О́tken ǵasyrdyń 1960-1990 jyldary otandyq kógildir ekrannyń súıiktisi men symbatyna, kóriktisi men syrlasyna, kún saıyn árbir otbasynyń tórge shyǵar qadirmendi syılasyna aınalǵan jandar – Lásker Seıitov pen Márııam Aıymbetova bolatyn. Dıktor. Elýinshi jyldary bul ataý tańsyq ári bıik mansap bolatyn. «Qaıyrly kesh, qurmetti teledıdar kórermenderi!» dep bastalatyn qulaqqa jaǵymdy, kóńilge qonymdy ún seni teleekran aldyna jipsiz baılaıtyn. Sol shaqtaǵy «kógildir ekrannyń» kórki men sulýlyqtyń perishtesindeı, bet-álpetine kóziń túskende janaryń toqtaı qalatyn hordyń qyzy men jigitterindeı aǵalarymyz ben apalarymyz Qazaq televızııasyndaǵy «sulýlyqtyń sımvolyndaı» bolyp kúni búginge deıin kóz aldymyzda tur.
О́tken ǵasyrdyń ekinshi shıreginde kógildir ekran kórkine aınalǵan Márııam Aıymbetova Aqtóbe oblysynyń Embi (búgingi Muǵaljar) aýdanynda týyp-ósti. Atasy Jezdibaı aqsaqal óńirge belgili ári syıly, kózi ashyq, oqyǵan molda bolatyn. Atasy 1932 jylǵy alasapyran kezeńde «halyq jaýy» retinde atylyp, keıin aqtaldy. Márııam apaı júrek qalaýymen Aqtóbedegi medınstıtýtta oqyp júrgen 1960 jyldyń kúzinde óńirde televızııa boı kóterdi. Oblystyq telestýdııa basshylyǵy kórkem kelisti kelbetine sazdy, qońyr úni saı Márııamdy dıktorlyqqa shaqyrady. Sol shaqtan bastalǵan kún saıynǵy efırdegi arpalys pen jaýapkershilik júgine 34 jyl boıyna syzat túsirmegen asyl apamyz, keıingi jıyrma segiz jylyn Qazaq televızııasynyń kúndelikti jańalyqtary men alýan saladaǵy habarlaryn mıllıondaǵan aýdıtorııaǵa órnekti til, áýezdi maqam, sazdy únmen jetkizip otyrdy. Ǵumyrynyń úshten birin súıikti kásibine arnaǵan jan jary, elimizge tanymal dıktor Lásker Seıitov ekeýiniń teleekrandaǵy dıktorlyq eńbek joldary 65 jyl eken. Bir shańyraqtan shyqqan eki birdeı tanymal, elge syıly ardager dıktorlardyń ótken ómir joldary da buralańy men bultarystary mol shaqqa toly boldy.
Lásker Qalıuly Baıanaýylda týyp bilim aldy. Baıanaýyl topyraǵy halqymyzǵa Qanysh Sátpaev, Álkeı Marǵulan syndy tarlan talanttardy, akademıkterdi syılaǵan ólke ǵoı. Ákesi Qalı Muqambaıuly dindar, óte taza, tekti, oqyǵan, kózi ashyq adam bolatyn. Anasy Kám «syrly aıaqtyń syry ketse de, syny ketpeıdi» degendeı, júzinen ylǵı da meıirim shýaǵy tógilip turatyn, meıirbandy jan edi. Baıanaýyl ólkesiniń serkesi atanǵan jas jigit Qaraǵandy pedınstıtýtynyń fılologııa fakýltetin bitirip, oblystyq radıoǵa dıktorlyqqa shaqyrtylady. Ol shaqta oblystaǵy jas dıktorlardy jyl saıyn Almatyǵa bilimderin shyńdaýǵa semınarlar men kýrstarǵa shaqyryp, jańalyqtar men habarlardy júrgizýdiń qyry men syryna úıretetin. Dıktorlar tobynyń jetekshisi Lázıza Aımasheva: «Ol kezeńderde jyl saıyn oblys dıktorlary astanaǵa kelip bir aılyq mamandyqtaryn jetildirý kýrstarynan ótetin. Ortalyq teledıdardyń dıktorlar tobynyń jetekshisi bolǵandyqtan, bolashaǵynan úmit kúttiretin mamandardy alyp qalýǵa múmkindigim boldy. 1962 jyly L.Seıitov Qaraǵandydan, al M.Aıymbetova Aqtóbeden 1 aılyq kýrsqa keldi. Maǵan olardyń efırdegi ózderin ustaýy men sóıleý máneri, syrt kelbeti unady. Ekranǵa Lásker shyǵa bastaǵannan-aq jas qyzdardan telefon shyldyry men hattar legi kóbeıdi. Endi jas bala bir nársege urynyp qalmasa ıgi edi degendi jıi oıladym. Sodan bir kúni Lásker men Márııamdy efırge birge qoıdym, baıqaımyn bir-birine jarasymdy. Ne kerek, Láskerge qyzben ashyq sóıles dep keńes berdim», deıdi ótkendi emirene eske alyp.
О́nerdegi jol bolashaqta uzaq ári maǵynaly ómir jolyna ulasqan eki jas sol kezdesýlerde-aq ishteı bolsa da bir-birine degen rııasyz kózqarastaryn júrek lúpilimen uǵynysty. Mine, sodan bastalǵan «mahabbat dastany» biri Almaty, biri Aqtóbedegi eki jasty Láıli men Májnúndeı ǵashyqtyq otyna orady da qoıdy. Úılenip úı bolaıyn dese qol qysqa. Lásker aǵa jalǵyzdyń kúıin keship júrip jatady. Bul uzaqqa sozylar ma edi, álde taǵdyr mańdaıdaǵy jazýdy basqasha jazar ma edi, kim bilsin, eki jastyń baqytyna L.Aımasheva men onyń otaǵasy, teleradıokomıtet tóraǵasy, abzal azamat Kenjebolat Shalabaev kezdespegende. Lázıza apaı eki jastyń aralaryndaǵy «júrek tolqynysyn» sezse de, muny uzaq ýaqyt Kenjekeńe aıtýǵa bata almaıdy. Degenmen yńǵaıy kelgen bir sátte Láskerdiń kóńil kúıin joldasyna jetkizedi.
«Kenjekeńniń maǵan ystyq yqylasymen jasaǵan jaqsylyǵyn aıtpasam, aryma syn. Boıdaq kezim bolatyn. Úılenip, úı bolaıyq desek, qolymyz qysqa. Ýaqyt bolsa ótip barady. Bir kúni tóraǵa kabınetine shaqyryp, máseleni tótesinen qoıdy.
– Sen osylaı sur boıdaq bolyp júre beresiń be?
– Úılenýge jaǵdaıym joq, – dedim.
– Qyzyń bar ma?
– Bar.
– Qaıda.
– Aqtóbede dıktor.
Telefon trýbkasyn kóterip, Aqtóbeniń oblystyq teleradıokomıtetiniń tóraǵasy Mıhaıl Kozın myrzaǵa «Dıktor L.Seıitov Aqtóbege barady, ózińde jumys jasaıtyn M.Aıymbetovany qasyna qosyp, Almatyǵa jiberesiń».
– Al, bala jolǵa daıyndal. Toı qamyna alańdama.
Aldynda Márııammen telefon arqyly sóılesip turatynbyz. Ol kezeńde baılanystyń qıyndaý shaǵy. Telefon shalyp, baratynymdy, daıar otyrýy kerek ekendigin túsindirgen boldym. Daýystyń biri estilse, biri estilmeıdi. Sodan bara sala, «men seni alyp ketýge keldim, daıarsyń ba», demesim bar ma?! Kenjekeń ýádesinde turyp, ujymdy jumyldyryp, esten ketpesteı etip komsomoldyq toı jasap berdi». Teleradıokomıtet Máskeýge saıahattap qaıtýǵa ekeýine joldama da beredi. Bul 1966 jyly bolatyn. Mine, asyl aǵanyń jas otaýǵa jasaǵan osyndaı jaqsylyǵyn adam qalaı umytar. Al sol kezde-aq kópti kórgen Lázıza apaıdyń jastarǵa aqyl-keńesi men tálim-tárbıesi, kórsetken kómegi esten shyǵar ma?! Ásirese tuńǵyshtary Meıirgúl ómirge kelgende perzenthanadan ústindegi tonyna orap alyp shyqqan da Lázıza apaı bolatyn. Kenjekeń de, Lázıza apaı da búginde qaıtpas saparǵa biri erte, endi biri kesh attandy.
Qazaq televızııasy alǵashqy jyldary tehnıkalyq ári shyǵarmashylyq kadrlar quramy jaǵynan kóp qıyndyqtarǵa kezikti. Tehnıka tapshy ári kásibı mamandanǵan rejısser de, operator da joqqa tán. «Ol kezde beınejazý degen joq, efırge tikeleı shyǵamyz. Osyndaı sátterde kóp qınalatynbyz. Efırde dıktorlardyń irkilmeı, sóz ben sóılem ádebin buzbaı sóıleýi, syrt kelbettiń jarasymdy bolýy, ekran aldynda ornyqty otyrý álippesin úıretken rejısser, tehnık, grımdeýshi-modeler Sálıma Estemesova bolatyn. Rejısser kún saıyn dıktorlarmen oqý jattyǵý sabaqtaryn ótkizedi. Merzimi 20 kúnnen 1 aıǵa ne odan da uzaq merzimge sozylatyn. Ol kezeńde talaptyń qatań, baqylaýdyń júıeli bolǵany aıqyn. Sebebi, efırdegi habarlardy júrgizý bastan-aıaq dıktorlarǵa júkteletin», dep, sol ótken kúnderin Márııam apaı qımastyqpen eske alady.
Ol kezde tájirıbeli televızııa qyzmetkerleri az boldy. Teatr, kınostýdııadan keletin rejısserler, gazet-jýrnal redaktorlary, shyǵarmashylyqqa qatysy bar jastar úlkennen de, kishiden de úırendi. Alpysynshy jyldary Máskeý men Lenıngradtyń bilim jetildirý kýrstarynda jylyna eki retten dıktorlar semınarlary ótetin. Oǵan búkil Odaqtyń júrgizýshi-dıktorlary jınalatyn. Kóp nársege úırenesiń. Jetekshi mamandar sóıleý, akterlik sheberlik tehnıkasyna baýlıdy. Rejısser Láılá Ǵalymjanova, jýrnalıst Qadyr Daýytov, redaktor Sovet Masǵutov qandaı ǵajap redaktor edi! Eki-úsh sózdiń ornyn aýystyrsa búkil sóılem qulpyryp ketedi. Almatyǵa Máskeýden ataqty dıktor Iýrıı Levıtannyń ózi keldi! Teleekrannyń alǵashqy dıktorlary, búginde ǵasyr jasynan asqan Zulqııa Jumatova, marqumdar Nellı Omarova, ataqty radıo dıktory Ánýarbek Baıjanbaev mektebi dıktorlarǵa negiz qalady. Mine, alǵashqy eleń-alańda Márııam men Lásker de solardan úırendi, olarǵa eliktedi.
Án-aǵa, jaryqtyq, Ánýarbek Baıjanbaev radıodan habar oqyǵanda keýdeńdegi júregiń týlap, qos ókpeń alqymyńa tyǵylyp, erekshe bir tebirenis kúı keshetinsiń. Resmı ne alýan saladaǵy habarlardy oqyǵanda respýblıka emes, Odaq kóleminde dıktorlar arasynan ol kisiniń aldyna túsetin adam kemde-kem edi. Jaratqan ıem ózine tyńdarman qulaǵyna jaǵymdy qońyr daýysty, sybyzǵynyń únindeı sazdy úndi, máner men tyńdarman júregińe jol tabar mashyqtyqty aıamaı qondyra salǵan.
Dıktorlyq ónerdiń óz qupııasy, onyń kúrdeliliginde. Az ýaqytty únemdep, árbir sózdi qas-qaǵym sátte júıeli túrde jetkizý, kúndelikti san-salaly oqıǵalarmen kórermendi tanystyrý asqan sheberlikti ári tyńǵylyqty daıarlyqty talap etedi. Osy jaıly bylaısha oı tolǵaıdy tálimger dıktor Márııam Aıymbetova bylaısha oı tolǵaıdy: «Bizge qolaılylyǵy sol – bir habardy basynan-sońyna deıin júrgizemiz. Habardyń alýan janrda bolýy – dıktordyń sheberligin shyńdap, dıapazonyn keńeıtip, amplýasyn tereńdetedi. Bir aýyz sózdiń ózimen kóp nárseni ańǵartýǵa bolady. Árıne, sóıleý de kóbine-kóp oqyp otyrǵan mátinge de baılanysty. Dıktor árbir sózdiń mánin sezimtaldyqpen, júrek túkpirinen shyǵaryp, óz sózindeı etip jetkizse ǵana óz kórermenderine jeteri haq».
Márııam Aıymbetova Aqtóbe televızııasynda istegen 5-6 jyldyń kóleminde oǵan eliktegen, men sondaı bolsam degen arman men qııal jeteginde júrgen jandar az bolmady. Ásemdik pen sulýlyq astasyp, oǵan til baılyǵy jarasqan jannyń boıyndaǵy qyzǵa tán qylyq, bııazylyq pen júzinen únemi tógilip turatyn nur, sulý kelbet kim-kimdi bolsa ózińe ishteı de bolsyn ǵashyq etetin. Márııam apaıyna uqsasam degen arman mektep jasynan júregine uıalaǵan, keıin ózi de uzaq jyldar efırdiń súıiktisine aınalǵan dıktor Baqyt Jańǵalıeva: «Teledıdary bar úıde Márııam apaıǵa eliktemegen, oǵan uqsaýǵa tyryspaǵan jastar az shyǵar. О́zim úıde sabynǵa shyrpyny ornatyp, ony aınaldyryp otyryp «Sóılep turǵan Moskva. Moskva ýaqyty tańǵy saǵat 7» dep ony túrli ıntonasııada qaıtalaıtynmyn. 1965 jyly mádenı aǵartý salasynan bilim aldym. Ol kezde dıktor Márııam apaı bolatyn. Qyzdar bárimiz apaıdyń sóıleý mádenıeti men shashyna deıin eliktep, soǵan uqsaýǵa tyrysatynbyz. Apaı 1966 jyly Almatyǵa aýysty da, ornyna men keldim», deıdi aǵynan jarylyp.
Sonaý artta qol bulǵap qalǵan jastyq shaq, eseıgen kezinde ekinshi úıińdeı bolǵan Qazaq televızııasy osynda istegen kim-kimge de qashanda ystyq. Biz shyqqan bıikten, alǵan asýdan búgingi izbasarlary asyp tússe, odan da bıikke kóz salsa deıdi. Izdegenin taba almasa qashannan da beımaza Lásker aǵa telefon shalyp: «Qudaıbergen baıqadyń ba, keshegi dıktorlyq mamandyqtyń ornyn basqan búgingi júrgizýshiler efırden qalaı bolsa, solaı sóılep, ortany, qoǵamdy, óskeleń urpaqtyń til mádenıetin buzyp jatyr. Olar efırdegi júrgizýshilerge qarap boılaryn ǵana emes, oılaryn da túzeıtinderin bilmeı me, álde soǵan óreleri jetpeı me?! Osylar mektepte, JOO-da til zańdylyqtary erejelerin oqymaǵan ba?» dep qynjylysyn bildirdi.
О́zim Qazaq teledıdarynda istegen sekseninshi jyldardyń birinde Márııam apaıǵa «Efırge shyqqanda qandaı sezimde bolasyz?», degenimde: «Dıktorlardyń efırge shyǵýy biz úshin – búkil halqymyzdyń salt-dástúri, mádenıeti, minez-qulqynyń aınasy ispetti sııaqty. Sondyqtan da kıim kııý, shash qoıý, kamera aldyńda ózińdi ustaýdyń máni erekshe. Daýys yrǵaǵy, kóńil kúı, artıkýlıasııa, dıksııa degenderdiń bárine saqadaı saı bolýyń kerek. Árbir kúngi habar men úshin tolǵanys, erekshe kóńil-kúımen áserli, daýysyń ashyq ta sazdy bolýy qajet. Efır aldynda úlken synǵa túsetindeı únemi tolqımyn. Habardy ótkizgen soń ǵana kóńilim bir sátke jaı tabady», degeni esimde. Dıktor qaı kezde de televıdenıe habarlarynyń bas dırıjerindeı. Ári ár habardaǵy maqsat-mazmunyna saı kórermen júregińe jol tapsa deısiń. Bul da dıktor óresiniń keńdigine, oı tereńdigine baılanysty. Árbir sóz arqyly aıtpaq bolǵan oı-pikirdi meılinshe dál jetkizýdiń ádis-tásili kórermenderdiń talap-talǵamyn oryndaý bolyp tabylady.
«Aqtobe» telearnasynyń ujymy 60 jyldyq mereıtoıy qarsańynda Qazaq KSR eńbek sińirgen ártisi Lásker Seıitovpen kezdesti. Lásker Seıitov telearna ujymymen kezdespes buryn grımer bólmesinen bir-aq shyqty. Jasy seksennen assa da, áli tyń, ózin barynsha shıraq ustaıtyn ardager dıktor totydaıyn taranyp, suńqardaıyn sylanbasa da, aınaǵa qarap, shashyn tarap, betin árletip baryp kezdesýge keldi: «1962 jyldyń 12 qazanynda Qazaq televızııasynyń esigin ashtym. Sodan bastap bar ómirim teledıdarda ótti. Ol kezde jasym nebári 22-de edi. Konkýrstan ótip, 1994 jylǵa deıin televızııa salasynda dıktor boldym. Jalpy otyz tórt jyl dıktorlyq qyzmet atqaryppyn. Keńes úkimeti qulap, zaman ózgerdi, basqa qoǵam ornaı bastaǵan aýyr kezeńderde túbegeıli radıoǵa aýystym. Dıktor, júrgizýshi, kommentator, aǵa redaktor, bas redaktorlyq qyzmetterdi atqaryp, 2002 jyly zeınet demalysyna shyqtym».
1960-1990 jyldardyń aıshyqty tulǵalary, qazaq televızııasynyń qarlyǵashtary, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen ártisteri Lásker Seıitov pen Márııam Aıymbetova – kórermen júreginde, el maqtanyshtary. О́ıtkeni olardyń sol kezeńderdegi televızııadaǵy symbaty men qońyr úni bútin bir qazaq balasynyń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzyp, úlgi alýǵa úndedi. Búginde biri seksenniń bel ortasyna taıasa, endi biri seńgirli seksenge aıaq basqan, televızııa tabystyrǵan erli-zaıypty dıktorlar Lásker Seıitov pen Márııam Aıymbetova – qazaq televızııasynyń tarıhynan oıyp oryn alǵan tulǵalar.
Qudaıbergen TURSYN,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor