Qaıta oralǵan Kitap

Jýyrda Quran Kárimniń maǵynalary men túsindirmeleriniń (tápsiriniń) jańa aýdarmasy qolymyzǵa tıdi. Kitap «Dáýir» baspahanasynda basylyp shyqqan, jaýapty redaktory A.Omar jınaǵan toptyń – aýdarmashylary, tápsir jınaqtaýshysy, redaktorlary, túzetýshi-betteýshileri bar on úsh adamnyń kúshimen aýdarylǵan.

Jýyrda Quran Kárimniń maǵynalary men túsindirmeleriniń (tápsiriniń) jańa aýdarmasy qolymyzǵa tıdi. Kitap «Dáýir» baspahanasynda basylyp shyqqan, jaýapty redaktory A.Omar jınaǵan toptyń – aýdarmashylary, tápsir jınaqtaýshysy, redaktorlary, túzetýshi-betteýshileri bar on úsh adamnyń kúshimen aýdarylǵan.

Táýelsizdik jyldary rýhanı ilimge sýsaǵan halqymyzǵa ata-babamyz ustanǵan dindi jetkizý jolynda birqatar jumys atqaryldy. Bul salada jetistikterimiz de, kemshilikterimiz de barshylyq. Túrli radıkaldy, ekstremıstik baǵyttardyń paıda bolýynyń bir sebebi – ult tutastyǵyna syzat túsirip, iritki salýdy kózdegen ishki-syrtqy kúshterdiń dindi saıasatqa paıdalanýy bolsa, endi bir sebep – jastarymyzǵa dinimizdi durys jetkizýdiń kemshindiginen. Buǵan meshitter men bilimdi ımamdardyń azdyǵy, dinı ádebıetterimizdiń jetispeýshiligi de óz áserin tıgizdi. Búginde Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń basshylyǵymen joǵary jáne orta oqý oryndary ashylyp, ımamdarymyzdyń saýaty ósip, birqatar jumystar atqarylyp jatyr. Ári jaqynda qurylǵan Din isteri agenttigi de elimizde qaptap ketken sektalardy aýyzdyqtap, kesh bolsa da bul salany retke keltirýde. Degenmen, kópshiliktiń bilim alýynyń bir kózi sanalǵan dinı ádebıet halyq suranysyn óz deńgeıinde qanaǵattandyra almaı keledi.

Islam dininiń qaınar kózderiniń biri – Quran salasy da bizde áli kúnge kenje qalyp kele jatyr. Quran Kárimniń aýdarmasy – úlken jaýapkershilikti talap etetin jáne Alla taǵalanyń aldynda suraǵy bar, óte salmaqty is. Halıfa Altaı aqsaqaldan bastap qazaq tilinde Qurannyń birneshe aýdarmasy túrli sapada jaryq kórdi. Din ilimi – adamnyń júregine qatysty óte názik ilim. Nıeti durys adam Quran aıattaryn durys qabyldaıdy, al túsinbegenin ózinshe jorymaı, bilimi barlardan suraıdy. Alaıda, pıǵyly buzyq jat aǵymdardyń ókilderi keıbir túsindirýdi qajet etetin aıattardy teris maqsattary men múddelerine saı keri paıdalanyp, jastardyń sanasyn ýlaýy múmkin. Sondyqtan, Islam ǵulamalarynyń aıtýynsha, Quran aıattaryn úlken ǵalymdardyń tápsirleri negizinde maǵynasyn ashyp, teris pıǵyldaǵy aǵymdardyń paıdalanýyna jol bermeıtindeı etip jetkizý asa mańyzdy is. «Quran Kárim: Maǵynalar jáne túsindirme aýdarmasy» degen eńbekti oqyǵanda, buǵan kózimiz jete tústi. Ásirese, aıattardyń maǵynasyn túsindirý tásili basqa aýdarmalardan kósh ilgeri turǵany baıqalady. Munyń búlikshilderge erip, «Jıhad» degen uranmen túrli soǵys aımaqtaryna baryp, ózderine, jaqyndaryna jáne qoǵamymyzdyń turaqtylyǵy men tynyshtyǵyna úlken zııan tıgizip alyp júrgen keıbir jastarymyzdyń kózin ashyp, kóńilin qoıyp, ata dinimizdi durys qabyldaýyna paıdasy mol. О́zge aýdarmalarda kóbinese «soǵys» dep aýdarylǵan «jıhad» uǵymy bul eńbekte «kúres», «ynta-jiger» jáne «áreket etý» dep berilip, túsindirmesinde Islam ǵalymdarynyń dáleldi oılarymen bekitilip otyrǵan. Sondaı-aq, jekelegen adamdar burmalap kórsetetin Qurandaǵy keıbir aıattarǵa keń túsindirmeler berilgen. Mysaly Baqara súresiniń 191-aıaty: «Jaýlaryńdy /kápirlerdi/ kez kelgen jerde jaırata berińder». /Ý.Qydyrhanuly, A., 2002/. «Olardy qaı jerde tapsańdar da óltirińder». /Qasıetti Quran. Ú.Shoıbekov, Shymkent, 2011/. «Ýbıvaıte ıh /mnogoboj­nı­kov/, gde by vy ıh ne vstretılı» /E.Ký­lı­ev, A., 2009/. О́zge aýdarmalarda da osy saryn ustalyp, túsindirme beril­­­me­gen. Al, jańa aýdarmadan kórip otyr­ǵa­­ny­myzdaı, bul aıat soǵys kezindegi jaý­lar­ǵa qaratyp aıtylǵan: «Ári olardy /so­­ǵystaǵy jaýlaryńdy, Baǵaýı/ kórip, usta­­ǵan jerlerińde óltirińder». Sondaı-aq, Nısa súresiniń 89-aıaty: «Eger olar bet bursa, sonda olardy qaıdan tapsańdar da ustap óltirińder». «Eger olar Táńir jolynda kóship, bosýdan bas tartsa, kezikken jerde ustap alyp, kózderin qurtyńdar». /Ý.Qydyrhanuly, A. 2002/. Jańa aýdarmada: «Al, eger olar bet bursa, olardy ustańdar jáne tapqan jerlerińde óltirińder. /Bul buıryq aldynda ıslamdy qabyldap, al keıin musylmandardy satyp, olarǵa qarsy soǵysýshy musylmandarǵa qatysty. Kelesi aıatta musylmandarǵa qarsy soǵyspaǵan munafıqtarǵa qarsy soǵysýǵa tyıym salynady. Qar: ál-Mansı/» – dep, tápsir arqyly aıatty anyq etip túsindiredi. Iаǵnı, tápsirshi ǵalymdardyń túsindirmesi arqyly biz aıatty durys túsine alady ekenbiz. Dinimizde kez kelgen ádiletsizdik, zorlyq-zombylyqtyń barlyq túrine tyıym salynǵan. Bir kúnásiz adamdy óltirý – búkil adamzatty óltirýmen para-par. «Kim kisi óltirmegen ne jer betinde buzǵynshylyq jasamaǵan bir adamdy óltirse, shyn máninde, ol adamdardyń barlyǵyn óltirgendeı bolady, al kim ony tiriltse /tiri qalýyna septigi tıse/ adamdardyń barlyǵyn tiriltkendeı bolady». /Máıda s-si, 32-aıat/. Bul qaǵıda boıynsha jeke adamnyń quqyǵy búkil adamzattyń quqyǵymen teńesip tur. Sondaı-aq, Baqara súresiniń 193-shi aıaty: «Qastandyq aıaqtalyp, din Allanyń dini bolǵanǵa deıin olarmen soǵysyńdar». /Quran Kárimniń qazaqsha sózbe-sóz aýdarmasy/». «I srajaıtes s nımı, poka ne býdet bolshe ıskýshenıe, a /vsıa/ relıgııa býdet prınadlejat Allahý» /I.Krachkovskıı, Dýshanbe, 1990/. Al, jańa aýdarmada: «Ári olarmen /úshriktermen/ búlik qalmaǵanǵa jáne din Allahqa bolǵanǵa deıin soǵysyńdar. /Asa uly Allahtyń dini ornaǵanǵa deıin. Ibn Kasır/. Osy sózge Ánfál súresiniń 39-shy aıatynda berilgen túsindirmede: «ıbn Omar: «Senderdiń bılik úshin soǵysýlaryń buǵan jatpaıdy» degen. /Ibn Kasır/». Iаǵnı, alǵashqy Islam memleketi ornaǵanǵa deıin. Negizi osy sekildi túsindirmeler dinimizdi burmalap, jastarymyzdy búlikke tartqysy keletin ishki-syrtqy qarsylastarǵa úlken tosqaýyl qoıady. Tize bersek, bul arnaıy taldaýdy qajet etetin úlken taqyryp eken.

Jańa aýdarmanyń jáne bir ereksheligi, kóp maǵynany qamtıtyn kúrdeli uǵymdar túpnusqa kúıinde berilip, maǵynasy silte­mede ashylýy. Bul ǵylymı aýdarmada keńinen qoldanylatyn tásil. Mysaly, «Ha­nıf», «saıha», «naz», «ýásýása» jáne osy sekildi birqatar uǵymdar túpnusqaǵa saı berilgen. Osyndaı uǵymdardyń biri – «ıstıýa» sózi. Osy sózdi ǵalymdar tildik jáne aýyspaly maǵyna berý turǵysynan túsindiredi. Al, aýdarmashylar ózderiniń kózqarastaryna baılanysty osy eki tujyrymnyń birin tańdaıdy. Mysaly, Raǵyd súresiniń 2-shi aıatyn E. Kýlıev «voznessıa» dep tildik negizde bergen, Ý.Qy­dyrhanuly «taqqa otyrdy» dep, Malaı­zııada basylyp ákelingen aýdarmada «ornalasty», I.Krachkovskıı «ýtver­dılsıa» jáne Halıfa Altaı aqsaqal «meńgerdi» dep aýyspaly maǵynada alǵan. Quran aýdarýdyń álemdik tájirıbesinde aýdarmashylar «ıstıýa» sóziniń salmaǵyn eskere kelip, tikeleı, birjaqty aýdarýdan bas tartyp, sózdiń túpnusqasyn qaldyrýdy jón sanaǵan. О́zimiz sekildi Ábý Hanıfa mázhabyn ustanatyn túrik baýyrlarymyzdyń bir bóligi, mysaly, Adem Ýgýr, Álı Býlach, Kýltegın Onan, Sýat Ildyrym, Imam Eskendir álı Mıhr, Shában Perısh jáne ózge de birqatar aýdarmashylar osy baǵytty ustanypty. Ortalyq Azııa mádenı damý qoǵamdyq qorynyń prezıdenti, kórnekti teolog, aýdarmashy ǵalym, professor Álı О́zektiń jetekshiligimen túrik tilinde jazylǵan Quran aýdarmasynda da «ıstıýa» sózi túpnusqasynda berilgen. Sondaı-aq, ózbekstandyq belgili ǵalym Abdýlazız Mansýr da osy ádisti ustanǵan. Bul oraıda ǵylymı negizdi basshylyqqa alǵan aýdarmashylar uǵymnyń túpnusqasyn qaldyryp, siltemede onyń tildik jáne aýyspaly maǵynasyn qatar berip, aýdarma úshin kúrdeli máseleniń sheshimin sátti tapqan sekildi.

Keńes dáýirinde qalyń kópshilikti bylaı qoıǵanda, zııaly qaýym men aqparat quraldarynyń ókilderi arab tilinen engen dinı uǵymdardyń maǵynasyn shatastyryp qoldanatyn deńgeıge tústi. Muny qasaqana jasaldy degennen góri, arab tilinde bir sózdiń eki maǵynasy (tildik jáne sharıǵı maǵynasy) bolatynyn bilmeýden, eskermeýden oryn alǵan deý jón. Mysaly, «shúkir» uǵymynyń ornyna «táýbe» sózin qoldanady, «táýekel» uǵymyn orys tilindegi «rısk» sózimen shektep qoıady. Sondyqtan da, ókinishtisi, «táýelsizdigimizge shúkir» deýdiń ornyna «táýelsizdikke táýbe» deıtinderdi jıi estımiz. Al, shyn máninde: «shúkir – Allahtyń bergen ıgilikterine alǵys bildirý, táýbe – istegen kúnásine shynaıy ókinip, Allahqa boısunýǵa qaıtý, táýekel – Allahqa júginip, Oǵan isińdi tapsyrý» eken. Iаǵnı, Quranda mindetti túrde sózdiń sharıǵı maǵynasy beriledi. Jańa aýdarmada bul jaǵy qatań eskerilgen. Ana tilimizge arab tilinen engen dinı sózderdiń mán-maǵynasy jan-jaqty ashylyp berilgen. Bul iske Qurannyń ujym bolyp atqarylýy da septesken. Ujymǵa dinimizde Qurannan keıin eń úlken eńbek sanalatyn ál-Buharıdiń «Sahıh hadıster» jáne Mýslımniń «Sahıh hadıster» jınaqtaryn, ári Islam etıkasynyń jaýhary sanalatyn «Ádábýl Mýfrad» («Jeke tulǵanyń ádepteri»), basqa da eńbekterdi arab tilinen ana tilimizge aýdaryp júrgen tájirıbeli mamandar tartylǵany úlken kómek bolǵan.

Bul iske fılologııa ǵylymdarynyń doktorlary Sársenbi Dáýituly, Aıgúl Ismaqova, Ǵarıfolla Ánes atsalysqan.

Aýdarmada jekelegen sózdermen qatar bútindeı aıattar jańasha aýdarylǵan. Mysaly, Nur s-si 26-aıaty buryn bylaı beriletin: «Sumpaıy áıelder sumpaıy erkekterge, sumpaıy erkekter sumpaıy áıelderge laıyq. Igi áıelder ıgi erkekterge, ıgi erkekter ıgi áıelderge laıyq». /Quran Kárimniń qazaqsha sózbe-sóz aýdarmasy/. О́zge aýdarmalardyń barlyǵynda da bul aıat sol mánde berilgen. Al, jańa aýdarmada: «Jaman sóz ben ister – jaman adamdar úshin, jaman adamdar – jaman sóz ben isterge laıyq. Jaqsy sóz ben ister – jaqsy adamdar úshin, jaqsy adamdar – jaqsy sóz ben isterge laıyq» dep alynǵan. Osy jáne basqa da tustarda jańa aýdarma tildik maǵynany ustanǵany kórinip tur. Aıta keter jaıt, ózge aýdarmashylar kóbinese tilden góri, tápsirlerde qalyptasqan jalpylama maǵynany negiz­ge alady. Biz Qurannan Nuh jáne Lut paıǵambarlardyń áıelderi óz kúıeýlerine laıyqty bolmaǵanyn, al Ásııa apamyz zalym Perǵaýynnyń áıeli bolǵanyn bilemiz ári bul jalpy ómirde de kezdesetin jaǵdaı. Al, jaqsy sóz ben ister – jaqsy adamdar úshin, jaqsy adamdar – jaqsy sóz ben isterge laıyq jáne kerisinshe jaman sóz ben ister – jaman adamdar úshin, jaman adamdar – jaman sóz ben isterge laıyq ekendigi daýsyz qaǵıda. Bul tápsirshi ǵalymdardyń da ortaq tujyrymy.

Eger Quran aýdarmasy tildik negizdi tolyq qamtymaı, jalpy maǵynamen berilse, munyń ózi aýdarmanyń túpnusqadan alystaýyna uryndyryp, ındıvıd aýdarmashynyń kózqarasymen shektelip qalady. Bul ádebı aýdarmaǵa jarasqanymen, asqan dáldikti talap etetin ǵylymı aýdarmaǵa jat. Buǵan qosa Quranda dinı, sharıǵı kanondyq negizder men erekshelikter saqtalýy qajet. Sondyqtan da Quran tek ǵylymı negiz­­de aýdarylýy tıis. Quran aýdarmalarynda kezdesetin erekshelik – Alla atynan «Men» ne «Biz» dep birinshi jaqpen bastalyp, birden «Alla» nemese «Ol» dep úshinshi jaqqa ótý – arab tiline tán stılıstıkalyq tásil. Bul zańdylyqtardy qatań saqtaǵan aýdarmanyń tili ylǵı da jatyq shyǵa bermeıdi, tól maǵynaǵa nuqsan kep qalatyn tustary da bolady. Halıfa Altaıdyń aýdarmasynan osy qubylysty kóremiz. Quran aýdarmasynda onyń tildik erekshelikteri, arab tiliniń zańdylyqtary, Quran termınderiniń tildik jáne sharıǵı maǵynalary saqtalýy kerek. Sonda ǵana aýdarma aýdarmashynyń jeke kózqarasyna emes, túpnusqaǵa jaqyndaı túspek. Jańa aýdarmada osy aıtylǵandarǵa basa nazar aýdarylǵan eken.

Atalmysh eńbektiń taǵy bir jetistigi – ǵylymı ádistemeniń sátti qoldanylýy. Aýdarma barysynda ózge tilderdegi on bir Quran aýdarmasy iriktelip, salystyrmaly taldaý arqyly saraptaý júrgizilgen. Baıqaýymyzsha, bul – Qurandy ózge tilderge aýdarý salasynda alǵash qoldanylyp otyrǵan ǵylymı tásil. Neǵurlym kóp sandy eńbekti qarap, salystyryp-salǵastyrsa ǵana aýdarylatyn sóz, sóılem, atalym, jeke uǵymdardyń maǵynasy jan-jaqty ashylady. Osy jaǵdaıdy qazaq aýdarmashylarynyń álemdik Quran aýdarý tájirıbesine qosqan kesek úlesi dep baǵalaý jón.

Árbir halyqtyń qýaty onyń rýhanı deńgeıine baılanysty. Ulttyq rýhymyz­­­dyń kúsheıip, táýelsizdigimizdiń baıandy bolýy úshin til, dástúr, tarıhı sanamen qatar dinimizdiń de myqty bolýy erekshe mańyzǵa ıe. Qolymyzdaǵy eńbek táýelsizdigimizdiń jáne Memleket basshysy N. Nazarbaevtyń rýhanı saladaǵy salıqaly saıasatynyń jemisi. Elbasy halyqtyń mádenıeti men dástúri dinnen bastaý alatynyn árkez qadap kórsetip keledi. Mysaly, jerinen aıyrylyp, dúnıejúzine bytyrap, toz-tozy shyqqan áhli kitap ıesi bir halyq dindi uıytqy etýdiń arqasynda ult bolyp qaıta uıysty. Dinin durys ustanatyn eldiń dáýirleıtinine, al ony bólshektep, saıasatqa aınaldyrǵan jurt kúızeliske ushyrap, kúıreıtinine tarıh kýá. Endeshe, bes jyl qatarynan tynymsyz eńbektenip, Táýelsizdigimizdiń 22 jyldyq toıyna súbeli tartýmen kelgen órenderimizdiń júrekterine ıman, boılaryna hıkmet, qoldaryna afrın násip aıla.

Maqsat TÁJ-MURAT.