Jaqynda reseılik saıttarda qazaq tarıhyna qatysty qundy jádiger jarııalandy. Taqyryby «Abdolla hannyń kúmis kirkesi» delingen eken. Osy oraıda «kirke degen ne?» deıtin suraq týary anyq. Bul ataýdy oryssha – paısza, mońǵolsha – gerege deıdi eken. Al qazaqshasy – kirke.
Ejelgi kók túrikter dáýirin zertteýshi ǵalym Q.Sartqojanyń paıymdaýynsha «kirke» uǵymy kóne túrkilerden beri kele jatqan rıtýal («Tasta qalǵan tańbalar». Almaty. 2017, - 179-b). Túrkiler óz elshilerine nemese ulys tiregi shadtar men bekterge hám, sondaı-aq orda isin basqarýshy ýázirlerge dárgeı-deńgeılerine qatysty «kirke» (kirege) taǵaıyndaıtyn bolǵan.
Bul tásildi keıin Shyńǵys qaǵan qurǵan Mońǵol ımperııasy buzbaı-syzbaı memlekettik basqarý qurylymyna engizgen. Aıtalyq, orta ǵasyrda eýropalyqtar tarapynan alǵashqy bolyp Mońǵol ústirtine at basyn tirep, eki-úsh jyl (1248-1252) Qaraqorymda turyp, «Istorııa mongolov ımenýemnyh namı tataramı» atty kitap jazǵan Jıovannı del Plano Karpınıdiń (1182-1251) eńbeginde, sondaı-aq 1253 jyly Fransııa koroli IH Lıýdovıktiń tapsyrmasymen Mońǵol ımperııasynyń tórtinshi hany Móńkeniń ordasynda bolyp «Pýteshestvıe v vostochnye strany» atty kitap jazǵan Gılom de Rýbrýktyń jáne 1271 jyly Qubylaı hanǵa baryp onyń ordasynda 17 jyl (1272-1289) qyzmet atqarǵan ataqty saıahatshy Marko Polonyń jazbalarynda «kirke» týraly jáne onyń memleket isin júıeleýdegi mindeti jaıly anyq-qanyq derekter bar.
Mysaly, Marko Polonyń «Knıga o raznoobrazıı mıra» atty kitabynda: «Uly han senimdi noıandaryn elshilikke jibergende, oǵan suńqar qustyń músini sııaqty kirke ustatady. Bul belgi elshiniń mártebesi hanmen birdeı degendi bildiredi» dese, Rýbrýktyń belgileýinde, «Mangý (Mónke) jarlyq jazyp, kólemi alaqandaı, uzyndyǵy jarty shyntaq altyn kirkeni Maolǵa ustatty», degen joldar kezdesedi. Sol sııaqty Iýan ımperııasy kezinde túmenbasy, júzbasy sekildi áskerılerdiń quqyqtyq shegin aıqyndaıtyn kirke beriletini jaıly málimet bar. Bul kirkeler noıandardyń bilim-biliktiligi jáne ulysqa sińirgen eńbegine baılanysty: altyn, kúmis, qola, mys, aǵash t.b. zattardan jasalatyn bolǵan.
Qysqasy, erte zamanda kirke memlekettik qyzmetti júıeleýdiń birden-bir negizi bolǵany anyq. Shyńǵys han negizdegen Uly jasada (zańda) kirkeli adamǵa kedergi keltirgen tulǵa ólimge buıyrylǵan. Sol sııaqty, soǵys kezinde habar, jedel habar jetkizýshi atarman-shabarmandar kirkemen júrgen. Mysaly, Shyńǵys qaǵannyń Horezmǵa joryǵy kezinde (1219-1225 j.j) úlken ordadan shyqqan kirkeli shabarman bir apta nemese 10 kúnniń ishinde bes myń shaqyrym jol basyp, Samarqanǵa jetkeni jaıly derek bar. Iаǵnı kirkeli shabarmandy kórgen beket nemese laý ıesi ony dereý at-kólikpen qamdap otyrǵan.
Endi sóz basynda aıtqan Abdolla hannyń (1340-1370) kirkesine keleıik. Tarıhqa bul kisi О́zbek hannyń kenje uly, keı derekterde nemeresi dep aıtylady. Mamaımen tize qosyp birge júrgen. 1367-1370 jyldary Mamaıdyń qoldaýymen Altyn Orda taǵyna otyrǵan. Biraq bul adam týraly derek tym az. Desek te, túrki-mońǵol tarıhynyń bilgiri reseılik tarıhshy Roman Pochekaevtyń «Sarı ordynskıe. Bıografıı hanov ı pravıteleı Zolotoı Ordy» atty eńbeginde birshama málimet bar kórinedi. Onda Mamaı men Abdollanyń birikken kúshine sultan Mýrıd (Murat) orys Dmıtrıı Ivanovıchpen tize qosyp, tótep berýmen qatar, bılikten yǵystyrǵany jaıly aıtylady.
Joǵaryda «Abdolla hannyń kúmis kirkesi» jaıly aqpar jarııalaǵan saıtta bul jádiger 1845 jyly Ýkraınanyń Nıkopol qalasy mańynan tabylǵany jaıly jazypty. Bul buıym qazir Ermıtaj tórinde tur eken. Artqy jáne aldyńǵy betterinde kóne uıǵyr-mońǵol jazýymen túrki-mońǵol tilinde jazylǵan jazý bar. Ony 1940 jyly ataqty lıngvıst-ǵalym N.Poppe aýdarǵan eken. Iаǵnı kirkeniń aldyńǵy betinde: «Máńgi táńirdiń alqaýyndaǵy qara halyqtyń nazaryna» dep jazylsa (túpnusqada: Mónke Tengeri-ıin kúchún-dúr, Ieke sýý zalı-iı irgegún-dur), artqy betinde: «Abdollanyń jarlyǵyna kim qarsy kelse, oǵan ólim» (túpnusqada: Abdýlla-ın jarlıgi ken úlú, Bishirekú, kúmún aldaqu, úkúkú) dep jazylǵan kórinedi.