Jeńis týyn jelbiretken er

Dańqty batyr Rahymjan Qoshqar­baevpen alǵashqy tanysqanymda ekeýara áńgimemiz bylaısha órbidi.

– Aǵa, batyrdy iri tulǵaly, susty, denesi som bolattaı, aıbary taý titirke­netindeı, erekshe adamdaı sezinýshi edim...

– Qomsynyp tursyń ba, inim? Batyr­lyq júrekte, sosyn bilekte, alǵyr oıda, zerek mıda bolmaı ma? – dep ádemi, ashyq kelbetinen jylylyq tanytty. Sosyn qataldaý synı kózimen qarap aldy. Qońyr kózi ótkir ári otty eken. Jan-dúnıemdi tintip ótkendeı boldy. Ushqarylyqpen aıtqan sózimdi ishteı jón kórmegeni belgili bolǵandaı edi. Jaýyngerlik joly týraly suraǵyma oılanyp baryp biltelep syr ashty.

– Jaýdyń dúleı kúshine júrektiler ǵana toıtarys beredi, syn saǵatta alǵyr sheshim taba bilgender ǵana erlik jasaıdy. Maıdan dalasynda ólgenderdiń qaı-qaısysy da – batyrlyqty maqsat et­kender. Dushpannyń qandaıy da qater­li. Soǵystyń jalpy sıpaty – qyrý, joıý, órteý, búldirý, talqandaý. Adam aıt­qysyz qyrǵyn kórip, ajal tónip turǵanda janyńdy qaıtip saqtaýdy oılap, qas qaǵymdyq sátte bulqynasyń. Qańǵyrǵan oq ta keıde izdep taýyp, jer qushtyrady.

Rahymjan aǵa aýyr oımen sózin sál tejep, kózin bólmeniń bir núktesine qadady. Bálkim, maıor Zemıakınniń qýanyshty pikirin esine aldy ma: «Leıtenant Qosh­qarbaev, bilesiń be, ajaldan taısalmaı, bólmede fashıster ańdyp turyp ata salady demeı, biraz jaýyngerden buryn basa-kóktep Gımmlerdiń úıin basyp aldyń. Bul oqıǵa kóz kórgenderdiń esinde qalady, umytylmaıdy. Aıtpaqshy, qa­zir atys kúshti, jaý ólispeı berisetin túri joq. Áne, terezeden qarashy, Gımmler úıi Reıhstagqa úsh júz metrdeı ǵana. Soǵan jete almaı qyrylyp jatqan, jeńisti kórip turyp armanda ketken bozdaqtar qanshama?».

Rahymjan aǵa sózin ári qaraı jal­ǵa­dy.

– Gımmlerdiń úıin basyp alǵan Qosh­qarbaev dep jaýyngerler ańyz ete bas­tady. Sonda erlik jasaıyn deppin be? Qazaqı tárbıedegi jaýǵa óshpendilik, keshirýge jatpaıtyn kek, yza ǵoı boıdy býǵan. Dańq – ý, ony ishken adam ólgeninshe qumary da, shóli de qanbaıdy. Al dańqtynyń mańynda kóre almaıtyn, ishine pyshaq aınalmaıtyn qyzǵanshaq­tar júredi. Qapysyn taýyp dańqtyny súrin­dirgisi keledi. Álemdik soǵys tarıhynda dańqy shyqqandardyń qatarynda bolǵan Jýkovty da kóre almaýshylar túrtkilep, julyn-júıkesin juqartqan joq pa?

– Árbir general Jýkov bolǵysy ke­ledi deısiz ǵoı...

– Sonymen, syn saǵatta Reıhstagqa tý tigý qajettiligi týyndady... Maıor Tver­dohlebovtyń basqarýyndaǵy 674-shi polkqa Reıhstagqa tý tigedi dep senim bildirilgen, solaı uıǵarylǵan, ony ás­kerı keńes maquldaǵan. Biraq oq nó­serdeı quıylyp, aýa qabynyp, jer beti qyp-qyzyl órtke sharpylyp turǵanda, jutynǵan ajal oǵy qımyldaǵandy ju­typ jatqanda álgi senim bildirilgen polk­qa Reıhstagqa tý tigý mártebesi bu­ıyr­mady... Reıhstagqa alǵashqy bolyp kimniń tý tikkisi kelmeıdi deısiń?..

Fashıstiń mergenderi oqty qarsha boratyp tur. Saıabyr tartar túri joq, qımyldaǵandy atyp túsirip jatyr. Qan­dy qyrǵyn... qujynaǵan ólik. Qan­daı aıanyshty, jeńis saǵaty soǵyp turǵan­da oqqa ushý. Tý tigýge táýekel deý qıyn-dy. Uly jeńis dep álemge jar salatyn sa­ǵat, mınýt jaqyndap qalǵan. Komandır Reıhstagqa tý tigińder dep eshkimdi de qys­­tamaıtynyn aıtqan-dy. Oı ústinde te­rezege tónip turǵanymda janyma Bý­latov keldi. Oǵan: «Erlik árkimge alys­tan qylańdaıdy. «Ajaldan qoryqqan er bolmaıdy, desedi, júregiń ne buıyryp tur? Qaharmandyqqa laıyqsyń ba? Tý tigip ólsem armanym joq deı alasyń ba? О́mir-ólim beldeskenin kórip keldik, jaýdyń saǵyn syndyryp, talqandap jeńip keldik», degenimde ol: «Men bir múmkindikti baıqap turmyn. Ana bir temirden istelgen telefon kúrkeshigine jetsek, jaý oǵynan qutylýǵa bolatyn syqyldy», dedi. Oǵan borap turǵan oq jetkizse... Bul úlken úmitińniń bir mys­qaly. Boraǵan oqqa bilgirsý júrmes. Degenmen jaratqanǵa syıynyp, erteń­gi kún shyǵa jaryǵymyz taýsylmasyn de­gen tilekpen Reıhstagqa jyljımyz, de­dim.

Rahymjan aǵa kórgen túsin jaqsy­lyqqa jorıdy da, álgi túsin kesh túsip kele jatqan soń Grıgorııge aıtpaıdy. «Aq boz atty batyr baba bıikke júgir dep ámir etti. О́limnen qoryqqannyń eńsesi tómen, babalaryń erlikti ǵana ańsaǵan, júregińniń únine júgin, eseń tegin ket­pesin!» degendeı ún Rahymjan aǵanyń qulaǵynda qaıta-qaıta jańǵyrady. Bul Rahymjan aǵanyń senimin arttyryp, jigerin shyńdaǵandaı bolady.

Sáýirdiń otyzynshy tańy atyp, qu­laq­tanyp kún shyqty. «Kún qulaqtan­sa keliniń ul tapqandaı qýan» deıdi qa­zaq. Qalanyń tútini kún sáýlesin jasyra bastaıdy. Qazaq soǵys órtiniń ishinde júregin qorqynyshqa, muńǵa jeń­dirmeıdi, kórer jaryǵym taýsylmasyn dep tileıdi. Bar armany – ashyq aspandy, jaryq kúndi kórý ǵana.

«Kettik, Grıgorıı, nar táýekeldi serik ettik», dep ólikter arasymen etpettep alǵa jyljı bastaıdy. Bas kóterý joq. Sóıtip, besin kezinde eki telefon úıshigine jetip edi. Ony oq shurq tesken eken, jan saqtaıtyn qamsaýlyǵy joq. Fashıster Gımmler úıiniń mańyndaǵy bekinisti nysanadan aýdarmaı turǵany túsinikti edi. Rahymjan aǵa janyndaǵy qarýlasyna ózenge qaraı burylý qajettigin aıtady.

– Sol tusta zýyldaǵan oqtyń sıregeni baıqalǵandaı boldy. Grıgorıı Býlatov ekeýimiz ólikterdiń arasymen metrlep emes, santımetrlep, qarystap jer baýyrlap, panasyz shurq tesik úıshikten burylyp, ózenge qaraı jyljı bastadyq. Úmit úzilgen joq, aman-saý ózenniń jarynan domalap tústik. Sol jerde azdap tynystap, sý betindegi qandy qolmen tazartyp sý ishtik. Betimizdi jýdyq. О́li bolamyz ba, tiri bolamyz ba dep aty-jónimizdi jazyp aldyq. Men ımanymdy úıirip, Bógenbaı batyr babamyzdyń arýaǵyna syıyndym. Duǵamyzdy ishteı oqyp, ózenniń jar qabaǵynan fashıst mergenderiniń nysanasynan qaǵystaý bolar degen tusty tańdadyq. Qyzyl týdy mańdaıymyzǵa basyp: «674-polk, leıtenant Qoshqarbaev, qyzyl ásker Býlatov» dep týǵa jazyp aldyq. О́zimiz ólsek te týdaǵy jazý ólmeıdi, ajal qushqandardyń túrli qujattary, hat-habarlaryna deıin jınap alynady arhıvterge tapsyrylady. Bul – soǵystyń tártibi, zańdylyǵy. Sóıtip, ártúrli oımen bir-birimizben qoshtasqandaı boldyq ta Reıhstagqa qaraı jyljydyq. О́lmeýge ant etkendeı tastúıinbiz, judyryqtaı júregimiz jeńis týyn tigýge yntyq, qa­ryspa qımylmen boraǵan oqtyń astynan aman ótip, Reıhstagtyń birinshi qabatyna iliktik. Álemniń meıiri bolar, jeńis týyn qolǵa ustap ekinshi qabatqa kóterilgende bizdiń baılanysshylarymyz telefon jelilerin tartyp júr eken. Olar da bizdiń týdy kórip qatty qýanyp:

– Asqan erlik.

– Adamzattyń qýanyshy.

– Uly jeńistiń belgisi, –  dep quttyq­tap ún qatyp jatty. Bul 1945 jyldyń 30 sáýiri, keshki saǵat jetiniń kezi-tin. Ǵalamat oqıǵany dıvızııa komandıri V.M.Shatılov «Voın Rodıny» gazetine habarlap úlgergen. Tasqa basylǵan ja­zý gazet arqyly qoldan-qolǵa ótip, lezde tarap ketti. Sol maqalany basqa da maıdan gazetteri qýanyshpen jarııalap, Reıhstagqa tý tikken Býlatov ekeýimizdiń jaýyngerlik jolymyzdy baıandaǵan edi. Kenet, – dedi de Rahymjan aǵa sózin úzdi. Munyń sebebi de bar-tyn.

Stalınniń túrli basqosýda: «Biz, orystar, fashıstermen soǵysyp jatyrmyz. Erlik joly esepsiz bolmasyn, jeńimpaz armııamyzdyń shyǵyny da, fashısterdiń shyǵynynan salystyrmaly esepten alshaqtamasyn», degenin kim túsinbeıdi. Shatılovtyń qýanyshty habary qolbasshy Jýkovqa da keshigip jetedi. Jýkov oılanbaı ma? Stalınniń pikirin esine almaı ma? Dereý buıyryp, erteń álem biletin bolsyn, bir orys, bir grýzın Reıhstagqa tý tikkeni jumyr jerge habarlanatyn bolsyn demeı me? Demek, dıvızııa komandıri Shatılovqa aıtqany buıryq bolmaı ma? Aıtqandaı-aq, 1 mamyrda kapıtýlıasııaǵa kóngendik bildirgen fashısterdiń qarsylyǵy toq­tap, atys saıabyr tapqandaı dárejege je­tedi. Sol tynyshtyqta Egorov pen Kan­tarııa pálendeı qıyndyqsyz, úreı, qorqynyshsyz Reıhstag ústine jelmen jelbiretip tý tigedi. Bul habar fotomen birge buqaralyq aqparat quraldarynda jarııa bolady. Ekinshi ret tigilgen jeńis týy degen sóz, sirá da aıtylmaıdy.

Biraq «Voın Rodıny» gazetinde ja­rııalanǵan «Onı otlıchılıs v boıý», (3 mamyr, 1945 jyl) «Onı vodrýzılı flag pobedy» (5 mamyr, 1945 jyl) maqalalarda 30 sáýir kúni R.Qoshqarbaev pen G.Býlatovtyń Reıhstagqa jeńis týyn tikkeni tápteshtep jazylǵany qulaq túrip otyrǵan búkil álemge taralyp ketken edi. «Nezabyvaemye fakty», «Dva otvajnyh» degen taqyryptarmen basqa áskerı gazetterde de jazylǵan: «Pervym dostıglı Reıhstaga ı vodrýzılı flag nad nım leıtenant Koshkarbaev ı krasnoarmees Býlatov», degen bultartpas derekterden artyq ne shyndyq kerek. Gazetterden kóz almaı oqyǵan qalyń halyq ony umy­tar ma? Erlik ańyz qylyp aıtylyp, aýyz­dan-aýyzǵa jetip jatty. Qara taspen bas­tyrsań da shyndyq jaryp shyǵady, sosyn naǵyz tóreshisi halyqqa tez jetedi. Erlik adamzattyń amanaty bolǵasyn oǵan qııanat jaraspaıdy.

– Ras, soǵys tarıhynda erlikke de talas baıqalmaı turmaıdy. Qas qa­ǵym sátterde kimniń qandaı erlik jasap, jaýdyń qanshalyq kúshin qıratyp tas­taǵan deregin sol mınýttarda basshy­lyq­qa jetkizýde kemshilikter ketip jatady, – dep Rahymjan sál kidirdi de, – Nemis aqparat salasynyń qalamgerleri jaǵdaıdy óte-móte jiti baqylap, tipti Berlın qalasyna qandaı san jazylǵan tanki birinshi kirdi, baılanys jumysyn birinshi kimder atqardy, kim Reıhstagqa birinshi tý tikti, mine, osylar jóninde kınokadrlar, foto sýretter arqyly dáleldegen edi. Býlatov ekeýimizdiń Alla mańdaıymyzǵa jazǵan erligimizdi álemge nemis azamaty Karl Vılgelm de jarııalady. Onyń nemis tilindegi maqalalary men fotolary jaryq kórdi. Odan buryn dıvızııa gazetiniń qalamgerleri Odaqqa súıinshi suraǵandaı habarlap jiberdi.

Al dıvızııalyq gazettiń tilshisi oq pen órttiń ortasynda qan keship júrip, oqıǵany kózimen kórip jazǵanyn biri­nen soń biri jalǵastyryp áketkeni bar. «Ý sten Reıhstaga» («Qyrym» №2, 1948 j), «Znamıa pobedy» («Drýjnye re­bıata» jýrnaly №5, 1948 j) «Ý sten Reıhs­taga» («Sovetskıı voın» jýr­­naly №9, 1949 j) maqalalar men túrli janrdaǵy shyǵarmalarda Qosh­qarbaev pen Býlatovtyń kózsiz er­ligin ashyq dáleldeıdi. О́tken iste, kóz­ben kórip, qulaqpen estigende óti­rik joqtyǵyn sıpattaıdy. Anyq-qany­ǵyn jetkilikti túrde jetkizedi. Qalyń ja­ýynger­ler­diń júregine jetken alǵashqy er­lik­tiń beınesin bıiktete túsedi. Qorǵan­shaq­­tamaı, tolyq zerttelgenin aına qa­­te­siz shyndyqpen shyraılandyryp kór­setedi.

– Bul jýrnaldar, gazetter ózińizdiń jeke arhıvińizde bar shyǵar?

– Árıne, bar. Bul meniń ómirbaıanym ǵoı. Ony kózdiń qarashyǵyndaı saq­tamaımyn ba?! 1949 jyly 8 mamyr kúni «Kazahstanskaıa pravda» gazetinde ja­rııalanǵan kınooperator Roman Kar­menniń suhbatynda Reıhstagqa alǵashqy tý tikken Qoshqarbaevpen kezdeskim ke­ledi degen sózge qalaı tebirenbessiń? Taǵy bir qyzyǵy, Jeńistiń 20 jyldy­ǵyna Máskeýge shaqyrylyp, paradqa sapqa turdyq. Tanys jaýyngerlermen júzdesýdiń baqytty sáti, jan tolqytar áńgime, ázil-qaljyń, bári keremet edi. Kenet Kantarııa Reıhstaqqa tigilgen tý dep alshań basyp, kókiregin kóterip ke­ledi, jalma-jan qolynan týdy julyp alyp: «Bul týdy birinshi Býlatov ekeýimiz tikkenbiz!» dedim. Shyndyqty biletin jaýyngerler tyrs etken joq, qaıta rıza bolǵandyq tanytyp júzderine qoshtaý sezimin úıirdi. О́zi de úndemeı, júni jyǵylyp qaldy. Mine, saıasattyń qateligi, eń bolmasa Reıhstagqa týdy ekinshi bolyp Egorovtar tikti dese qaı jóninen alsa da durys sheshim bolar edi. Shyndyqtyń burmalanýyna kim shydaıdy? Báribir halyq biledi, shyndyqty halyqtan jasyra almaısyń. Odaqqa belgili jazýshy Borıs Gorbatov qarýlas bolyp birge júrip, kózimen kórgen er­ligimizdi 1948 jyly 18 jeltoqsandaǵy «Lıteratýrnaıa gazeta»-ǵa jazǵan shyǵar­masynda «Qoshqarbaev erligi kóz aldym­da, mundaı erlikti sosıalıstik realızmniń bıik shyńyna jetkizip jazsań da azdyq etedi. Mundaı erlikke teńeý tabý ońaı emes», degeninen artyq qandaı derek, qan­daı qujat kerek.

Rahymjan aǵanyń ár sózi sıqyrly, aýrasy taza. Kisi jatyrqamaıtyn peıilin baıqaǵanda qazaqtyń ulylyqta kıe bar degeni esińe túsedi. Ol soǵys qyrǵynyn, qan-teńizdi, qansyrap jatqan adamdardy, órtengen eldi, kúlge aınalyp qara jamylǵan ormandy kókiregi jylap júrip kórdi.

Rahymjan aǵa Jeńistiń 20 jyldyǵy­na shaqyrýmen Berlınge barǵanynda Oder ózeninde bombadan kúl-talqany shyqpaǵan kópir joq edi. Bir ǵana aspan tústi kópir aman qalǵan-dy. Ony nemister kıeli dep baǵalaıdy eken. Sol kópirge kózi túsip, Reıhstagqa bettegenin, ózinen buryn 21 jastaǵy Býlatovty oqtan qor­ǵaǵandaı sońyna eritkenin esine aldy. Soǵysta qazaqtar ózinen jasy kishilerdi sen aman qal, aldymen oqqa keýdemdi men tóseıin deıdi. Rahymjan aǵa muny jaqsy biledi. «Tirlikte jaqsylyqtyń da, jamandyqtyń da aqyry bar. «O, arýaq, Bógenbaı baba!» dep, nóserdeı quıyp turǵan oqqa qaramaı tý tigýge asyǵyp jan ushyrady.

Rahymjan aǵamen sońǵy kezdeske­nim – Qazaq radıosy men televıdenıesi­niń tilshisi bolyp, Aqmolaǵa buıryq alǵanymda «Almaty» qonaqúıindegi ka­bınetine esigin qaqpaı kirip barǵan edim. Aldynda grýzınniń bir sulýy otyr eken. Jalma-jan shyǵyp ketýge yń­ǵaılanǵanymda ornynan turyp:

– Kabınette otyra tur. Grýzııadan kelgen myna qonaqty táýir orynǵa or­nalastyryp kelemin. Qazaq eline kelip qonaqúılerinen táýir oryn tappadym dep júrmesin, – dedi. Sondaı qara­paıymdylyqtyń ozyq úlgisi bol­ǵan Rahymjan aǵany búginde qatty saǵy­nasyń. Qaıran aǵalarymyzdyń qazaq dalasyndaı keń peıili-aı!

Kabınetine qaıtyp kelgesin:

– E, sonymen Aqmolaǵa jumys aýys­tyramyn deısiń be? Aqmola – meniń týǵan jerim, boıtumarym. Qanshama qashyqta júrsem de, soǵys órtinde júr­gende de, sol boıtumarym tynysym­dy keńitip, qıyndyqta, ajal tónip tur­ǵanda abyrjytpaı, qańǵyrǵan oqqa kezik­tirmeı saqtaǵan kıeli jer, – degen sózi jadymda.

El degende eleńdep turatyn, dań­qy jer jarǵan Rahymjan Qoshqarbaev ­aǵa­myzben odan keıin kezdesýdi taǵdyr jazbady.

Ulylyq uıasynan ósip shyqqan Rahym­jan aǵanyń uly erligi jaıynda kezin­de teleocherk jazýǵa talaptanǵanda aǵamyz, «asyqpa» dep ruqsat bermep edi.

Búginde Rahymjan aǵanyń uly er­ligin álem biledi. Qazaq eli onyń er­ligin joǵary baǵalaıdy. Tuńǵysh Pre­zıdentimiz – Elbasy Nursultan Nazar­baevtyń sheshimimen Rahymjan aǵaǵa «Halyq Qaharmany» ataǵy berilýi – sonyń bir aıǵaǵy. Osylaısha naǵyz batyr erligi Táýelsizdigimizdiń arqasynda jarqyraı kórindi. Shyndyqtyń beti ashyldy. Táýbe!

Keıde Rahymjan aǵamnyń: «Ajal­men betpe-bet kelgende elińdi, Ota­nyńdy ólerdeı súıý sezimi boıyńa qýat beredi eken», degen sózi esimnen ket­peıdi. Sondaı-aq «Aqmola – talaı tarıhı tulǵa­lardyń mekeni ǵoı, er jigit úıinen shyqsa, úıirine qosylady degen, jolyń bolsyn, inim!» degen bataly sózi de jadymda óshpesteı jattalyp qaldy. Kókiregi qazaq dalasyndaı keń, qaıran aǵalar-aı! Solardyń boıyna bitken qasıetteri qandaı qasterli edi...

Jastyǵyn soǵys órtiniń ishinde qal­dyrǵan aǵanyń terezeden túsip turǵan beıbit kúnniń sáýlesine súısine qarap otyrǵany kóz aldyma jıi elesteıdi. Sodan da bolar, bir ulymnyń esimin Rahymjan dep qoıǵanym...

Tabyl QULIIаS