr.

Qart jyraýdyń Almatyǵa ketken hatshy aqyndarǵa yzasy keldi. «Endi ólsem de armanym joq» atty sońǵy jyry qaǵazǵa túspeı qalatynyna ókindi. Kórýden qalyp bara jatqan kózdiń qıyǵyna móltildep jas úıirildi.

Qart jyraý sol túni talyqsyp baryp uıqyǵa ketken. Bul uıqy da emes edi, óli men tiriniń ortasynda alasurǵan deldal hal bolatyn.

«Endi ólsem de arman joq» – sońǵy jyry bolyp qalǵanyn jyraý uqqan, jas kúninde dúnıege ákelgen asaý jyrlary ýaqyttyń ýysyn­da ketip máńgige joǵalǵanyndaı, mynaý soń­ǵy jyry da bul jalǵannan ózimen birge kete me?

Taǵy bir uqqany – artynda qańqý sózdiń el aralap júre beretini bolatyn. О́zegin órtegen ókinish shirkin taýsylǵan ba?!.

Deshti Qypshaq dalasynda saıran salǵan jas, peri jyrshynyń syrshyl saıypqyrandaı sańqyldaǵan aıbyndy jyrlaryn, sol saıyn dala jutty.

Ýaqyt jeteginde jan tapsyrdy.

Moıynqumnyń belderinde, Alataýdyń asqarynda qyz qýǵan, jyr qýǵan kezder Qara­bas­taý, Qulansaz jaılaýlarynda kelmeske ketti.

...Táńirge tabynǵan, ólimnen qoryqpaǵan Deshti Qypshaq dalasynyń sońǵy tarlan jyraýy Jambyl Jabaıulynyń rýhyna bas ıgen –

Rollan SEISENBAEV.

Sýretterdi salǵan S.POJARSKII.