«Qazaqstan-2050» Strategııasynyń eń basty maqsaty álemdegi damyǵan elder otyzdyǵynyń qataryna qosylý. Árıne, onyń ońaı bolmasy qazirden belgili. Bul rette «Qazaqstan-2030» Strategııasynyń merziminen buryn oryndalýyn eskersek, onyń júzege asaryna esh kúmán bolmasa kerek. Biz osy máselemen Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, professor Nıkolaı AKÝEVKE jolyǵyp, birqatar suraqtarymyzdy qoıǵan edik.
– Nıkolaı aǵa, Qazaqstannyń Ctrategııany júzege asyrýǵa áleýeti men múmkindigi qanshalyqty jetedi deı alamyz?
– Atalǵan mejeniń aýqymdylyǵyn seziný úshin jahanda qanshama el barlyǵyna kóz júgirtip kóreıikshi. Qazirgi tańda halyqaralyq qaýymdastyq tarapynan moıyndalǵan 226 táýelsiz el bar jáne ózin táýelsizbiz dep jarııalaǵandar da jeterlik.
«Qazaqstan-2050» Strategııasynyń eń basty maqsaty álemdegi damyǵan elder otyzdyǵynyń qataryna qosylý. Árıne, onyń ońaı bolmasy qazirden belgili. Bul rette «Qazaqstan-2030» Strategııasynyń merziminen buryn oryndalýyn eskersek, onyń júzege asaryna esh kúmán bolmasa kerek. Biz osy máselemen Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, professor Nıkolaı AKÝEVKE jolyǵyp, birqatar suraqtarymyzdy qoıǵan edik.
– Nıkolaı aǵa, Qazaqstannyń Ctrategııany júzege asyrýǵa áleýeti men múmkindigi qanshalyqty jetedi deı alamyz?
– Atalǵan mejeniń aýqymdylyǵyn seziný úshin jahanda qanshama el barlyǵyna kóz júgirtip kóreıikshi. Qazirgi tańda halyqaralyq qaýymdastyq tarapynan moıyndalǵan 226 táýelsiz el bar jáne ózin táýelsizbiz dep jarııalaǵandar da jeterlik. Bul rette 193 memleket BUU-nyń múshesi ekenin de aıta ketken jón. Otyzdyqqa ený úshin de keıbir elderdi yǵystyryp shyǵarýymyz kerek. Árıne, ol ońaı emes, biraq júzege asyrýǵa bolatyn sharýa. Oǵan bizdiń áleýetimiz jetedi jáne múmkindigimiz mol. El turǵyndarynyń basym kópshiligi bilimdi, onyń ústine bilikti mamandar barshylyq. Jáne de halyq bir maqsatqa jumyla biledi. Durys memlekettik saıasattyń júrgizilip kele jatqandyǵy da buǵan ózindik úlesin qosýy tıis. Budan basqa, jerasty baılyǵymyz orasan. Mendeleev kestesindegi barlyq elementter bar. Ásirese, álemdegi ýran qorynyń besten biri osy Qazaqstan jerinde.
– Prezıdent óz sózinde aǵa jáne ortańǵy býyn ókilderiniń mol ómirlik tájirıbesine ıek artý qajettigin aıtyp, jastarǵa da úlken senim bildirdi. Sizdińshe, jastar sol úmitti aqtaı ala ma?
– Elbasy shynymen de aǵa jáne orta býynnyń mol ómirlik tájirıbesin barynsha utymdy paıdalaný kerektigin meńzedi. Al jastarǵa kelsek, olardyń qarym-qabiletteri kez kelgen mamandyqty ıgerip alýǵa jetedi. Tek sol jalyn jastarymyzdyń úmitin sóndirip almaýymyz kerek. Aǵa býynnyń jaqsy jaqtaryn, ásirese, Otandy súıý degen sezimin jastarymyzdyń boıyna sińire bilsek, nur ústine nur bolar edi. Árıne, aǵa býyn men jastar arasyndaǵy altyn kópir ol orta býyn. Sondyqtan jastarǵa barlyq jaǵdaıdy jasaý jáne aldyńǵy býynǵa qurmet kórsetý de osy orta býynǵa jatatyn azamattarymyzdyń moınynda. Sabaqtastyqtyń máni de osynda jatyr.
– Joldaýda «Eger biz myqty bolsaq, bizben sanasady», degen jol bar. Osy sózdiń astaryna úńilip kóreıikshi. Biz ózimizdi myqty elmiz dep aıta alamyz ba?
– О́z múmkindikterin júzege asyra alǵan eldermen ǵana álem sanasary ashy bolsa da shyndyq. Elimiz qazirgi tańda saıasat, ekonomıka jáne ózge de salalarda aıtarlyqtaı tabystarǵa qol jetkize aldy. Alysqa barmaı-aq kórshiles Reseıdi alaıyqshy. Bılikke V.Pýtınniń kelýimen memlekettiń kúshi arta bastady. Bizdegideı ákimderdi taǵaıyndaý tetigi engizildi. Partııalyq tizim boıynsha depýtattardy saıladyq. Soltústik kórshimiz de osy jolmen júrip keledi. Prezıdenttik merzimdi uzartqan edik, olar da uzartyp alty jylǵa jetkizdi. Qazir biz bes jylǵa túsirdik. Sondaı-aq, strategııalyq baǵdarlama qabyldaý sııaqty tájirıbelerimizdi utymdy paıdalanyp keledi. «Qazaqstan-2030» Strategııasyn júzege asyra bastaǵannan keıin artynsha olar da «2020» degen baǵdarlama qabyldady. Ulttyq qorymyzdy qurǵannan keıin bir jarym jyldan soń «Fond narodnogo blagosostoıanııa» degendi qurdy.
Birtutas sot júıesin qurý maqsatynda Joǵarǵy arbıtrajdyq sot pen Joǵarǵy Sotty qosyp jibergenbiz. Qazir Reseı osyny qolǵa alyp, Dýma zań jobasyn birinshi oqylymda maquldady. Sybaılas jemqorlyqpen kúres organyn qurdyq. Olar da bizden úlgi alyp, ózgertip jatyr. Tipti mılısııa ataýyn polısııaǵa ózgertkenimiz sol eken, olar da byltyr polısııa ataýyna aýysty. Osynyń barlyǵyn eskersek, Qazaqstan soltústik alyp kórshimizge qaraǵanda, bir qadam alda keledi. Qytaı da bizdiń tájirıbemizge qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Shanhaı ýnıversıtetine baryp, Qazaqstannyń tájirıbelerimen bólistim. Ásirese, olardy etnosaralyq qarym-qatynastardy júıelep otyrǵan Qazaqstan halqy Assambleıasy óte qyzyqtyrady. Sonymen qatar, Konstıtýsııa erejeleri men qylmystyq zańnama úlken qyzyǵýshylyqqa ıe. Reseı, máselen, memlekettik qyzmet salasyn reformalaý máselesine qyzyǵýshylyq tanytýda. Voronej ýnıversıteti bizdegi reformalardy saralaýǵa kóshken.
– Jetistikterimizdi tizbelesek óte kóp. Deı turǵanmen, kemshin tustarymyz da az emesi anyq qoı.
– Elimizdiń 2020 jylǵa deıingi damýyna qatysty strategııalyq qujat qabyldandy. Sol atalǵan strategııalyq josparda aýyl sharýashylyǵy salasynda eńbek ónimdiligi 2015 jylǵa qaraı 2 esege, al 2020 jyly 4 esege artady dep kórsetilgen. Endi oryndalýy qalaı bolmaq? Bizder sonyń barlyǵy neniń esebinen júzege asaryn bilip otyrýymyz kerek qoı. Oryndalý tetikteri áli de tolyq jetildirilmegen sııaqty. О́zim aýylda óskendikten, barlyǵy da aýa raıynyń qolaılylyǵyna baılanysty ekenin jaqsy túısinemin, sondyqtan da baǵdarlamalardy ázirlegen kezde barlyq jaǵy eskerilýi qajet dep oılaımyn.
– Qoǵamdy jegideı jep jatqan sybaılas jemqorlyq máselesi az aıtylyp júrgen joq. Zańger retinde sol keselden aıyǵýdyń joly qaısy deı alasyz?
– Strategııadaǵy mindetterdiń biri sybaılas jemqorlyqty túbirimen joıý máselesine qatysty. Buryn sybaılas jemqorlyqty «azaıtý» nemese «deńgeıin tómendetý» sııaqty uǵymdar aıtylyp kelse, qazirgi qujatta ony tipti túbirimen joıý qajettigi aıqyn jazylypty. Eń bastysy – sybaılastyqpen kúresýdiń saıası sheshimi bar jáne Prezıdent osy keselmen kúresýdi qatań talap etýde. Esińizde bolsa, elimiz TMD memleketteri ishinde alǵashqylardyń biri bolyp osy sybaılas jemqorlyqqa qarsy zań qabyldady. Sony TMD PAA modeldik zańdyq qujat retinde usynyp, bekitti. Halyq qazir mınıstrler men ákimderdiń deńgeıinde, tipti, ulttyq kompanııalar arasyndaǵy sybaılas jemqorlyqpen kúresip jatqandyǵyna kúndelikti ómirde kýá bolyp ta júr. Al nege nátıjesi az? Meniń paıymymsha, halyq kóńilinen shyǵý úshin jazalaýǵa kóp mán berip, aldyn alýdy nazardan tys qaldyryp kelemiz. Jemqorlyqtyq áreketterdiń sebep-saldaryna tereń úńile bilgenimiz jón. Sonyń ishinde kadrlyq saıasattyń mańyzyna erekshe toqtalǵym keledi. Men ózim jastarǵa sabaq beremin, sondyqtan da solardyń arasynda elge, jerge jany ashıtyndardyń kóptigine kózim jetip júr. Mine, solardy izdep júrip anyqtap, memlekettik qyzmetke tartýymyz kerek. Olardyń áleýmettik máselelerin barynsha sheship, tárbıe berýde birqatar tásilderdi qoldanýymyz oryndy. Muhammed paıǵambardyń «Allah proklıal vzıatochnıka» degen sózi bar. Mine, osyndaı moraldyq, etıkalyq, dinı normalar áli qoldanylmaı keledi. Mysaly, meniń ákem «Bireýdiń ala jibin attaýshy bolma» dep únemi aıtyp otyratyn. Budan basqa, «Saǵan mıllıon berýi múmkin, alsań sol mıllıonmen jerleıtin bolady» degeni de esimde. Taza júrýdi, barǵa qanaǵat etýdi sol kisilerden úırendim. Osyndaıda «Urlyq túbi qorlyq» degen qazaqy támsildiń tegin aıtylmaǵanyna kóz jetkize túsesiń. Tipti, din qyzmetkerleri de osyndaı ýaǵyzdaryn aıtyp júrse durys bolar edi.
– EKSPO-2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesin ótkizgeli jatyrmyz. Árıne, orasan kúsh pen qarjyny qajet etedi. О́mirlik tájirıbesi mol azamat retinde osy kórme qalaı uıymdastyrylýy qajet dep oılaısyz?
– Árıne, Qazaqstannyń kórmeni ótkizý quqyn jeńip alýynyń ózi úlken jetistik. Endi ony ótkizýge barlyq kúshimizdi salamyz. Halyqaralyq kórmeni ótkizýdiń tarıhyn áli de tolyq bilińkiremeı kelemiz. Keńester Odaǵy talasyp, tartysyp júrip úlken kúshpen 1967 jyly EKSPO kórmesin ótkizý quqyna ıe boldy. Sodan daıyndyq jumystary bastalǵan kezde qarajattyń jetpeıtindigine kózderi jetip, odan bas tartty. Sosyn ol kórmeni Kanada Monreal degen qalasynda ótkizdi. Sol sııaqty Qazaqstan da osyndaı úlken aýqymdaǵy sharany qolǵa alyp otyr. Shanhaıda ótken 2010 jylǵy kórmege arnaıy baryp qatystym. Ol jaqta pavılondar quralmaly, ýaqytsha ǵana ornatyldy, tek Qytaı pavılony bolashaqta murajaı bolyp qalatyndaı etip salynǵan. Shanhaıdyń kóp jerinen menmundalap turatyn sol qyzyl tastan qalanǵan ǵımarat tóńkerilgen pıramıda túrinde salynǵan. Shanhaı qalasynda taksı qyzmetine on myń jeńil avtokólik bólingenin bylaı qoıǵanda, kórmeni tamashalaý úshin barlyq jaǵdaı jasalǵan. Kezek úlken bolǵany da sondyqtan. Qazaqstandyq pavılonǵa ótý úshin eki saǵat ketse, qytaı pavılonyna kirý úshin alty saǵattan astam ýaqyt turýǵa týra keldi. Sol sapardan túıgenim, bizge keıin paıdalanýǵa keletindeı etip turaqty ǵımarattar salýmen qatar, ýaqytsha quralmaly pavılondardy paıdalanǵanymyz jón. Sonda ǵana shyǵyndarymyzdy barynsha qysqartatyn bolamyz. Eń bastysy – kórmeni ótkizýdegi utatyn tusymyz «Jasyl ekonomıka» salasyndaǵy tájirıbelerdi úırenip, ıgerýimizge jaǵdaı týady.
– Sońǵy kezde latyn grafıkasyna ótý máselesi jaryssózge tamyzyq bolyp júr. Osy máselege kózqarasyńyz qalaı?
– Latyn grafıkasyna kóshýdi eń alǵash ret ótken ǵasyrdyń 20-jyldary júrgizgen Túrkııanyń kemeńger uly Atatúrik bolatyn. Qazaq jerinde de arab tóte jazýynan latyn qaripterine ótý oryn aldy. Sosyn 1940 jyly Keńes Odaǵy arnaıy zań qabyldap, orys grafıkasy negizinde kırıllısaǵa ótýdi qolǵa aldy. Strategııada 2025 jyly latyn grafıkasyna kóshý máselesi kórinis tapqan. Bul quptarlyq. Sebebi, termınderdiń basym kópshiligi latyn túbirinen bastaý alady. Eger latyn grafıkasyna óter bolsaq, onda sózderdiń maǵynasyn tez túsine qoıamyz. Internet betterinde latyn qaripteri jıi qoldanyla bastady. Sondyqtan latyn grafıkasyna ótýdi sozbastan, qazirden bastaýymyz kerek. О́zbekstan, Ázerbaıjannan nemiz kem. Qudaıǵa shúkir, qazaq tilinde sóılesýler kóbeıdi. О́kinishke qaraı, jastar jaǵy áli de zaman kóshine ilese almaı keledi. Túrlerine qaramaı, shatpaq tilde sóılesetinderin qaıtersiń... Men Reseıde óńsheń orystardyń arasynda óssem de, otbasymda qazaqsha sóıleskendikten, ana tilimdi saqtap qaldym. Osyny kóptegen otbasylar qaperge alsa.
– Strategııa oryndalýymen qundy ekenin eskersek, ol úshin ne istelýi kerek?
– Iá, onyń oryndalýy – úlken másele. Esterińizde bolsa, Keńes ókimeti 60-jyldary kommýnızmge ótýdi uıǵardy. KOKP-nyń 1961 jyly ótken HHII sezinde sekseninshi jyly tolyq kommýnızmge ótý mindeti qoıyldy. Oryndalmaı qaldy emes pe. Qazaqstanǵa Kolbın kelgende «Turǵyn úı-91» degen baǵdarlama qabyldanyp, sonyń nátıjesinde barlyq qazaqstandyq 1991 jyly tolyq baspanaly bolýy tıis-ti. Baǵdarlama jaqsy, biraq onyń oryndalmaıtyndyǵy sol kezdiń ózinde belgili bolyp qaldy. Sebebi, kóptegen qurylys materıaldary jetispeıtin. Qysym jasalǵanymen, biraq oryndalmady. Kez kelgen baǵdarlama oryndalýymen qundy bolatyndyǵy da sondyqtan. Strategııa – elimizdiń damýy baǵdaryn aıqyndap bergen óte qundy qujat. Olaı bolsa, oryndaýda olqylyqtarǵa jol berilmeýi tıis.
– Tushymdy áńgimeńiz úshin rahmet.
Áńgimelesken
Asqar TURAPBAIULY,
«Egemen Qazaqstan».