Qoǵamdy jikke bólýge baǵyttalǵan zııandy ıdeıalar qazaq qoǵamynda ǵana emes, álemde oryn alyp jatqan jaǵdaı bolǵandyqtan, dinı radıkalızm -ózekti taqyryptardyń biri. Qazaqstanda ekstremızm men terrorızmge qarsy is-qımaldar týraly arnaıy zańnamalar bar.
Atalǵan qylmys boıynsha jazasyn óteýshiler sany kóp pe? Qandaı adamdar dinı radıkalızmniń qurbany bolýda? Sottalýshylardy temir tordan shyqqan soń qandaı ómir kútip tur? Osy jáne ózge de suraqtarǵa Nur-Sultan qalasy Dinderdi zertteý ortalyǵy dırektorynyń orynbasary, teolog Jandaýlet Súleımenov jaýap berdi.
- Jandaýlet myrza, bárin qyzyqtyratyn suraqtardyń biri, ekstremızm jáne terrorızm baby boıynsha temir torǵa jabylǵan adamdardyń áleýmettik jaǵdaıy qandaı? Bizdiń qoǵamda: «Jaǵdaıy joq adamdar destrýktıvtiaǵymǵa tez erip ketedi jáne radıkalızm qurbany bolady»- degen streotıp qalyptasqan. Osyǵan ne deısiz?
-Iá, bul streotıpti jıi estip júrmiz. Alaıda,sottalýshylardyń áleýmettik deńgeıi ártúrli. Isti bolǵan sottalýshy materıaldyq jaǵynan jaǵdaıy tómen nemese jaqsy bolǵandyǵynan dep tujyrymdaı almaımyn. Sebebi, jumys babymen ártúrli adamdardy kezdestirdim. Santúrli taǵdyrlar ıirimin kórdim. Dinı radıkaldyıdeologııa - ol adamnyń materıaldyq jaǵdaıyna baılanysty bola bermeıdi. Jaqsy kásipkerlikpen aınalysqan, laýazymdy qyzmette otyrǵan, tipti, kerek deseńiz áskerı salada qyzmet etken tulǵalar da osy dinı aǵymǵa ilesip ketken faktiler kezdesti.Bul sananyń deńgeıine, qabyldaýyna baılanysty. Adam syrttan keletin radıkaldy aǵymǵa tótep bere alatyn psıhologııalyq turaqty, ártúrli jaǵdaıǵa qarsy ımmýnıteti qalyptasqan tulǵa bolsa, radıkaldy ıdeıaǵa túsip ketpeıtin edi. Iá, ishinara áleýmettik jaǵdaıy tómen azamattardy dakezdestirdim. Buny da túbegeıli joqqa shyǵara almaımyz. Onyń ústine, qazirgi ýaqytta aqparattyń tasyǵan ýaqytynda túrli sheteldik saıttar menjeliler osy baǵytta jumys jasaýda. Bul da eldegi radıkaldaný prosesine aıtarlyqtaı qoldaý berýde. Mysaly, áljýas jigitter bar, óziniń ishteı búkken bolmysyn qoǵamǵa kórsetkisi keledi. О́zin qoǵamǵa nemese aralasatyn ortasyna kórsete almaıdy. Ondaı jigitterdi radıkaldy ortaǵa fızıkalyq nemese aqyl-oıy myqty bolǵandyqtan emes, ıdeologııasy solarǵa beıimdelgish bolǵandyqtan sińisip ketedi de, saldarynan oıy men dinı baǵyty ózgerip shyǵa keledi. Qoryta kele, qoǵamda óziniń ornyn tappaı, aralasatyn adamdarǵa muqtaj bolyp, degredasııaǵa ushyrap, ózin tyńdaıtyn ortaizdeıtinder de bar. Olardyń destrýktıvti dinı ıdeologııaǵa berilgish bolady. Osylaısha radıkaldanǵan sana keıin áreketterge oqtalýmen qylmysty áreketterge baryp, temir torǵa toǵytylyp jatady. Sondyqtan, dinı ekstremızm nemese terrorızm baptary boıynsha sottalýshylardyń áleýmettik deńgeıleri ártúrli.
- Ártúrli faktilerdi atap óttińiz. Osy túzetý mekemesindegi atalǵan top ókilderine túsip ketip jatqan tulǵalardyń otbasylary bar ma?
-Temir tordyń ar jaǵyna túsken adamdarmen jumys barysynda, otbasy baryn da kórdim, joǵyn da kórdim. Úıinde bala-shaǵa, áıeli, qart ata-anasykútip otyrǵandar da qanshama?! Adamdar oılaıdy, otbasy joq, jalǵyzbastylar radıkaldarǵa tez erip ketedi dep. Shyndyǵyna kelgende, olaı emes, kerisinshe, otbasyly jandardy, boıdaqtarǵa qaraǵanda kóbirek kezdestirdim. Boıdaqtardyń ózderi, ata-anasynyń tárbıesin kórgen, aǵa-baýyrlary bar jandar. Sondyqtan, joǵaryda atap ótkenimdeı, destrýktıvti aǵymǵa túsip ketý otbasynyń bar nemese joǵyna baılanysty emes.Biraq, eń aýyry, sottalýshynyń et jaqyn aǵaıyn – týystary kóp bolǵan saıyn, olarǵa beriletin qıynshylytyń da júgi jeńil emes. Buny sol ata-analardyń muń-zaryn estigen adam retinde aıtyp turmyn.
- Al sottalýshylardyń týǵan-týystarymen jumys jasaısyzdar ma?
- Árıne. Túzetý mekemelerinde sottalýshylarǵa arnalǵan arnaıy birlesken josparlar bar. Sol josparlar aıasynda sottalýshyǵa oń áser berý jaǵdaıynda keı kezde olardyń jaqyndarymen de teologııalyq túsindirme jumystaryn júrgizemiz. Keıde mynandaı jaǵdaılar kezdesip jatady, qart ata-anasy bar, úıiniń jalǵyz asyraýshysy, ıaǵnı,balasy sottalyp ketedi. Sondaı jaǵdaıda, bárine bolmasa da densaýlyǵy bolmaı jatsa, azyq-túlikteri joq bolsa, kómir túsirip berý kerek dep jatsa, áleýmettik problemalary bolsa, qolymyzdan kelgenshe ákimdiktegi Din isteri jónindegi basqarma tarapymen birge kómek kórsetemiz. Bul da radıkaldy ıdeologııada júrgen tulǵanyń: «Memleket - qatigez, bıliktegiler -jaman, halyqqa jany ashymaıdy»,- degen oıynyń ózgerýine septigi tıedi dep oılaımyn.
- О́zińiz jumys barysynda temir torda jazasyn ótep otyrǵan, destrýktivti aǵymǵa túsip ketetinder arasynan oqyǵan, joǵarǵy oqý ornyn bitirgen tulǵalardy kezdestirdińiz be?
Ondaı azamattar bar. Aq pen qarany ajyrata alatyn, quqyq buzýshylyq degenniń ne ekenin túsine alatyn, bilimi bar azamattardy kezdestirgen kezder boldy. Joǵarǵy oqý ornynda bilim alyp, alaıda, jat aǵymǵa erip ketpeý úshin dinı bilim jetispeýi múmkin. Bunyń bári bir-birimen baılanysty. Radıkalızasııaǵa ushyraý, ol sizdiń qaltańyzǵa, alǵan dıplomyńyzǵa qaramaıdy. Aldyna kelgen problemany taldaı almaǵan adam, qandaı bilim alsa da jetkiliksiz.
- Túzetý mekemesinde belgili bir ýaqyt otyryp, odan keıin bostandyqqa shyǵatyn adamdardyń qoǵamǵa beıimdelýi qalaı júredi? Qalypty ómirge túsýi úshin qansha ýaqyt kerek?
-Endi jańaǵy joǵaryda atalǵan bap boıynsha, ıaǵnı, dinı adasýshylyǵy bolǵan adamdarmenbostandyqqa shyqqannan keıin de jumys jasaımyz. Bizdiń ortalyqqa kelip, teologııalyq dárister alyp, psıhologtarmen jumys jasap turady. Bul óz kezeginde, adamnyń qoǵamǵa beıimdelip, ekinshi qaıtara dinı radıkalızasııaǵa ushyramaýy úshin jasalatyn jumys. Máselen, jazasyn ótep shyqqan áıelder úshin tegin sehimiz de bar. Sol jerge kelip jumys jasaı alady. Al endi qoǵamǵa beıimdelýi úshin, belgili bir ýaqyt ketedi dep aıta almaımyn. Mysaly, biz qazir eki jyldaı ýaqyt boıy túzetý mekemesinen shyqqan azamatpen jumys jasaýdamyz. Ol elordadaǵy mádenı oshaqty birin jarýǵa jospar quryp, biraq, kúshti qurylymdar arqasynda qolǵa túsken. Alty jyl boıy qamaqta otyryp, qazirgi tańda bostandyqqa shyqqan. Osy syndy, buryn sottalyp, jazasyn ótep shyqqannan keıin ortalyqqa keletinder kóp. Árıne, sottalǵan adamnyń qoǵamǵa sińisip ketýi qıyn. Qazaq qoǵamynda «sottalǵan» degen sóz úreı týdyrady. Qazaqta mynandaı maqal bar ǵoı: «Adasqannyń aıyby joq, qaıta úıirin tapsa», - degen. Bul qylmysyn qaıtadan qaıtalaıtyndarǵa qatysty emes. Bir ret adasyp, táýbesine kelgen adamdardyń keýdesinen ıtermeı, olardyń ómirden óz oryndaryn tabýǵa kómektesý kerek dep oılaımyn.
- О́zińiz aıtyp otyrsyz, táýbesine kelgen adamdarǵa kómektesý kerek dep. Bir ret sottalǵan adamnyń kózqarasy ózgerýi múmkin be? Túzetý mekemesinen qanshalyqty durys baǵytqa qaraı ózgerip shyǵady?
-Tar qapasta, tórt qabyrǵada, bir emes, birneshe jyl otyryp shyqqannan keıin aqyl-oı sanasy bar adam oılanady. Is-áreketine esep bere alatyn adamǵa: keń álemdi, jyly tósekti osy tar qapasqa qalaısha aıyrbastaımyn? – degen oı keledi. Árıne, jumys praktıkasynda neshe túrli oqıǵalardy kezdestirdim. 6-7 jyl túrmede otyryp, bostandyqqa shyǵyp, qaıtadyn burynǵy qateligin qaıtalaıtyndar da kezdesedi. Kerisinshe, ótkennen sabaq alyp, durys jolǵa túsetinder de joq emes. Bizdiń taraptan maksımaldy túrde sondaı adamdarǵa kómek kórsetý. Aıtyp otyrǵanymnyń bári dinı salaǵa baılanysty sottalýshylarǵa qatysty. Olardyń teologııalyq bilimin arttyrýǵa asa mán beremiz. Sebebi, durys dinı baǵyt kórsetpesek, qaıtadan sol bastapqy ıdeologııaǵa oralýy múmkin. «Jumyla kótergen júk jeńil» demekshi, siz ben biz bolyp, qoǵam bolyp radıkaldy aǵymmen kúresýimiz kerek. Dinı saýattylyqty arttyryp, shetin ıdeologııaǵa qarsy ımmýnıtetti qalyptastyra bilsek atalǵan jaǵdaılar bolmaıdy dep úmittenemin.