Ulytaý – Alashtyń altyn bosaǵasy

Tarıhshylarymyz halqymyzdyń ótken-ketkenin barynsha dál júıelep boldy deýge áli erte. Aıtalyq, sońǵy 20 jylda Alash arystarynyń esimderi halqymyzǵa qaıta oraldy. Súısinerlik is. Al, biz osy Alashtyń túp-tórkinin tolyq anyqtap, zerdeleı aldyq pa? Alashym – elim deımiz. «Alash – Alash bolǵaly, Alasha han bolǵaly», «Atamyz – alash, keregemiz – aǵash» degen sóz el aýzynda erteden aıtylyp júr. Onyń mánisine úńilseńiz, qısyndy oılar tarıh tereńine qaraı boılata túsedi.

Tarıhshylarymyz halqymyzdyń ótken-ketkenin barynsha dál júıelep boldy deýge áli erte. Aıtalyq, sońǵy 20 jylda Alash arystarynyń esimderi halqymyzǵa qaıta oraldy. Súısinerlik is. Al, biz osy Alashtyń túp-tórkinin tolyq anyqtap, zerdeleı aldyq pa? Alashym – elim deımiz. «Alash – Alash bolǵaly, Alasha han bolǵaly», «Atamyz – alash, keregemiz – aǵash» degen sóz el aýzynda erteden aıtylyp júr. Onyń mánisine úńilseńiz, qısyndy oılar tarıh tereńine qaraı boılata túsedi.

1998 jyly shyqqan jańa ensıklopedııada Alash osy Ulytaý óńirinde turǵan, qarapaıym halyqtan shyqqan degen derekter alǵa tartylady. Batyr, han bolǵan eken. Memleket qurǵan. Ulytaýdan 18 shaqyrymdaı jerde kóne Alasha han degen qalanyń orny tabylǵan. Jańǵabyl ózeniniń boıynda han ordasy atalatyn úlken saraı qamaldyń qaldyǵy bar. Al Alash han kúmbezi Qarakeńgir ózeniniń jaǵasynda tur.

О́zinen keıin onyń úlken balasy – Jaıylhan han bolǵan. Jaıylhannyń balalary – (Nuh paıǵambar shejiresinde) Qazaq, Sozaq, Qaraqalpaq, Qyrǵyz, Deshti qypshaq atanypty. Myqty taıpalarǵa basshy bolǵan. Olar atasy Alash hanǵa teńdesi joq, záýlim kúmbez saldyrǵan. Ákesi ólgen soń tórt uly handyqqa talasty ma, joq basqa bir jaǵdaı syltaý boldy ma, Sozaq Qaraqalpaq, Qyrǵyz tústikke qonys aýdarady. Kele-kele Ábilqaıyrdan taraǵan. Aqarys (Uly júz), Janarys (Kishi júz) Arqany tastap qonys aýdaryp, Ulytaý, Arqa jerinde Bekarys (Orta júz) qana qalady. Jaıylhannan keıin onyń tórt uly óz aldyna ult atandy.

Ǵasyrlar óte Abylaıdy (Orta júz hany) úsh júzdiń hany etemiz dep, bar qazaqtyń Ulytaýǵa jınalǵanynyń syry, Ulytaý Alashtyń turǵan (týǵan jeri dese de bolady) jeri, urpaǵynyń týyp ósken jeri. Oǵan kýá kóp, Alash hannyń kúmbezi tur. Qy­zyǵy, Alash esimi – Alasha esimi bir esim eken («Qa­zaqstan» ensıklopedııasy, 1-tom. 248-bet).

О́zińe-óziń suraq qoıasyń. Jaraıdy, ke­­­ńes­­ter Alash dep aýzymyzdy ashtyrma­­­­­­­­dy. Alash­ty qubyjyq etip kórsetti. Alashtan qo­ryqty. Túbi – túrkitektes elder birigip, bóli­nip ketedi dep. Alash kósemderin qýda­lady. Al biz nege Alashpyz dep ózimizdi aıtýǵa yń­ǵaı­syzdanamyz, tipti, kúdiktenetin sııaqty­myz.

О́tkenge úńilsek, Ulytaý óńiri tunyp turǵan tarıhtyń kóne kózi. Sonaý Deshti qyp­shaq handyǵy, Joshy ulysy. Altyn Orda handyǵy, sodan qaldy qazaq handyǵy, Ámir Temir, Jońǵar joryqtary basqa da oqıǵalar osy óńirde ótken. Ulytaýdaı qazaq jerinde ataqty, ardaqty jer joq. Alash atanyń qara shańyraǵy – Ulytaýdy altyn bosaǵa atandyrdy. Buryn Ulytaý kıeli qudiret bolyp, urpaǵy bas ıip, Ulytaýdy maqtan tutqan. Bir kezde Ulytaý, Arqa tórinde dúrildetip toı-dýman bolǵanda kóginde «Qanattaldy» qanat qaǵyp, «Bestóre», «Sarjaılaý» kúıleri kúmbirlep, otty rýh, ór namys, jiger bergen edi. Ulytaý endi artta qalǵan aýdannyń bas­panasy bolyp qaldy. Kún ótip jatyr.

Búgin biz myqty elderdiń qataryna qosylsaq ta tórt jaǵymyz birdeı qubyla emes. Shyǵysta – ásem Astana, tústikte ordaly Almaty, batysta – Túrkistan. «Qazaqstan atalatyn tulpar úsh aıaǵymen jortady. Tórtinshi aıaq basýǵa kelmeıdi, ol – Ulytaý.

1995 jyly Elbasy Ulytaýǵa kelip belgitas qoıarda, «Ulytaý – bizdiń birinshi astanamyz, dosqa da, dushpanǵa da uıalmaı kórsetetin ardaǵymyz, aıbarymyz», dep tekke aıtpaǵan bolar. Biraq, ókinishke qaraı Arqanyń ańqaý, jaıbasar úlken-kishi ulyqtary osyndaı ataly, astarly sózge mán berip, ilip alyp ketpedi. Túrkistan qalaı tez órkendep, ósip ketti. Sondaı-aq, oblys ákimin jurt jarty patsha kórse de, birde-biri Ulytaýdy – Ulytaý etemiz demeıdi. Bizdiń jaqta ákimderdi turaqtatpaı, tez aýystyratyn bir keleńsiz ádet boldy.

Baılyǵyn alyp, ózi kereksiz bolyp qalǵanyn sezgen Ulytaý tunjyryp, únsiz tómen qaraıdy. Shoqan Ulytaýdy «Meńireý Ulytaý» degen eken. Ult múddesi, babalar rýhy jaıly oılamaq turmaq, ataly sózge toqtap mán bermeıtinimiz qalaı? Máńgúrttik pe, kerenaýlyq pa. Barǵa toq, baıshylyqqa máz bolý kimge tulǵa bolǵan. Qazaqty osyndaı oısyzdyq qurtyp júrmesin. Mysalǵa aıtaıyn, áýeli «Mysty óńirde», odan keıin «Egemen» men «Ortalyq Qazaqstan» gazet­­­­­­­­­te­­­­­rinde «Alash pa, Alasha han ba?» degen maqala shyqty. Qazaqtarda ún joq. Muny qalaı túsinemiz? Aý, aǵaıyn, Alash dep, Ulytaý dep tebirenbesek te bilgendi, bilmedik desek, keler urpaqtyń qarǵysyna qalmaımyz ba?

Jol kóp, biz jol aıryǵynda turmyz? Baǵytty joldy kóshbasshymyz ózi siltep, ózi bastap berdi. Baǵyttan aýytqymaý – halyq­qa syn. Uly kósh júrýin toqtatpasa eken. Túbinde biz, ańqaýlaý, azdap jalqaýlaý jurt­tyń bárin ózindeı kóretin, aqkóńil qazaqtar, Kúltegin babamyzdyń: «el úshin túnde uıyqtamadym, kúndiz otyrmadym» degen ataly, asyl sóziniń mánisin jaqsy túsinerimiz sózsiz. Sol kúnge jeter urpaqta arman bolmas.

Qoıshybek TOQTAMYSULY.

JEZQAZǴAN.