О́kiletti organdardyń órkendi joly

Qazaqstan máslıhattaryna – 20 jyl

Memlekettik bıliktiń birden-bir bastaýy – halyq. Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasynda osylaı bekitilgen. Qoǵam­dy demokratııalandyrý úderisterinde jergi­likti ókildi organdardyń, halyq bıli­giniń negizgi formasy retinde, máslıhattar men jergilikti ózin ózi basqarý organdarynyń mańyzy óte zor. Máslıhat – halyq saılaıtyn, halyqtyń erkin bildiretin jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdaryna sáıkes ony iske asyrý úshin qajetti sharalardy belgilep, olardyń júzege asyrylýyn qadaǵalaıtyn jergilikti ókildi organ. О́z qyzmetinde máslıhat memlekettiń jalpy syrtqy jáne ishki saıasatyna, qarjy jáne ınvestısııalyq saıasatqa saı kelmeıtin sheshimderdiń qabyldanýyna jol bermeıdi, qoǵamdyq mańyzy bar salalarda belgilengen jalpy memlekettik standarttardy usta­nady, azamattardyń quqyqtary men zańdy múddeleriniń saqtalýyn qamtamasyz etedi.

Qazaqstan máslıhattaryna – 20 jyl

Memlekettik bıliktiń birden-bir bastaýy – halyq. Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasynda osylaı bekitilgen. Qoǵam­dy demokratııalandyrý úderisterinde jergi­likti ókildi organdardyń, halyq bıli­giniń negizgi formasy retinde, máslıhattar men jergilikti ózin ózi basqarý organdarynyń mańyzy óte zor. Máslıhat – halyq saılaıtyn, halyqtyń erkin bildiretin jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdaryna sáıkes ony iske asyrý úshin qajetti sharalardy belgilep, olardyń júzege asyrylýyn qadaǵalaıtyn jergilikti ókildi organ. О́z qyzmetinde máslıhat memlekettiń jalpy syrtqy jáne ishki saıasatyna, qarjy jáne ınvestısııalyq saıasatqa saı kelmeıtin sheshimderdiń qabyldanýyna jol bermeıdi, qoǵamdyq mańyzy bar salalarda belgilengen jalpy memlekettik standarttardy usta­nady, azamattardyń quqyqtary men zańdy múddeleriniń saqtalýyn qamtamasyz etedi.

Máslıhat óz ókildigin, Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Konstıtýsııasyna jáne Qazaq­stan Respýblıkasynyń zańnamalaryna, «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin ózi basqarý týraly» Zańǵa, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti, Parlamenti men Úkimetiniń aktilerine jáne de máslıhat jumysynyń reglamentine sáıkes júzege asyrady.

Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdik alǵannan bergi jyldary máslıhattar jergilikti bılik jáne barlyq saılaý naýqan­dary túrleriniń áreketterinde negizgi rólge ıe bolǵanyn senimmen aıtýǵa bolady.

Táýelsizdik jyldarynda Qazaqstan saıası jáne ekonomıkalyq úlken jetistikterge qol jetkizdi. Munda da jergilikti ókiletti organdar ókilderiniń súbeli úlesi bar.

Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazar­baevtyń bastamasymen Otanymyzdyń 1993 jylǵy Konstıtýsııasy qabyldanǵanda jańa táýelsiz, egemen memlekettiń negizgi aıaqqa turýy bastaldy. Dál sol jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń Joǵarǵy Keńesi jergilikti memlekettik organdar qurylymyna mańyzdy ózgerister engizgen «Jergilikti bılik jáne atqarýshy organdar týraly» Zań qabyldady. Jergilikti ókiletti organdar – máslıhat, jergilikti atqarýshy organdar ákimshilik bolyp ataldy.

Máslıhattar jáne ákimshilikter «jergi­likti memlekettik basqarý organdary» degen jalpy ataýǵa biriktirildi. Uıym­das­tyrýshylyq jaǵynan jergilikti organdar «bir-birinen bólingen, árqaısysynyń óki­lettigi, máseleler aıasy men óz quzyreti bar».

1994 jyldyń naýryz aıynda elimizde Qazaqstannyń saıası kózqarasyndaǵy jańa tolqyndy tanytqan jergilikti ókiletti bılik organdary – máslıhattarǵa alǵashqy saılaý­lar bastaldy. Ol eldegi básekege qabiletti alǵashqy saılaý bolyp, respýblıkanyń demokratııalyǵyn jedel damytty.

Máslıhattar naqty zań sheńberinde jergilikti halyqtyń erkindigi men erikti is-áre­ket etýin qamtıtyn memlekettik organ­dar­dyń ókileti retinde fýnksııalarǵa ıe boldy.

2001 jyldyń qańtar aıynda Parlament «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin ózi basqarý týraly» Zań qabyldady. Jalpyhalyqtyq qoldaýǵa ıe bolyp, aldaǵy saıası ózgeris­terge bastaý bolǵan Nursultan Nazar­baev­tyń bastamasymen ótkizilgen 2007 jyl­ǵy konstıtýsııalyq reforma más­lı­hat­tarǵa, saıa­sı partııalar men qoǵamdyq bir­lestikterdiń usynysymen, Parlament Má­jilisine jáne barlyq deńgeıli más­lı­hattarǵa depýtattar saılaý kezinde aımaq­tyq, ortalyq jáne ýchaskelik saılaý komıs­sııalary quramyn saılaýǵa baılanysty qosymsha ókilettilikter berildi.

Konstıtýsııalyq reformanyń is júzinde júzege asyrylýy 2007 jyly tamyz aıynda ótken Parlament Májilisine jáne máslıhattarǵa depýtattar saılaýlary boldy. Olar Elbasynyń «partııalyq mehanızmderdiń kúsheıýi zamanaýı azamattyq qoǵamnyń qalyptasýyna, halyqtyń qoǵamdyq úderisterge belsendi aralasýyna yqpal etetin» jáne «bul úderiste basty róldi saıası partııalar oınaýy kerek» degen oıyn dáleldep berdi.

Ýaqyt saıası partııalardyń konstıtý­sııalyq reformaǵa qatysýy ońdy nátıje bergenin kórsetti – partııalyq jarys qaǵıdaty máslıhattar quramyna 98 paıyzdan astamy partııalarǵa múshe depýtattardy ákeldi.

Búgingi kúni Qazaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezıdentiniń reformatorlyq baǵytynyń ustanymdy ekenin máslıhattar óz is-áreketteri arqyly kórsetti.

Konstıtýsııalyq reformalardyń mańyzdylyǵy týraly Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev: «Jańa saıası júıede máslıhattar áreketiniń tabıǵaty ózgeredi. Olar azamattyq qoǵam suranysyn ilgeriletýdi qamtamasyz etetin jeke bılik organy bolady», dep atap kórsetti.

Sondyqtan, Qaraǵandy oblystyq máslıhaty jumysynyń negizgi prınsıpi – túsinistik, atqarýshy organdarmen tyǵyz baılanys, ortaq iske birge jumylý. Sonymen qatar, byltyrǵy jyldyń 3 jeltoqsanynda Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen máslıhattardyń fýnksııalary men is-áreketin, mindetterin naqty retteıtin tıptik reglament bekitildi.

Depýtattardyń qoǵamdaǵy úderisterdiń mazmunyn jiti túsinýi qýantady. Olar de­pý­­tattyq korpýs aldyndaǵy mindetterdi she­­shý­degi óz oryndary men rólderin sezine biledi.

Byltyr «Nur Otan» partııasynyń VI se­zinde qabyldanǵan Doktrınasynda mem­­­­­le­kettiń jańa saıası baǵytty júzege asyrýdaǵy rólin naqtylady. Ol Elbasynyń memlekettik baǵytynyń turaqtylyǵyn qamtý men mem­lekettiń damý strategııasyna qyzmet etedi.

Doktrınada partııanyń úsh mańyzdy muraty anyqtaldy: Qazaqstannyń órkendeýi – respýblıka turǵyndarynyń jasy, ulty, turǵylyqty jeri men qyzmetine qaramastan, ortaq maqsat retinde; el Táýel­sizdigi – negiz ben qundylyq, bizdiń memleketimizdiń basty jetistigi; jáne Elbasy – Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev – zamanaýı memlekettiń negizin qalaýshy.

Jańa Doktrınanyń negizgi qundylyqtary retinde adamnyń bedeli men amandyǵy, erkindigi, birligi, ádildigi, zańnyń ústemdigi, otbasy jáne dástúr, bolashaqqa umtylý – kúndelikti biz basshylyqqa alatyn, bizdiń áleýmettik-quqyqtyq jáne rýhanı dástúrlerimiz negizdeletin, árbir azamatqa túsinikti uǵymdar tańdalyndy.

Doktrınada memlekettiń azamattar suranysyna qyzmet etýin negizge alǵan jańa qaǵıdalar belgilendi. Bul – azamat­ty qoldaıtyn, kepil beretin, árbir azamattyń óz múmkinshilikterin júzege asyrýǵa kómek kórsetetin, múmkindik usynatyn memlekettiń belgisi. О́z kezeginde azamattar memleketti nyǵaıtý jolynda belsendi jáne bastamashy bolýy tıis. Tek, azamat pen memlekettiń birligi ǵana bizdi alǵa jeteleıdi. Qýatty memleket erkin jáne jaýapty azamattarmen qurylady.

Nursultan Nazarbaev atap ótkendeı, «Nur Otan» – parlamenttik partııa. Son­­dyq­tan, «Nur Otan» jumysynyń kúsheıýi­niń negizgi tetigi – barlyq deńgeıli máslı­hat­­­­tardaǵy fraksııalardyń áreketi. «Nur Otan» ashyqtyq, jaýapty partııalyq áleýet úlgi­sin kórsetýi tıis. «Nur Otan» partııa­sy VI sezindegi sózinde Elbasy: «Biz ashyq­pyz, eshteńe jasyrmaımyz. Biz adal eńbek etemiz jáne halyqqa árbir kemshilikti ashyq aıta­myz, áli ózekti máseleler bar ekenin túsi­nemiz, qoldaý kórsetemiz», dep atap kórsetti.

Búginde «Nur Otan» quramynda 900 myńdaı partııa múshesi bar ekenin maqtan tutamyz. Depýtattar – partııa músheleri Parlament Májilisiniń negizin quraıdy. Bul – «Nur Otandy» qoldaýdaǵy jalpy halyqtyq kórsetkish. Partııanyń sońǵy sezinde Nursultan Nazarbaev atap ótkendeı, «Parlamenttik zań shyǵarýdyń súbeli tájirıbesi jınaqtaldy. Parlamenttiń besinshi shaqyrylymy jumysy kezeńiniń ózinde 140-tan astam zań qabyldandy! Halyq múddesin qorǵaıtyn depýtattardy partııa tárbıelep shyqty. Bizdiń partııa Úkimetti bılik salasynyń barlyq isteriniń retti bolýyn qamtamasyz etedi».

Osy oraıda, bıylǵy jyly jergilikti ókiletti organdar – máslıhattardyń alǵashqy saılaýlaryna 20 jyl tolatynyn maqtanyshpen aıtýǵa bolady. Bul eldegi alǵashqy básekelesti saılaýlar boldy. Bul kúndi atap ótýge daıyndyq sharalary bas­talyp ketti. Oblys kóleminde Qaraǵandy oblystyq máslıhatynyń 20 jyldyǵyna arnalǵan mereıtoılyq sharalar ótkizý jos­parlanyp otyr.

Eldiń damýymen halyqtyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy da ózgerip otyrady, sondyqtan da árbir shaqyrylymdaǵy máslıhattar ekonomıka men qoǵamdaǵy mańyzdy rólge ıe bolyp qala beredi. Arada ótken jyldary máslıhat quramyna óndiris, aýyl sharýashylyǵy, densaýlyq saqtaý, bilim berý jáne mádenıet salalaryndaǵy birqatar tańdaýly ókilder saılandy, olardyń kópshiligi ózderin qaıratker, isker basshy, uıymdastyrýshy retinde kórsete aldy. Halyq qalaýlylary retinde turǵyn halyqtyń muń-muqtajy, talap-tilekterimen kóp jumys jasady. Qalyń buqara men bılik organdary arasynda altyn kópir boldy. Elimizdiń ekonomıkasynyń lokomotıvi ispetti órkendi aımaq, jaılaýy tynys, qoınaýy yrys Qaraǵandy oblysynyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna laıyqty úlesterin qosty.

Qazirgi kúni de oblystyq máslıhat aımaǵymyzdyń qoǵamdyq-saıası jáne ekonomıkalyq, áleýmettik salalaryna belsendi aralasýda. Jergilikti ókiletti organdardyń bedelin arttyrýǵa baǵyttalǵan Elbasynyń tarazylanǵan saıasaty júıeli jáne nátıjeli. Oblystyq máslıhattyń 42 depýtatynyń 41-i «Nur Otan» partııasynyń múshesi. Depýtattar máselelerdi zertteý, saralaý maqsatynda saılaý okrýgterinde (aýyldarda, kentterde) halyqpen jıi kezdesýler ótkizip turady.

Álbette, mereıtoı – ótkenge esep berý, jınaǵan is-tájirıbeni baǵamdap, oı baıyptaý, qorytyndylar jasaý ǵana emes, sondaı-aq, aldaǵy merzimge josparlar belgileý, baǵyt-baǵdarlardy aıqyndap alý úshin de jaqsy múmkindik. Ýaqyt árbir azamattyń qoǵam jáne memleket ómirine belsene qatysýy onyń tek konstıtýsııalyq múmkindigi ǵana emes, sonymen birge, mindeti ekenin de naqty belgilep berdi. О́kiletti organdarǵa saılana otyryp, aımaq ómirine qatysty túrli, mańyzdy sheshimder qabyldaý, onyń júzege asýyn baqylaý barysynda jerlesterimizdiń múddelerin qorǵaý mindeti júktelgenin jaqsy sezinemiz. Bul degenińiz, bizdiń barlyǵymyz da saılaý okrýgterinde turyp jatqan júzdegen, myńdaǵan adamdar bizdi ózderiniń múddelerin bılik organdarynda laıyqty kórsetedi, áleýmettik mańyzy bar barlyq máselelerdi sheshý úshin qoldan kelgenniń bárin jasaıdy dep saılaǵany, senim bildirgenine qatysty joǵary jaýapkershilik bar degendi bildiredi.

Búginde ókiletti organdar óziniń ómir­­sheń­digin, al depýtattar kásiptik qabilettiligi men qyzmettik jaýapkershiligin tolyq dáleldedi dep senimmen aıtýǵa bolady. Bul mereıtoılyq datanyń jergilikti ózin ózi basqarýdyń ókiletti organdarynyń qalyptasýy men damýynyń belgili bir keze­ńiniń qorytyndysy retinde erekshe mańy­zy bar. Atalmysh jaýapty mindetterdi oryn­daýǵa ótken tórt shaqyrylymnyń jáne qazirgi besinshi shaqyrylymnyń depý­tat­ta­rynyń kúsh-jigerleri jumsalýda. О́zimiz­diń bilimimizdi, ómirlik tájirıbemizdi, qarym-qabiletimizdi biriktire otyryp, naq­ty­ly nátıjelerge jete alatynymyzǵa senemin.

Qazirgi tańda jergilikti ókiletti organdar men Parlamenttiń birlesken is-qımyldary mańyzdy máselege aınalyp otyr. Parlamentte «Nur Otan» partııasynyń fraksııasy janynan Aımaqtyq saıasat jáne máslıhattarmen jumys jónindegi keńes qurylǵan, onyń maqsaty – jergilikti ókiletti organdarmen is-qımyldyń tıimdi joldaryn qarastyrý. Osy maqsatta Parlament depýtattary halyq arasyna shyǵyp, kóshpeli otyrystar ótkizýdi dástúrge aınaldyrdy. Olardyń quramynda mindetti túrde jergilikti ókiletti organdar músheleri – depýtattar da bolady. Degenmen, Parlament depýtattary men máslıhattar arasyndaǵy baılanys tek bastamashylyq turǵyda ǵana qalyptasyp otyrǵanyn aıta ketýge tıispiz.

Ýaqyt, ómir bir ornynda turmaıdy. Ol kez kelgen ómirsheń máselelerdiń ózine de jańasha turǵydan qarap, damytyp, jetildirip otyrýdy qajet etedi. Osy oraıda mereıli mereke qarsańynda máslıhat jumysyn odan ári damytýǵa qatysty óz tarapymyzdan birqatar ótinish-usynystar bildirgendi jón kóremiz.

Máslıhattardyń rólin kóterý, olardyń ózara, sondaı-aq, Parlament depýtattarymen birlese is-qımyl jasaýy maqsatynda oblystyq máslıhattardyń mindetterine qalalyq jáne aýdandyq máslıhattarǵa praktıkalyq jáne ádistemelik kómek kórsetýdi zańdastyrý qajet.

Qazirgi ýaqytta bizdiń oblysta oblystyq máslıhatqa depýtattar saılaý boıynsha 42 saılaý okrýgi bar, ár okrýgtegi saılaýshylardyń sany 18 myńnan 22 myńǵa deıin jetedi, saılaý okrýgteriniń aýyldyq aýdandardaǵy ara qashyqtyǵy 200 shaqyrymnan 800 shaqyrymǵa deıin sozylyp jatyr. Saılaýshylardyń kóptigi jáne okrýgterdiń qashyqtyǵy saldarynan depýtattar barlyq okrýgti tolyq qamtı almaıdy, turǵyndardyń jeke máseleleri boıynsha kesteli kezdesýlerin júıeli ótkize almaıdy. Mundaı jaǵdaı basqa da oblystarda bar bolar dep oılaımyn.

Sondyqtan da «Qazaqstan Respýblıka­syndaǵy jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin ózi basqarý týraly» Zańnyń 5-baby 3-tarmaǵyna sáıkes oblystyq más­lıhat depýtattarynyń sanyn – 50, qalalyq depýtattardy – 30, aýdandyq depýtattardy 25 dep belgileý kerek. Bul óz kezeginde máslıhattarǵa jáne «Nur Otan» partııa­sy fraksııalaryna alys aımaqtarda óz ókilderiniń bolýyna jáne jergilikti problemalardy barynsha tıimdi sheshýge múmkindik beretin bolady.

О́tken jyldyń eń mańyzdy saıası oqıǵalarynyń biri – jergilikti aýyldyq, kenttik ákimder saılaýy bolǵany belgili. Mine, osy turǵyda da saılanǵan ákimderdiń jumys pármendiligin nyǵaıtý, oǵan turǵyn halyqtyń belsene qatysýyna, saılaý­dyń ashyq ótýine yqpal etý úshin de depýtat­tardyń sanyn arttyrýdyń mańyzy erekshe.

Qazaqstan Respýblıkasynyń «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin ózi basqarý týraly» Zańynda «ımmýnıtet» jáne «depýtat mártebesi» jetkilikti anyqtalmaǵan. Qazaqstan Respýblıkasynyń «Máslıhat depýtattarynyń mártebesi týraly» Zańy joqtyǵyna baılanysty Parlamentte jumys isteıtin depýtattar men aımaqtyq máslıhattarda jumys isteıtin depýtattar birdeı jaǵdaıda emes. Etıka turǵysynan halyq qalaýlylarynyń jaǵdaıyn teńestiretin, Qazaqstan Respýblıkasynyń «Máslıhat depýtatynyń mártebesi týraly» Zańyn qabyldaıtyn ýaqyt jetti dep bilemiz.

Qaraǵandy oblystyq máslıhatynyń delegasııasy ótken jyly iskerlik baılanystar, is-tájirıbe almasý negizinde Sankt-Peterbýrg (Reseı Federasııasy) Federaldyq jınalysynda bolyp qaıtqan edi. Kóp jyldyq taǵylymdy tarıhy bar zań shyǵarýshy organnyń alatyn ónegesi, tájirıbesi mol eken. Sonyń bir parasy retinde mynadaı da usynysymyz bar.

Máslıhat jumysynyń taǵy bir mańyzdy bóligi – onyń janyndaǵy turaqty komıssııalar. Barlyq derlik mańyzdy máseleler osynda qaralady, keleli keńester osynda ótedi. Sondyqtan da bolashaqta komıssııalardyń jumysyn budan da yqpaldy, pármendi ete túsý úshin olardyń tóraǵalary basqa jumystan bosatylǵan, turaqty negizde jumys atqarǵandary abzal bolar edi.

Qoryta kelgende, Elbasy Strategııasy men partııanyń jańa Doktrınasyndaǵy tapsyrmalardy júzege asyrýǵa jergilikti turǵyndardyń ókildi tulǵalary – depýtattar da súbeli úles qosa beredi dep senim bildiremiz.

Nurlan DÝLATBEKOV,

Qaraǵandy oblystyq

máslıhatynyń hatshysy.