Ekonomıkany sıfrlandyrý – ózekti másele

Zertteý málimetterine súıensek, ­2021 jyly Qazaqstanda sıfrly jobalar­ǵa 200 mlrd teńgeden astam ınvestısııa baǵyttalmaq. Atalǵan qarjy aýyl sharýashylyǵyn sıfrlandyrýǵa, IT-jobalarǵa, sıfrly tehnologııany da­mytýǵa jáne oblystardaǵy orta­lyq­tardyń ınfraqurylymyna, sondaı-aq telekommýnıkasııa, aeroǵarysh jáne elektrondy ónerkásip salasy­na ınvestısııa salýǵa jumsalmaq. Sony­men qatar «Sıfrly Qazaqstan» baǵ­darlamasy aıasynda kelesi jyly 33 is-sharaǵa respýblıkalyq bıýdjetten 20,9 mlrd teńge qarajat qarastyrylǵan.

Sıfrly ekonomıka – bul sandyq aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalardy paıdalanýǵa negizdelgen ekonomıkalyq, áleýmettik jáne mádenı qatynastar júıesi. Búgingi kúni sıfr­ly ekonomıkanyń qajettiligi jáne oǵan degen suranys artýda. Sebebi shu­ǵyl ózgeretin naryqta ınnovasııa tez beıim­deledi jáne álemdik ıntegrasııaǵa ońtaı­la­na kire alady. Son­dyq­tan qazir ult­tyq eko­nomıka sala­la­ryndaǵy kásip­oryn­dar Dúnıejúzilik saýda uıy­my­nyń qa­tań talaptaryna sáıkes keletin, báseke­ge qabiletti zamanaýı ónimdi shy­ǵarýǵa talpynyp keledi.

Ekonomıkany sıflandyrýdyń eki jaǵy bar: bir jaǵynan, bul óndiris qu­rylymynda jáne jalpy ekonomı­kada qoǵamdaǵy sapaly ózgerister tú­rin­degi yqtımal táýekelderdi týdy­rady, shyǵyndardy azaıtý úshin tıimdi sha­ralar qabyldaýdy talap etedi. Ekin­shi jaǵynan sıfrlandyrý úderisi prog­ressıvti múmkindikterge negizdelgen táýe­kelderdi azaıtý tetikterin usynady. Son­daı-aq jańa jumys oryndaryn qu­rýǵa ǵana emes, sandyq tehnologııalardy qoldanýǵa negizdelgen áleýmettik mi­nez-qulyqtyń jańa normalarynyń qa­lyp­tasýyna yqpal etedi. Munyń bári qoǵamnyń sıfrly transformasııasy úshin mańyzdy.

Kóptegen elde sıfrly tehnologııa­lardy tıimdi paıdalanýǵa jáne se­nimdi aqparatpen almasýǵa qajet ın­fra­­­qurylym qalyptasqan. COVID-19 indetimen kúresýde 3D arqyly basyp shy­ǵarý, dezınfeksııalyq robottar jáne ınternet-dúkender keńinen óris alǵan. Álemdik ekonomıkada sıfrly tehno­logııalardyń keń taralýynyń basty sebebi áleýmettik damýdyń traekto­rııa­larymen baılanysty. Mysaly, AQSh, Ulybrıta­nııa, Germanııa, Japo­nııa, ­Ita­lııa, Fransııa syn­dy damyǵan elderde baza­­lyq aqparattyq-kommýnıka­sııa­­lyq ınfraqurylymdy qurýdan bas­tap, ­sıfr­ly tehnologııalardy keńinen en­gizý­­di qoldaý baǵdarlamalary bar.

Al Qazaqstanda sıflandyrý júıesi elimizde birkelki emes. Shaǵyn jáne orta bıznes salasynda da osy jaǵynan ala qulalyq bar. Bul másele ósý deńgeıin te­jep qana qoımaıdy, sonymen qatar ja­qyn arada sıfrly alshaqtyqqa alyp kelýi múmkin.

Jalpy, Qazaqstandaǵy sıfrlan­dyrýdyń kólemi men sapasy qandaı ekenin koronavırýs daǵdarysy anyq baıqatty. Elimizde elektrondy sıfr­lyq qoltańbalardy ońtaıly tir­keý jáne áleýmettik tólemderdi be­rýdi uıym­dastyrýǵa memlekettik qyz­met­terdiń múmkindigi jetkilikti boldy. Biraq epı­demııaǵa qarsy sharalardy ázirleý jáne turǵyndardyń málimetterdi paıdalanýy jetkiliksiz bolyp shyqty. Ásirese bilim salasynda mektep (7646 mektepte 3,4 mln oqýshy), kolledj (700 astam kolledj), ýnıversıtet (129 joǵary oqý oryny – 604,3 myń stýdent) deńgeıinde bilim alýshylardyń qashyqtan oqý úrdisine kóshirilýi bilim salasyn sıfr­landyrýda kóptegen kúr­deli másele­ bar ekenin kórsetti: kópte­gen eldi me­ken ınternetpen qamtylmaǵan, baılanys nashar, jeli durys usta­maı­dy, kompıýterler jetispeıdi, qys­qasy, el telekommýnıkasııalyq ınfra­quryly­myn sıflandyrýǵa daıyn bolmady.

Degenmen de alǵa ilgerýshilik joq emes. Aıtalyq, elimizdegi ekinshi deńgeı­li bankter tótenshe jaǵdaı kezinde jáne áleýmetke úzdiksiz qyzmet kórsetýge umtylyp, operasııalyq ortanyń ózge­rýine jáne ishki prosesterdiń órken­deýi­ne jedel den qoıdy. Qysqa merzim ishinde klıentterge birqatar jańa qyz­metti usyna aldy, onyń ishinde ta­ýarlar men qyzmetterge qashyqtan tólem jasaý múmkindikterin keńeıte otyryp, kóptegen qyzmetti onlaın jetkizýdi iske qosty. Tólem arnalarynyń keńeıýi óz kezeginde onlaın-saqtandyrýǵa jol ashty, bólshek saýda taýarlarynyń túr­­lerin kóbeıtti jáne baǵaly qaǵaz­dar naryǵynda oń ózgeristerge ákeldi. Tu­tastaı alǵanda, qarjy sektory ózin jaqsy seriktes retinde taǵy da dáleldedi. Sondaı-aq bul jerde klıentterdiń qa­shyq­tan qarjy­lyq qyzmetterge degen suranysynyń ósýi tehnologııalyq kompanııalardyń osy segmentke degen qyzyǵýshylyǵyn arttyrǵanyn atap ótken jón. Turǵyndar úshin bul – qo­laıly jaǵdaı. О́ıtkeni básekelestiktiń artýy qyzmetterdiń sapasyn arttyrady, qyzmetterdiń qunyn tómendetedi. Biraq bankter úshin bul eki eselengen qosymsha qarjy jumsaý bolsa da olar qyzmet kórsetý sapasyn jaqsartýǵa umtyla berýge tıis.

Júrgizilgen zertteýler Qazaq­stan­­daǵy sıfrly ekonomıkany sta­tıs­tı­kalyq ólsheýdiń bolashaq baǵyt­taryn anyqtap berdi. Olar: sıfrly ekonomıkany damytýǵa arnalǵan shyǵyndar; sıfrly tehnologııalardy qurý jáne taratý, onyń ishinde sıfrly tehnologııalar salasyndaǵy zertteýler men ázirlemeler; zııatkerlik menshik qu­qyǵyn qorǵaý jáne sandyq tehnologııa­lar transferti; sıfrly tehnologııa­larmen baılanysty ınnovasııalar; sandyq ınjenerııa; sıfrly tehnologııa­lar men onymen baılanysty taýarlar men qyzmetterdiń eksporty; sandyq ortaǵa senim (kıberqaýipsizdik, jeke de­rekterdi qorǵaý); sıfrly teńdik jáne oǵan halyqtyń áleýmettik qorǵalma­ǵan (osal) toptaryn qosý (múgedekter, shal­ǵaı jerlerde turatyndar, zeınetkerler) t.b.

Qazaqstanda ulttyq ekonomıka salalaryn sıfrlandyrý básekege qabiletti ónimder óndirý múmkindigine jol ashady. Jetildirilgen zamanaýı tehnolo­gııa­lar kompanııanyń bıznes-prosesterine, qundylyqty qalyptastyrýǵa aıtar­lyq­taı túzetýler engizedi jáne básekeles­tik artyqshylyǵyna aınalatyny sózsiz.

Elimizdegi shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileri ornyqty damý maqsatta­ry­na jetý úshin sıfrly tehnologııalar­­dy qoldaný múmkindikterin keńinen paıdalaný qajet. Sondaı-aq kásipkerlik sýbektileri memleketpen tabysty yn­ty­maqtasa otyryp, sıfrly damýǵa baı­lanysty birlesken is-sharalardy kóbeıtken jón.

Ulttyq ekonomıka salalaryn sıfr­landyrý elimizdiń turaqty damýynyń bólinbes bólshegi. Sıfrlandyrýdyń básekege qabilettiligin arttyratyn ne­gizgi baǵyttary: tehnıkalyq jáne teh­no­logııalyq jetildirý, ekonomıkalyq ósý jáne adam áleýeti. Qazaqstannyń ult­tyq ekonomıka salalaryn odan ári sıfrlandyrýdyń tetikterin jetildire otyryp, damytý ekonomıkamyzdyń tu­raqty damýyna jáne álemniń damyǵan el­derimen ıntegrasııalanýǵa oń yqpal etedi.

Ońalbek ABRALIEV,

ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor

Almaty