Sheteldik jáne elimizdegi mýzeılerde, kitaphanalarda, muraǵat ortalyqtarynda saqtaýly qoljazbalardyń, artefaktilerdiń, kitaptardyń, basqa da baspa, aýdıo jáne beınematerıaldardyń tolyq tizimin qalyptastyrý jumystary jańa serpin aldy desek qatelespeımiz. Bul – Táýelsizdik jyldary Qazaqstannyń tarıh ǵylymynyń jańa ólshemde – derbes qazaqstandyq tarıhı-ǵylymı jáne tarıhnamalyq keńistikte damı bastaǵanynyń kórinisi.
Sheteldik jáne elimizdegi mýzeılerde, kitaphanalarda, muraǵat ortalyqtarynda saqtaýly qoljazbalardyń, artefaktilerdiń, kitaptardyń, basqa da baspa, aýdıo jáne beınematerıaldardyń tolyq tizimin qalyptastyrý jumystary jańa serpin aldy desek qatelespeımiz. Bul – Táýelsizdik jyldary Qazaqstannyń tarıh ǵylymynyń jańa ólshemde – derbes qazaqstandyq tarıhı-ǵylymı jáne tarıhnamalyq keńistikte damı bastaǵanynyń kórinisi.
Qubylmaly jahandyq álemde Qazaqstan óziniń tarıhı ornyn tapty, álem tarıhynyń bólinbes bir bólshegine aınaldy. Tarıhty zertteý basqa da qoǵamdyq ǵylymdarmen tyǵyz baılanysty. Meniń fılolog retinde Memleket tarıhy ınstıtýtyndaǵy ǵylymı qyzmetimdi osymen túsindirýge bolatyn shyǵar. Meniń maqsatym tarıhty jazý emes, kerisinshe, áriptesterimniń aýyr da, sonymen qatar ıgi isterine qolǵabys jasaý.
Men 2013 jyly baıqaýdan ótip, Qazaqstan Prezıdenti stıpendııasynyń ıegeri atandym, «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha Kembrıdj ýnıversıtetinde taǵylymdamadan óttim. Taǵylymdamadan ótý kezinde fılologııamen qatar tarıh boıynsha da ǵylymı-zertteýler taqyrybyn úılestirýge týra keldi. Aǵylshyn tilin jetik meńgergendikten men Kembrıdj ýnıversıtetiniń kitaphanalaryndaǵy, Ulttyq kitaphanadaǵy jáne Londondaǵy Brıtan ulttyq muraǵatyndaǵy derektermen tanysyp, Qazaqstan tarıhyna qatysty materıaldardy jınaýmen aınalystym.
Osynda júrip tarıhshylardyń tarıhqa qatysty qujat, fakti ne artefakt tapqanda qandaı sezimde bolatynyn alǵash ret túsindim. Qazirgi tańda ǵalamtordan neshe túrli materıaldardy alýǵa bolady, buǵan, ásirese, jastar jaǵy áýes. Al kitaphanalar men muraǵattarda ǵalamtor jelisinen taba almaıtyn dúnıeler az emes.
Sondaı dúnıelerdiń biri Djon Ýordeldiń (John W. Wardel) «Qyrǵyz dalasynda (In the Kirgiz Steppes)» atty kitaby. 1914 jyly Brıtan kompanııasynyń ınjener-konstrýktory bola júrip, basqa da aǵylshyn mamandarymen birge Djon Ýordel Aqmola gýbernııasyndaǵy Atbasar qalasyna, keıin Spassk kómir zaýytyna keledi. Artynan uzaq ýaqyt Petropavlda bolyp, Transsibir temirjoly arqyly Qıyr Shyǵysqa jol júredi. Eýrazııanyń bel ortasynda júrgen eýropalyqtyń Birinshi dúnıejúzilik soǵysqa jáne 1917 jylǵy revolıýsııaǵa degen kózqarasy qyzyǵýshylyq týdyrady. Kitapta sol kezdegi Qazaqstanǵa baılanysty kartalar men sýretter berilgen, sondaı-aq, ekonomıkalyq jaǵdaıy, turmysy men mádenıeti, tabıǵaty týraly da aıtylǵan. 1919 jyly D.Ýordel Londonǵa kele sala, kitap jazýǵa kirisedi. Avtordyń aıtýyna qaraǵanda, ol kitabyn KSRO qulaǵan soń shyǵarýdy josparlaǵan. Dese de, kitapty basyp shyǵarýǵa tek KSRO-nyń qyryq jyl ómir súrýinen soń sheshim qabyldap, 1960-jyly ǵana jaryqqa shyǵarady. Kitaptyń qundylyǵy, avtor óz qujattarynda sol kezeńdegi elimizdiń teriskeı óńirin shynaıy sýretteıdi.
Osy saparymda men Ulttyq kitaphana men Ulybrıtanııanyń ulttyq muraǵatynda da boldym. Arıel Koen «Tepe-teńdiktegi Eýrazııa. Amerıka jáne bıliktiń aımaqtyq ózgerisi» atty kitabynda «Úlken oıyn» termıniniń jańǵyrýy, sol sııaqty, Qytaı men Eýropany jalǵaýshy qural retinde ejelgi Uly Jibek jolyn qaıta qalpyna keltirý ıdeıasy, batys zertteýshileriniń Qazaqstanǵa degen qyzyǵýshylyǵynyń arta túsýiniń basty aspektileriniń biri ekenin atap ótken. «Úlken oıyn» termınin alǵash ret 1834 jyly ǵylymı aınalymǵa Brıtan barlaýynyń ofıseri, saıahatshy ári jazýshy Artýr Konollı engizgen. Ol bul termındi Ortalyq Azııadaǵy Reseı men Brıtan ımperııalary arasyndaǵy kúresti túsindirý úshin paıdalanǵan. Keıinirek, Aleksandr Kýlı jazǵandaı, bul termındi Rıdıard Kıplıng 1901 jyly óziniń «Kım» atty romanynda qoldanǵan. Brıtan sheneýnikteri «Úlken oıyn» termınin Reseı ımperııasyna qatysty qoldanyp kelgen, olardyń oıynsha Reseı ımperııasy óz yqpalyn tym keńge jaıa bastap, Kavkaz ben Ortalyq Azııaǵa áserin tıgizdi, osylaısha Úndistandaǵy Brıtan kolonııasynyń ózine qaýip tóndirdi. Bul termın, ásirese, postkeńestik kezeńde geosaıası jaǵdaıda tanymal boldy. Qazaqstan Ortalyq Azııanyń tutqasy retinde aımaqtaǵy óziniń tarıhı mıssııasyn taba bildi. Osynyń barlyǵy meni Ulybrıtanııanyń Úndi ofısindegi muraǵatqa baryp izdenisterimdi jalǵastyrýǵa ıtermeledi.
Qazaqstan Úndistanmen tikeleı shekarasynyń bolmaýyna qaramastan, onyń yńǵaıly ornalasýy Ortalyq Azııadaǵy básekeles kúshterdiń arasyndaǵy jol bastaýshy jáne dıplomatııalyq deldal retinde qyzmet atqardy. Úndi ofısiniń qujattarynda XVII-XVIII ǵasyrlardaǵy Ortalyq Azııaǵa qatysty materıaldardyń sırek kezdesetindigin aıta ketý qajet. Biraq XIX ǵasyrdyń basyna qaraı saıahatshylar men ınspektorlar soltústikke Úndistannan Ortalyq Azııaǵa únemi shyǵyp otyrǵan. Olardyń esepteri Úndistan úkimetiniń erekshe saıası qyzyǵýshylyǵyn týǵyzbaǵany jáne aqparattardyń júıesizdigi baıqalady.
Máselen, 1812 jyly jylqyshy ári veterınar hırýrg bolǵan Ýılıam Mýrkroft Gımalaı taýlarynda saıahattap júrip, reseılik kópesterdiń Nepal men Tıbettegi belsendiligi týraly habarlaıdy. Ol XIX ǵasyrdyń orta sheninde Ortalyq Azııaǵa tuńǵysh jetken aǵylshyn bolatyn. Onyń esepterinde tuńǵysh ret Ortalyq Azııadaǵy aǵylshyn-reseı saýda básekelestigi jóninde másele kóteriledi. 1818 jyly ol brıtandyq jylqy tuqymyn asyldandyrý úshin jáne áskerı ister úshin jylqy jetkizý, saýda baılanystaryn qalypqa keltirý maqsatymen soltústik-shyǵys Azııaǵa barýǵa ruqsat alady. Osy maqsatta ol qyrǵyz dalasyna ishkerileı enip, Túrkistannan Kaspıı teńizine deıingi aralyqtaǵy qyrǵyz-qaısaqtardyń úsh ordasy mekendegen kóshpeli taıpalarǵa jetedi. Al áýesqoı-saıahatshy Artýr Konollıdiń esepteri Ortalyq Azııa aımaǵy týraly brıtan qyzmeti jınastyrǵan burynǵy aqparattardy jańa derektermen baıytty. Ortalyq Azııadaǵy reseılikterdiń is-qımyldary týraly aqparat bergeni úshin, ol Tegerandaǵy brıtan mınıstri ser Djon Makdonaldtan alǵys alady. Mýrkrofttyń Qupııa bólimge jazǵan hattary (Eýropalyq qoljazbalar) Úndistan týraly resmı esepter retinde ótedi. Basylymǵa jiberilerde senzýraǵa ushyraıtyn tyńdalymdar týraly hattamalar, esepter berilgen. Atalǵan qupııa qujattar Brıtan kitaphanasynyń Úndistan men Afrıkany zertteý bóliminde saqtaýly.
Meniń qyzyǵýshylyǵymdy týdyrǵan derekterdiń biri 1929 jyly jaryqqa shyqqan «Who is who in Central Asia» (General Staff. India, 1929. Simla. Government of India Press) atty shaǵyn anyqtamalyq boldy. Bul sarǵysh tartqan eski qujat «qupııalyq» tańbasymen koroldiń qoly arqyly ǵana tapsyrylatyn sheneýniktiń jeke baqylaýynda saqtalǵan. Munda Ortalyq Azııanyń sol kezdegi basty tulǵalary týraly aqparattar kezdesedi. Birneshe mysal keltireıin: «Vedenskıı – soǵys aldynda Buharadaǵy Reseı rezıdensııasynyń sheneýnigi ári Ámirdiń dosy bolǵan, 1919 jyly bolshevıkter tutqyndaǵan. Ámir ony bosatyp alý úshin iri kólemde qarjy usynǵanmen, degenine jete almaıdy. Keıin bostandyqqa shyǵyp Tashkentte ómir súrgen, 1920-jyldyń basynda Mıssııa Broıdomen birge Buharaǵa ótken. Kontrrevolıýsıoner, biraq ultshyl jáne shovınıst. Bondarev – 3 dıvızııanyń komandıri. Bilimi tómen. Pýtılov zaýytynyń jumysshysy bolǵan. Azamat soǵysynda belsendiligimen kózge túsken. Bılikqumar, qataldyǵy jáne araqqumar. Bobrovskıı – orys, aqtardyń ókili, burynǵy kommýnıst, bolshevıkterdiń aqshasyn urlap, Meshedke qashqan. Minezi nashar, sarań ári senimsiz, Ýrazbekov – esh yqpaly joq jartylaı bilimdi qyrǵyz. Qyrǵyz Respýblıkasynyń OAQ-tyń prezıdenti. Osyndaı mazmundaǵy Ortalyq azııalyq saıası qaıratkerler týraly syńarjaq pikirler basym. Dese de, Turar Rysqulov týrasyndaǵy pikir bularǵa tipti qarama-qaıshy. Qazaq kóshbasshysyna úlken qurmet seziledi. № 671 Rysqulov – jasy 35-te. Qara saqaldy. Qyrǵyz. Musylman mektebiniń muǵalimi bolǵan. Tashkent Keńesiniń hatshysy, qyrkúıek, 1919 j., Kommýnıstik Musylman bıýrosynyń prezıdenti jáne Kommýnıstik Keńestiń, Túrkistan Komıssııasynyń múshesi, naýryz, 1920 j. Sondaı-aq, Provınsııalyq Kommýnıstik Musylman bıýrosynyń prezıdenti, bolshevıktik uıymnyń eń kórnekti jáne basty ókili. Reseılik bolshevızmniń ádisterimen jaqsy tanys ári ony meńgergen. Túrkistan Kommýnıstik partııasynyń Musylman bıýrosynyń tóraǵasy, (1919j.) ol Abdýsaffarovpen birge «Ortaqshyl» retinde bedelge ıe jáne ony saqtap qala alǵan. Jigerli, batyl minezdi. Musylmandar arasynda yqpaly tómen, reseılik bolshevıkterdiń qoldaýyna súıenedi. Túrkistan-Sibir temirjoly qurylysy komıtetiniń tóraǵasy, 1929 j.
Sol kezdegi arnaıy qyzmettiń qyzmetkerleri óz habarlamalarynda reseılik Túrkistandaǵy nemese Jetisý aımaǵyndaǵy geosaıası jaǵdaıdy baıandaýmen qatar, sol ólkeniń turǵylyqty turǵyndary týraly oılaryn da jetkizip otyrǵan. Mysaly, qazaqtar týraly bylaı delingen: «Bolshevıkter qazaqtardan óz maqsattary úshin jaqsy materıal tapqanǵa uqsaıdy. Kóshpendi ǵumyr keshkendikten olarda qala turǵyndaryna qaraǵanda, shetten ákelingen mádenı nemese dinı dástúrler az boldy, sondyqtan olarda eshqandaı ultshyldyq sezimder bolmady. Qalaı bolǵanda da, Jetisý degen atpen belgili bolǵan aımaqta qazirgi kezde orys qonystanýshylarynyń sany artyp otyr, bul degen qazaqtardy elemeý, kemsitý oryn alyp otyrǵan ımperııanyń shekarasy birtindep óshiriledi degen sóz. Keńestik tártiptiń sońǵy 20 jyly turǵylyqty halyqqa qazirgi keńestik órkenıettiń jaqsy da, jaman da jaqtaryn alyp kelgeni sózsiz».
Menińshe, osy qysqa derekterdiń ózi-aq Ulttyq tarıhty zerdeleý jónindegi vedomstvoaralyq jumys toby sheshimderiniń ózektiligin kórsetedi. Ult tarıhyna qatysty derekter áli de zertteýshisin kútýde.
Madına ANAFINOVA,
Memleket tarıhy ınstıtýtynyń
eýrazııalyq jáne salystyrmaly
saıası zertteýler bóliminiń basshysy, fılologııa ǵylymdarynyń doktory.