Búginde seksenniń seńgirindegi polkovnık Kım Serikbaev
bala kúninde Baýyrjandaı batyr sardar bolýdy arman etken-di
Ár kezdesken saıyn jaıdary kúlip, jarqyn sóılesetin Kım aǵanyń adamdy ózine baýrap tartyp ala qoıatyn bir ǵajaby bar. Alǵash Baýyrjan Momyshulynyń 100 jyldyǵy qarsańynda suhbat berýin ótinip telefon shalǵanmyn. Biraq Kım Serikbaıuly qatty sýyq tıip aýyryp, aýrýhanaǵa túsipti. Qansha qıylyp qınalsam da tap osy aradaǵy sharasyzdyǵymdy moıyndap, salym sýǵa ketkendeı otyryp qaldym.
Arada bir saǵat óter-ótpeste Kım aǵa qońyraý shaldy. Ásker adamyna tán, bekingen bekem daýys.
– Shyraǵym inishek, tumaýrattym dep bálsinip suhbat bermesek, Baýkeńniń arýaǵynan uıat ta! Sen páleninshi palataǵa kele ǵoı. Shamam kelgenshe bilgenimdi aıtaıyn.
Búginde seksenniń seńgirindegi polkovnık Kım Serikbaev
bala kúninde Baýyrjandaı batyr sardar bolýdy arman etken-di
Ár kezdesken saıyn jaıdary kúlip, jarqyn sóılesetin Kım aǵanyń adamdy ózine baýrap tartyp ala qoıatyn bir ǵajaby bar. Alǵash Baýyrjan Momyshulynyń 100 jyldyǵy qarsańynda suhbat berýin ótinip telefon shalǵanmyn. Biraq Kım Serikbaıuly qatty sýyq tıip aýyryp, aýrýhanaǵa túsipti. Qansha qıylyp qınalsam da tap osy aradaǵy sharasyzdyǵymdy moıyndap, salym sýǵa ketkendeı otyryp qaldym.
Arada bir saǵat óter-ótpeste Kım aǵa qońyraý shaldy. Ásker adamyna tán, bekingen bekem daýys.
– Shyraǵym inishek, tumaýrattym dep bálsinip suhbat bermesek, Baýkeńniń arýaǵynan uıat ta! Sen páleninshi palataǵa kele ǵoı. Shamam kelgenshe bilgenimdi aıtaıyn.
Bolmaı qala jazdap bolǵan sol jolǵy suhbat maqala «Qazaqtyń bas batyry Baýkeń haqynda polkovnık Kım Serikbaevpen áńgime» degen taqyryppen jarqyrap gazet betine shyqty da. Kım aǵanyń sondaǵy qaısarlyǵyna, kúıbeń tirshilikten bıik turǵan órshildigine, Baýkeńniń arýaǵyna sonshalyqty adaldyǵyna ishteı bir qurmetim oıanyp edi.
Sol qurmetim kelesi kezdesýimizde odan ári bekı túsken. Qazannyń aıaǵyna taman keshke bir jıynda ushyrastyq ta, aǵa meni qaıtarda «Saıahat» avtobeketiniń mańyna jetkizip saldy. Rýlde ózi. Qyzyq bolǵanda deımiz-aý, sonda qolynyń bir saýsaǵy búgin tańerteń ǵana mashınanyń esigi ózdiginen sart etip jabylǵanda qysylyp qalyp súıeginen shart synyp, shynashaǵynyń jarymy terisine ilinip jalbyrap qalǵan eken. Polkovnık Momyshuly aıtqandaı, polkovnık te «súıek-etten» jaralǵan adam ǵoı. Jandármen úıde Raısa jeńgeıge bıntpen oratyp, ekinshi qolymen qysyp ustap áskerı gospıtalǵa jetedi. Áıteýir negizgi súıegi aman eken, hırýrg dereý qııýyn keltirip gıpske salyp, endi qozǵalmaı bir apta jatasyz osynda deıdi. Biraq dál sol sátte Kım Serikbaıulynyń bir apta turmaq, bir saǵat ta tósekke tańylýǵa murshasy joq edi. Týra bir saǵattan keıin óziniń áskerı ǵylymdar salasyndaǵy doktorlyq dıssertasııasyn talqyǵa salatyn Reseı men Ýkraınadan arnaıy kelgen sarapshylarmen kezdesýi kerek-tin. Osy bir syn saǵatta qoly gıpstegi jaraqatty polkovnık aýyrsynýdy, alda bolar asqynýdy eleń qylmaı, atam qazaqtyń saltymen qaısar namysqa tyrysyp, mańyzdy talqydan múdirmeı ótti. Osy bir árekette er minezdiń erendigi, batyrdyń aqkóılektigi jalaýdaı jelbirep turǵan joq pa. Jaı ómirdegi rýh myqtylyǵy da osy shyǵar. Sóıtip, aqjoltaı aǵamen eki kórgendegi tanystyǵymyz osylaı jalǵasqan. Taǵy bir aıdan keıin, ıaǵnı 2010 jyldyń 30 qarashasynda Kım Serikbaıuly dıssertasııasyn sátti qorǵap, áskerı ǵylymdar doktory atanǵan bolatyn.
Iá, ásker ǵylymynda mundaı dárejege jetken qazaq sanaýly. Al alǵashqy qadamdarǵa zer salsaq, onyń ońaı bolmaǵanyn baıqaımyz. Kım Serikbaıuly soǵys aldynda týǵan urpaqtyń ókili. Osynaý joıqyn soǵysqa tym qurysa bir kisisi, jaqyn-jýyǵy qatyspaǵan qazaq otbasy bolmaǵan-aq shyǵar. Erkek kindiktini aıtpaǵanda, Aqtóbe oblysy Hromtaý aýdanyndaǵy Kóptoǵaı aýylynyń bir ózinen 8 qyz ketipti soǵysqa. Sonyń úsheýi qaza tabady. Sol qyrshynnan qıylǵandardyń biri Kımniń 1923 jyly dúnıege kelgen, baıaǵy Pasha Angelınanyń bastamasymen traktorǵa otyryp, odan eki aılyq tankishiler kýrsynan ótip maıdanǵa attanǵan týǵan ápkesi Aqzıpa Janqylyshbaeva eken.
Kishkentaı bolsa da Aqzıpa ápkesiniń qazasy janyna batty. О́zi quralyptas balalarmen birge soǵysqa biz de baryp, jaýdan kek alsaq dep armandaıtyn. Kúıeýi fın soǵysynan oralmaǵan Ǵalııa degen jeńgesi sabaq berdi. Kúnde áýel bastan aıtatyny soǵystyń jaıy. Ásirese, soǵysta erlik jasaǵan batyr aǵalar jaıyndaǵy áńgimelerdi qumartyp tyńdaıdy. Sonda eń birinshi estigenderi – Baýkeńniń esimi. Odan soń Baýbek Bulqyshev, Tólegen Toqtarov, Málik Ǵabdýllınderdi estıdi. Sol aǵalardyń erligimen rýhtanyp ósedi. Qara qaǵaz alyp jylaǵan shal-kempir, áıelderdiń qaıǵysyn kórgende «Tezirek er jetip, eldi endi biz qorǵamasaq bolmaıdy» dep oı túıip, bel býatyn.
Áli esinde, 23 aqpandaǵy qyzylásker merekesi aldynda ár balaǵa jattaýǵa taqpaq úlestiripti. Ǵalııa apaıy Kımge «Kim bolam?» degen jaqsy taqpaqty berip, «Ákeń kelip tyńdaıdy, jaqsylap jatta» dep demep qoıady. Konsertte taqpaǵyn erekshe jigermen oqıdy:
Arystandaı aıbatty,
Jolbarystaı qaıratty
Qyzyl ásker men bolam!
Budan soń da toqtaı almaı:
Arystandaı aıbatty,
Jolbarystaı qaıratty
Qyzyl ásker komandır
Baýyrjandaı men bolamyn! – dep ári qaraı óz janynan qosyp sańqyldaıdy. Osy óleńdi sol ýaqyttyń ózinde 60-tyń ústine shyqqan ákesi estip, eljirep kózine jas alǵanyn kóredi. Sóıtken áke munyń 12 jasynda, sheshesi eki jyldan keıin aýyryp qaıtys bolyp, jetim qalady.
Jetimder úıin panalap, Aqtóbedegi ınternatta mektep bitirgen 1952 jyldarda Baýyrjan aty tipti dáýirlep turdy. Erligin izdep júrip oqydy, sondaı bolsam dep arman etti. Batyrlyǵyn, shynshyldyǵyn, órligin, týra sóıleıtinin úlgi tutty. Osyndaı ynta-qushtarlyqtyń áser-sebebimen ásker qataryna kirdi.
3 jyl Ýfadaǵy áskerı ýchılıshe kýrsanty bolǵan Kım Serikbaev Qıyr Shyǵystaǵy Chýkotkada vzvod komandırliginen bastap, Ýkraınada polktiń shtab bastyǵyna deıin ósti. Ýkraınanyń Slavýta degen qalasynda kóbirek qyzmet etti. Sonda on jyl boıy, leıtenanttan maıorǵa deıingi aralyqta áskerı qyzmet ozattary alleıasyndaǵy qurmet taqtasynan portreti túsken joq. 3 myńǵa jýyq ofıserdiń arasynda jalǵyz qazaq bolǵandyqtan da namysqa tyrysyp, jylma-jyl úzdik atanýǵa umtylyp baǵatyn.
Jasy 32-den asqanda áskerı akademııaǵa oqýǵa tústi. Kúndizgi bólimge 32-ge deıin ǵana qabyldaıdy eken. Budan jasy sál ǵana asqan birneshe jigit ótinish jazyp edi, orystardy ǵana kúndizgi bólimge aýystyryp, 300 adamnyń ishindegi jalǵyz qazaqty ógeısitip, syrtqy bólimde qaldyryp qoıdy. «Áı qazaq, endi myqty bol!» dep oılady ishinen. Tórt jyl boıy sol myqtylyqtan jazbaǵan. Akademııany syrttaı bitirgen 220 tyńdaýshynyń ishinen úzdik oqyǵan 14-in aspırantýraǵa aldy. Sonyń ishindegi jalǵyz qazaq taǵy da Kım Serikbaev edi.
Bul kezde áskerı qyzmeti Máskeýge aýysqan. Otbasymen ýaqytsha eki bólmeli páterde turyp jatqan, endi tórt bólmelisin alamyn dep júrgen. Mońǵolııa men Kýba ofıserlerine taktıkadan sabaq berdi. Kandıdattyq dıssertasııasyn eldiń aldymen jazyp, tapsyryp qoıǵan. Akademııada qalatynyna senimdi-tin. Biraq taǵdyr jáne Qorǵanys mınıstri Grechkonyń bitirýshilerdiń 60 paıyzyn áskerı ýchılıshelerge jiberý týraly buıryǵy basqasha sheshti. Sonymen birge jan túkpirindegi qazaqı namysqa, qalypqa syımas baýyrjandyq minezge salyp dáý generaldarmen pikir talastyryp, aıtysyp qalýy da Frýnze atyndaǵy akademııada sabaq berip júrgen Kım Serikbaevtyń Máskeýden shettetilip, Almatyǵa, 70-shi bekettegi Konev atyndaǵy áskerı ýchılıshege taktıka kafedrasynyń meńgerýshisi bolyp kelýin tezdetińkirep jibergen syńaıly. О́zin qazaqtyń: «Basqa jerde sultan bolǵansha, óz elińde ultan bol!» degen bir jaqsy, qanatty sózimen jubatty. «Elińe bar» dep otyr ǵoı. Onda da jetpeı jatyr kadrlar. Baraıyn» dep sheshti.
Sonymen, elge keldi. Taktıka kafedrasyn basqaryp úsh jyl istedi. Bul – soǵys ádisine daıyndaıtyn negizgi kafedra. Basqa barlyq 10 kafedra osy taktıka kafedrasy úshin jumys isteıdi. Jumysty Máskeýden kelip tekserdi. Ýchılıshe podpolkovnık Kım Serikbaevtyń basshylyǵymen áskerı ınspeksııadan abyroımen ótti. Qolynda baýlyǵan kýrsanttarynyń birsypyrasy general, polkovnık boldy. Solardyń ishinde úlken laýazymǵa jetken Álibek Qasymov, Bolat Jańasaev, jaqynda ǵana jyl áskerıi atanǵan Murat Maıkeev jáne basqalaryn Kım aǵa oryndy maqtan tutady. Qazaqstan boıynsha ózi tárbıelegen generaldar 20-ǵa jýyq, al TMD elderi boıynsha 40 shaqty. Solardyń bári qazir kezdeskende tik turyp izet qylady.
Bir umytpas kúni – 1974 jyldyń 14 naýryzynda kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵaǵan. Sonda Frýnze atyndaǵy Áskerı akademııa bastyǵy, armııa generaly A.Radzıevskıı janyna kelip, «Búgin alǵash ret qaharman qazaq halqynyń ókili áskerı ǵylym kandıdaty ataǵyn oıdaǵydaı qorǵap shyqty!» dep qýana quttyqtap, ákelik meıirmen qushaqtap edi. Dımash Ahmetuly Sovmın tóraǵasy Báıken Áshimov pen Ortalyq Azııa áskerı okrýginiń qolbasshysy Lıashenkoǵa arnaıy tapsyryp, Almatynyń jaqsy aýdanynan tórt bólmeli úı bergizip edi. Konev atyndaǵy ýchılıshe bastyǵy, asa sharýager, náti jaqsy adam Vachıkan Vlasov: «Men jaqynda zeınetke ketem, ornyma ıkemdele ber» dep úmittendirip te qoıǵan. Bir qazaq Odaqtyq áskerı ýchılıshe bastyǵy bolyp aqyryp otyrsa, ultqa aıbyn, mereı edi ǵoı. Biraq bul joly da «úıdegi kóńildi bazardaǵy naryq buzdy», joǵarydan túsken qaýlynyń negizinde eldegi joǵary partııa mektepterindegi áskerı kafedralar qalpyna keltirildi. Ortalyq Komıtette: «Siz ult kadrisiz. Onan keıin siz Armııanyń ǵana soldaty emessiz, eń aldymen Partııanyń soldatysyz» dep sypaıy dúmmen aıtylǵan soń Kım Serikbaıulynyń Almaty joǵary partııa mektebine áskerı kafedra bastyǵy bolyp barmaýyna bolmaı qalǵan. Ýaqyt solaı edi. Partııanyń aıtqany zań bolatyn.
Qazir oılap qarasa, buǵan da ókinishi joq. 13 jyl jumys istedi. Basqarýyndaǵy áskerı kafedra 15 jyl boıy Odaqta birinshilikti bermedi. Sol kezde ustazdyǵyna uıyǵan ne san atpal azamattar qazirde táýelsiz elimizdiń sala-sala qyzmetinde júr.
Jumysynda min joq edi. Bar mini betke aıtatyn týrashyldyǵy bolatyn. Áskerı adam sóıtpegende qaıtedi. Biraq ol týrashyldyq ózine zııan bolyp tıetinin keıin uqty. Áli bes jyl ásker qatarynda júrýge haqyly bolsa da 1988 jyly 54 jasynda zapasqa shyqty. Biraq jaqsy kadr qaıtkende de jerde qalmady. Eki kúnnen keıin oqý mınıstri Shaısultan Shaıahmetov shaqyryp: «Kameke, eńbegińizdi bilemiz. Siz buryn óneboıy vysshıı shkolda istep edińiz, al endi kelisip jatsańyz «nızshıı» shkolǵa jibergimiz kelip otyr», dep qýaqy jymıǵan.
Tártip nasharlap, oqý deńgeıi múldem tómendep ketken osy áskerı mektepti Kım Serikbaıuly úsh jylda shyn mánindegi joǵary dárejege jetkizdi. Oqý-tárbıe isin jandandyryp, jańartyp, ýaqyt talabyna saı qaıta qurdy. Mektepke halqymyzdyń qaharmany Baýyrjan Momyshulynyń atyn bergizip, aldyna el boıynsha tuńǵysh músin-eskertkishin qoıǵyzdy.
Táýelsizdik jyldarynda Kım Serikbaıuly tolysqan teoretık ári parasatty praktık retinde tulǵalana tústi. Ol tuńǵysh Qorǵanys mınıstri Saǵadat Nurmaǵanbetovpen birge Qazaqstan Qarýly Kúshterin qurýdyń bastaýynda turdy, ásker salasynyń erteńge nyq qadam basýyna kóp eńbek sińirdi. Memlekettik qorǵanys komıteti tóraǵasynyń keńesshisi jáne Prezıdent pen Mınıstrler Kabıneti Apparaty Qorǵanys bóliminiń meńgerýshisi bola júrip elimizdiń alǵashqy Áskerı doktrınasyn, jas memlekettiń basqa da áskerı zańdaryn daıyndaý, olardy Joǵarǵy Keńeske usynyp, qabyldattyrý mindetterin óz moınyna aldy. Saǵadat aǵasy da osyndaıda: «Praktıkalyq jaǵyn men atqaraıyn, teorııasymen sen aınalys» dep dem berip qoıatyn. Birge júrip, birge turyp, Máskeýge de bardy. Kóp materıal jıylyp, jarty jylda Doktrına da jazylyp bolyp edi. «Qorǵanys jáne Qarýly Kúshter» týraly degen alǵashqy zań jobasyn Kım Serikbaıuly Joǵarǵy Keńeste eki kún qorǵaǵan-dy. Al Áskerı doktrınany Saǵadat aǵa ózi qorǵaǵan bolatyn. Bul da bir ómirdiń jarqyn kezeńi.
Kım Serikbaıuly segiz qyrly, bir syrly tulǵa. Ár qyry jeke áńgime arnasy. Qazaqtyń jańa zamandaǵy áskerı iliminiń kóshbasshysy. Áskerı reformalardyń qamshygeri. Baýyrjantanýdy bastaǵan bahadúr, Baýkeńniń shyraqshysy. Kúni búginge deıin Qorǵanys ulttyq ýnıversıtetinde bolashaq sardarlarǵa sabaq berip júrgen áskerı ustaz. Dáris oqıdy, semınarlar júrgizedi. Doktoranttary men magıstranttary bar. Sonymen birge, sońǵy 7-8 jylda Almatynyń Medeý aýdandyq ardagerler keńesine jetekshilik etip, qarııalarǵa qamqor bolýǵa da ýaqyt tabýda.
Tasjarǵan tamyrdan alyp báıterekke aınalǵan Kım aǵa aıtqandaı, osynaý jaqsy isterdiń ómiri uzaq bolatynyna biz de kámil senemiz.
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan».
ALMATY.