«Matrosskaıa tıshına»Asqar Súleımenov jyldar boıy shyǵarmashylyq demalysta bolyp, úıde júmyssyz otyrǵan. Sodan keıingi jyldardaǵy naryq shómishten qysa bastaǵan soń, amaldyń joqtyǵynan 1991 jyly «Parasat» jýrnaly redaksııasyna qyzmetke turypty.Birde Asekeńniń ózi qatty syılaıtyn daryndy inisi Iranbek Orazbaev bir sharýamen «Parasat» jýrnalynyń redaksııasyna bara qalady. «Sálem bere keteıin», dep Asqardyń esigin ashsa, Asekeń áldebir muńǵa batyp, jaǵyn taıanyp, terezeden syrtqa telmirip únsiz otyr eken deıdi. Bólmesine kirip kelgen Iranbekke kóńil de aýdarmaıdy, bireý keldi-aý dep burylyp ta qaramaıdy, terezege telmirip otyra beredi.– Aý, Aseke, sizge ne bolǵan? – deıdi Iranbek aǵasynyń bul otyrysynan kóńiline sekem alyp.– Á, Iranbekpisiń... Sen «Matrosskaıa tıshına» týraly birdeńe bilýshi me ediń? – deıdi Asqar. – Máskeýdegi túrme ǵoı, álgi «gekechepıster» qamalǵan... – deıdi Iranbek. Sonda Asqar bet oramalymen murnyn bir súrtipti de:– Mynaý keńseniń jumysy degen qoldy baılap, erkindikten aıyrady eken. Men de sol «Matrosskaıa tıshınanyń» temir torly terezesine tap bolǵandaı kúızelip júrmin, – dep qalamdas inisine muńyn shaǵypty.
Kóńil aıtýPartızan-jazýshy Qasym Qaısenovtiń ákesi sekseninshi jyldardyń orta tusynda júzge jetip qaıtys bolady. Bul habardy estigen soń Syrbaı Máýlenov báıbishesin ertip, óziniń maıdanger dosy Qasekeńe, ol kisiniń jubaıy Asylǵa kóńil aıtýǵa úılerine barady. Esikten kire bere Qasymdy qushaqtap turyp, Syrbaıdyń dosyna aıtqan kóńili mynaý eken:– Jasady ákeń bir ómir ǵasyryndaı,Jetpiste jetim qalǵan Qasymym-aı!Jylama, jasyńdy tyı, balalar menJubaıyń aman bolsyn Asylyńdaı!
Orysshanyń odyrań keziBir top aqsaqal, qarasaqal qalamgerler qazirgi qazaq tiliniń jaı-kúıi tóńireginde pikirlesip, áńgimelesip otyrady.– Baıaǵyda zalda eki-úsh orys otyrsa boldy, baıandama da, jaryssóz de oryssha ótýshi edi, – deıdi bireýi.– Alla-aı deseńshi, ondaıda jaryssózde qazaqsha sóıleseń – otyrǵan jurt qoı qoraǵa qasqyr kirip ketkendeı jaqtyrmaı, «osy ultshyl bále emes pe» degendeı kúdikpen qaraýshy edi ǵoı, – deıdi kelesi qalamger de jaǵasyn ustap.– Eki-úsh orysyń ne... Zalda jalǵyz Ivan Shýhov otyrsa da shúldirlep oryssha sóıleýshi edik qoı, – deıdi úshinshi bireýi de olardy qostap.Sonda partızan-jazýshy Qasym Qaısenov:– Ivan Shýhov túgil, sol zalda tatar Mashqar Gýmerov otyrsa da tilimizdi burap oryssha sóıleýshi edik qoı. Al Gýmerov joldas tatarsha da emes, oryssha da emes, qazaqsha jazatyn jazýshy emes pe edi! – degen eken.
Álibek ASQARNur-Sultan
***
«Da» men «ıá»Telefon shalsa,«Da» deısiń... Orystan qalǵan syıyń ba? О́z tilińde «ıá» deý... Sonshalyqty qıyn ba?..
Bilmeý men tildeý Júrgen jeri lań,О́z kinásin bilmeıdi.«Páleqor, jalaqor!» dep,О́zgelerdi tildeıdi.
Aıtý men qaıtý«Araqtan aýlaq júr» dep,Balalaryna aqyl aıtady.Keshkisin úıine,«Táltirektep» qaıtady.
Búk túsý men shik túsý Berýge kelgende,Betin jaýyp, búk túsedi.Alýǵa kelgende,Shalqasynan shik túsedi.
Qýaný men qýarýQonaqqa shaqyrsa,Qustaı ushyp, qýanyp barady,Qonaq keledi dese,Quty qashyp, qýaryp qalady.
Turlyhan KÁRIMTaldyqorǵaN
***
«Tergeýshi myrza, búgin qaıta tús kórińiz»Saýranbaıdyń saýyrynda otyrǵan Sabyrbektiń úıine bir kúni aýdandyq ishki ister bóliminen tergeýshi kelipti. Osy mańdaǵy bir shopannyń otyz-qyryq qoıy joǵalsa kerek. Sony qosyp aldy ma degen kúdikpen tergeýshi shopandardy aralap júr eken. Qymyz iship qyzara bórtip otyrǵan tergeýshi Qojabergen: – Keshe bir tús kórdim. Joǵalǵan qoı seniń otaryńa kelip qosylypty, – depti. Sonda Sabyrbek qolyndaǵy qymyz toly kesesin dastarqanǵa qoıa salyp: – Tergeýshi myrza, onda búgin úıińizge baryp, qaıta tús kórińiz. Bálkim, sonda joǵalǵan qoılardy qaıda aparyp jasyrǵanymyzdy kórersiz, – depti. Iship otyrǵan qymyzyna qaqalyp qala jazdaǵan tergeýshi qyp-qyzyl bolyp ketipti de, mashınasyna minip jónep beripti.
Maı men shaıSatırık jazýshy Sabyrbek birde Sozaq jaqtan toıdan qaıtyp kele jatady. Jeńil avtokólik ishi toly adam. Sákeń qalǵyp ketse kerek. Bir kezde mashına toqtap, otyrǵandar gý-gý áńgimeni údetipti. – Ne boldy? – dep suraıdy uıqyly-oıaý Sabyrbek. – Jol polısııasy qyzmetkerleri toqtatty. Júrgizýshini jibermeı jatyr, – depti qasyndaǵylar. – Jibermegeni nesi? – Qaıdam, birdeńe dámetetin shyǵar. – Men olarǵa dámetkendi kórseteıin, – dep Sabyrbek kólikten túsedi. Sodan jol polısııasy qyzmetkerleriniń qasyna taqap: – Assalaýmaǵaleıkým, MAI-ym, Qalaı jaıyń? Tún ishinde toqtatypsyńdar, Taýsylyp pa edi shaıyń? – dep óleńdetip jiberipti. Jalt qaraǵan jol polısııasy qyzmetkerleri Sákeńdi tanyp, jamyraı kelip sálem berip, «taǵy bir nársege urynyp qalarmyz» dep júrgizýshiniń qolyna qujattaryn ustata salypty.
Qaryz qaıtarymyBir jigit dosynan 5 myń teńge qaryz surapty. – Dosyma bermegende, kimge aqsha beremin, – depti dosy myrzasynyp. Jigit asyǵys qýana jetip kelse, dosy 5 myń teńge daıyndap qoıypty. – Qolymdy jaqsylap súı de ala ber, – depti. – Dosym-aý, bizdiń dostyǵymyz qaıda? Qolymdy súı degeniń ne? – depti dosy qapalanyp. Sonda dosy: – Oı, dosym-aı, men bul teńgeni senen alar kezde aıaǵyńnan súıemin ǵoı, – depti.
Nurqasym OMARBEK
Almaty
***
– Áıelińe qudaıdan ne tiler ediń? – dep surapty birde Qojanasyrdan.– Eger áıelim aýyratyn bolsa, sol aýrýdy maǵan jiber dep tiler edim, – depti sonda Qoja, – biraq maǵan ólýge týra kelse, meniń ornyma áıelimdi alyp ketkeni durys bolar edi.* * *Bir kúni Qojanasyr qatty aýyryp, qybyr etpeı jatyp qalady. Qasynda otyrǵan áıeli jylap-syqtaýmen bolady. Bul Qojaǵa unamaıdy.– Jaryǵym-aý, – deıdi ol, – jylap-syqtaýyńdy doǵarshy. Qaıta eń ádemi kóılekterińdi kıip, áshekeılerińdi taǵynyp, jasanyp otyrsańshy.– Ápendi, – deıdi áıeli onan ármen solqyldap, – ne aıtyp tursyń? Sen naýqastanyp jatqanda, bulaı etýime bola ma?– Eger meni súıetiniń ras bolsa, – dep bolmaıdy Qojanasyr, – meniń aıtqanymdy iste.Áıeli áýestigi ustap:– Men seniń aıtqanyńdy isteıin, biraq bul saǵan ne úshin qajet? – deıdi .– Men ony saǵan aıtar edim, biraq sen ókpelep qalasyń ba dep qorqamyn.– Joq, ýádemdi bereıin, – deıdi áıeli jáne Qojanyń ótinishin oryndaýǵa kelisedi.– Qatyn-aý, – deıdi sonda Qojanasyr, – ázireıil meniń janymdy alyp ketýge kelgende qasymda qulpyryp, jaınap otyrǵan seni kórip, meniń ornyma seni alyp kete me degenim ǵoı...* * *Ápendiniń áıeli qatty syrqattanyp qalsa kerek. Ápendi áıeliniń bas jaǵyna otyryp alyp ókirip jylaı bastaıdy. Jınalǵan kórshileri:– Áı, Ápendi! Sonsha nege jylaısyń, áıeliń aman-esen, jaı naýqastanyp qalǵan ǵoı. Basyńa bále tilep ne kórindi? – deıdi.Ápendi sonda olarǵa qarap:– Men ózi jumysbasty kisimin. Al eger áıelim ólip qalsa, bálkim, jylaýǵa da mursham kelmes. Mine, sol sebepti aldyn ala jylap jatqanym ǵoı, – depti.* * *Bir kúni bireý moldaǵa kelip:– Moldeke, aqyrzaman qashan bolady? – dep surapty.Moldekeń birden:– Qaısysy? – depti.– Qaısysy degenińiz ne? Aqyrzaman birneshe ret bola ma? – dep tańdanady álgi kisi.– Iá, eki ret bolady, – depti sonda molda, – alǵash úlken aqyrzaman áıeliń ólgende bolady, kishi aqyrzaman óziń ólgende bolady.