Fenımor Kýperdiń «ádebı kúnálary»

 

Roman avtordyń kózdegen oıyn astarlap jetkizip ári qandaı da bir kóksegen maqsatyn ashyp kórsetýi kerek. Alaıda «Ańsaq» romanynda eshqandaı oı da, maqsat ta joq. Roman epızodtary onyń bite­qaı­nasqan bólshegi bolyp, oqıǵany ór­bitýi qajet. «Ańsaq» roman da emes, sondyqtan onda kórkem oı da, meje de joq, shashyrańqy epızodtar shala oqıǵalar jelisin týdyrady. Shyǵarma qaharmandary tiri adamdar ma (álde óliler me), oqyrmanǵa osynyń arajigin ajyratatyndaı tym bolmasa tuspal kerek qoı, ári-beriden soń, «Ańsaqta» bul bulyńǵyr. Barlyq keıipkerdi, tirisi men ólisin, shyǵarmaǵa qosý úshin naqty bir sebep pen negiz kerek. «Ańsaq» muny da aınalyp ótken tárizdi. Keıipkerler anyq sóıleýi kerek, olardyń ózara áńgimesi kóshede sóılesip turǵan tiri adamdardyń sózine uqsaýy tıis. Biz olardyń neni jáne ne úshin aıtyp turǵanyn qarapaıym qısyn boıynsha uǵynýymyz kerek qoı, áńgime solarǵa tanys ári belgili taqyryp tóńireginde órbýi kerek, sonda oqyrmanǵa da qyzyqty bolady, sıýjettiń ári qaraı damýyna da sep bolyp, keıipkerdiń aıtar sózi taýsylǵansha tarqatyla berýi tıis. Keıipkerdiń sózi men isi avtordyń olar jaıly aıtqanyna sáıkes kelýi kerek, «Ańsaqta» bul talap tysqary qalady, oǵan dálel retinde Nattı Bampo obrazyn alsaq ta jetkilikti. Áreket etýshi keıipkerdiń asa sándi, kúmispen túptelip, altynmen jıek­telgen «Frend-gaıp» tomynan qalap alynǵandaı abzas basyndaǵy sózi, abzas sońynda saýatsyz saıqymazaqtyń aýzynan shyqqandaı sózge aınalmaýy kerek qoı. Kýper bul talapty tabaldyryqta tastap ketkendeı. Shyǵarma keıipkerleri oqyrmanǵa ózderiniń turpaıy trıýkteriniń arǵy jaǵynda avtordyń orman jaıyn sumdyq biletindigi jatyr degen oıdy erkinen tys tańbaýy tıis. Romanda bul talap ta únemi buzylady. Keıipkerler qoldan keler múm­kin­­dikti qanaǵat tutýy kerek jáne tań­ǵajaıyp birnárse jasap jiberýge ty­rys­paǵany jón. Bir tańǵajaıyp nárse týdyrýǵa batyly bardy degen kúnniń ózinde ol shynaıy ári nanymdy shyǵýy kerek. Avtor keıipkerlerdiń taǵdyryna oqyrmandardy qyzyqtyra ári alańdata bilýi tıis, jaqsylaryn jaratyp, ja­ma­nynan jırentýi qajet. «Al «Ań­saqtyń» oqyrmandary úshin jaqsy keıipkerdi jaqtyrý bylaı tursyn, ish tartý qıyn, al jamanynyń jaıyn da bilgisi kelmeıdi, tipti oqyrmanda jaqsy men jamany qosylyp nege bir-aq quryp ketpeıdi degen oı da qylań beretini jasyryn emes. Avtordyń keıipkerlerge bergen mi­nezdemesi barynsha anyq bolǵany durys, oqyrman olardyń qandaı jaǵ­daı­da qalaı áreket eterin shamalap bolsa da boljaı bilmegi kerek. Kýper muny da umytqan. Jalpy, osy jalpylama talaptardan bólek naqty birneshe mindet bar: Avtor aıtqysy kelgen oıdy ashyp aıtýy kerek, tumandy tuspaldarmen shektele berýge bolmaıdy. Qajetti sózdi taýyp qoldaný kerek, onyń qyryq aǵaıynyn túgendep shyqpaı. Kerekti-kereksiz derekterdi qop­sy­typ, qobyratyp qosa berýge bolmaıdy. Mańyzdy málimetterdi mardymsyz dúnıedeı kórmeýi tıis. Sózdi sozbaqtap, shubyrtýdan aýlaq bolyńyz. Grammatıkalyq qate jibermeńiz! Túsinikti, qarapaıym stılde jazyńyz.