Adamnyń eń baǵaly qasıetiniń biri – bar ómirin balalaryna arnaıtyn meıirimdiligi shyǵar? Balasy úshin ot pen sýǵa túspeıtin ata-ana kemde-kem. Árıne, qazirgi tańda naq osy bala máselesinde qoǵam ishinde túrli keleńsizdikter oryn alyp jatqanymen, óz balalaryna qosa asyrap alǵan balalaryn da jetildirip, adam etýdiń qamymen júrgen jandardy kórgende izgilik pen meıirimdi az ǵana qaraý nıetti adamdar óshire almaıtynyna kóziń jetkendeı bolady. Jýyrda sondaı bir meıirimdi ári qajyrly janmen áńgimelesýdiń sáti tústi.
Adamnyń eń baǵaly qasıetiniń biri – bar ómirin balalaryna arnaıtyn meıirimdiligi shyǵar? Balasy úshin ot pen sýǵa túspeıtin ata-ana kemde-kem. Árıne, qazirgi tańda naq osy bala máselesinde qoǵam ishinde túrli keleńsizdikter oryn alyp jatqanymen, óz balalaryna qosa asyrap alǵan balalaryn da jetildirip, adam etýdiń qamymen júrgen jandardy kórgende izgilik pen meıirimdi az ǵana qaraý nıetti adamdar óshire almaıtynyna kóziń jetkendeı bolady. Jýyrda sondaı bir meıirimdi ári qajyrly janmen áńgimelesýdiń sáti tústi.
Keıipkerimiz Kúmisaı Berpeıisova sońǵy jyldardyń bederinde ǵana elordaǵa kóship kelipti. О́zi Qostanaı oblysynyń týmasy. Kóp jyldar boıy Qostanaıdan elý kılometr jerdegi Semenovka deıtin seloda turǵan. Segiz balany baǵyp-qaǵyp, tárbıelegen ardaqty ana búginde elordada kishi ulynyń qolynda eken. «О́zimniń tórt balama qosa erterekte qaıtys bolǵan qaıyn sińlimniń tórt balasyn baqqanym úshin eshqashan da nalyǵan emespin. Ras, kishirekteý kezderinde aýyryp-syrqap, tún uıqym tórt bólinetin. Qaıyn sińlimniń balalary bizge kelgende aldy bes jastan jańa asqan, odan keıingisi úsh jarym jasta, úshinshisi bir jarym jasta da, eń kishkentaıy toǵyz aılyq bolatyn. О́z balalarym da osylar shamalas edi. Sondyqtan qaqaǵan qys pen shilińgir shilde aılarynda biri jazyla bergende, ekinshisi aýyryp mazamyz qashqanymen, az jyldardan soń-aq balalardyń aldy mektepke barǵan soń, keıingi balalardyń qalaı ósip ketkenin ańǵarmaı da qaldyq. Tipti, balalardyń barlyǵy bizge qolǵanat boldy. Syrttyń jumysyn uldarǵa, úıdiń jumysyn qyzdarǵa tapsyryp alańsyz jumys isteı beretin halge jettik», – deıdi Kúmisaı apaı.
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary aýyl adamdaryna edáýir qıyndyq keltirgeni shyndyq. Kolhoz, sovhozdar tarap ketken tusta aýylda isteıtin jumys ta qalmaǵan kezeń bolǵan. Oǵan qosa aýyldyń dúkenderi qýrap bos turatyny da áli kúnge kóz aldymyzda. Sondaı kezeńde Kúmisaı apaı ózi turǵan aýyldaǵy poshtany basqarypty. Bul 1997-98 jyldar. Sondaǵy alatyn aılyǵy 400 teńge eken. Oǵan qosa zeınetaqy taratqany úshin 1600 teńge jalaqysy taǵy bar. Shıetteı segiz balany asyraýǵa bul qaıdan jetsin? Ájeptáýir qyzmet istep júrgen kúıeýi de osy tusta jumyssyz qalady. Sodan apaı ózi turǵan aýyldan Qostanaı qalasyna aparyp et sata bastaıdy. «Qostanaıda ol kezde arnaıy jabyq bazarlar joq bolatyn. Bizder etti kóshede turyp satatynbyz. Keshke qaraı ótpeı qalǵan etterdi podezderdi aralap júrip sattyq. Sonda halyqta da aqsha joq. Bireý etti alyp, ornyna sabyn berse, ekinshisi qant beretin. Tipti, kúrish beretinder de boldy. Osy zattardyń bárin jıyp-terip úıge ákelemin. Bir kúni as úıdiń lyq tolǵanyn kórip, «osylardy nege satpaımyn?» degen oı keldi. Sóıtip, aıyrbasqa kelgen taýarlardy da ótkize bastadyq. Jaǵdaıymyz birshama jaqsarǵan tusta kúıeýim jer satyp aldy da, sharýa qojalyǵyn ashty. Sóıtip, ary qaraı sharýany ózi dóńgeletip áketti. Aıtaıyn degenim, biz sol qıyn kezeńde de jaman turǵan joqpyz. Tek eńbekpen ǵana kógeretinimizdi bilgen soń, jatpaı-turmaı eńbek istedik», – deıdi keıipkerimiz. Biraq, Kúmisaı apaıdyń ashyq kúnde tóbesine jaı túsirgen bir oqıǵa – 2002 jyly kenetten kúıeýiniń qaıtys bolýy edi. Esimhan aǵa júregi aýyryp júrgenin álde elemegen, álde jarynan jasyrdy ma, bul endi Allaǵa ǵana aıan. Jumystan sharshap kelip uıyqtaǵan da, sol kúıi oıanbaǵan. Kete barypty. Segiz balamen jesir qalǵan Kúmisaı Berpeıisova sol kezderde esten tanǵandaı kúı keshedi. Biraq, tabıǵatynan myqty áıel «balalarymnyń aldy endi ǵana mektepti bitirdi. Qalǵandary jas. Solardy jetildirýim kerek»-degen ustanymmen qaıtadan tirshiliktiń kóshine qosylyp, eńbek ete bastaıdy. Sondaı kúnderdiń birinde qaınaǵasy shaqyryp alyp «Endi Esimhan joq. Segiz balany bir óziń baǵyp-qaǵý aýyr bolady. Sen óz balalaryńdy ǵana baq. Al qaryndasymnyń balalaryn maǵan ber. Olardy eńbekke úıreteıin, ózim tárbıeleıin», – dep qolqa salady. Apaı balalardyń úlkeni Jasulandy sonda jiberedi. Qalǵan balalar eki úıdiń ortasynda júrip mektepti bitiripti. «Ol kezde balalardyń bári eseıip qalǵan kez. Barlyǵy da meni «mama» deıdi. Bóten úıge úırenisý olarǵa ońaı emes qoı», – deıdi apaı.
Mine, sol balalardyń altaýy qazir úıli-barandy kórinedi. Ras, Jasulandy qaınaǵasy úılendiripti. Qalǵan bes balany apaıdyń ózi úılendirip, turmysqa bergen. Endi eki ul qalǵan kórinedi. Bireýi óziniń kenjesi de, ekinshisi qaıyn sińlisiniń kenjesi. Jasy 55-te bolǵan soń ol kisige «zeınetke shyqtyńyz ba?» dep surasam, shyqpaǵanyn aıtty. Qazirgi qoldanystaǵy zań boıynsha bes jáne odan da kóp bala týyp nemese asyrap alǵan, olardy segiz jasqa deıin baǵyp-qaqqan áıelder 53 jasynda zeınetkerlikke shyǵýǵa quqyly. Sóıtsek, zańnyń da bir ıi qanbaǵan tusy bar eken. Zań boıynsha «asyrap alǵan» degen qujat kerek. Al, apaıdiki «qamqorlyqqa alǵan», ıaǵnı, «opekýnstvo». Tún uıqysyn tórt bólip balalarǵa qaraǵany, olarǵa bilim alyp berip, qatarǵa qosqany «opekýn» degen qujattyń tasasynda qalǵan Kúmisaı apaı Alla qýat berse, endi úsh jyldan soń báribir zeınetkerlikke shyǵar-aý. Sońǵy jyldary «omyrtqa jaryǵy» degen dıagnoz qoıylyp, aýyr jumys isteýge jaramaı qalǵanyn, tipti, áneýbir jyldary múgedekterdiń arbasyna da tańylǵan kezi bolǵanyn tıisti oryndardyń eskermeıtinine ókindik. Dese de bir qaýym elge úlgi ǵyp kórsetýge jaraıtyn qajyrly apaıymyz beınetiniń zeınetin kórýge tıisti ekenin bilgenimen, buǵan asa muqalyp ta otyrǵan joq. Kerisinshe, balalarynyń tatý-tátti turmys keship, óziniń elordasy Astanada turyp jatqan jaǵdaıyna shúkirshilik etken jaıy bar.
Aıgúl SEIILOVA,
«Egemen Qazaqstan».