Qyzyl ımperııa sózge de qaraýyl qoıdy. «Eki eli aýyzǵa, tórt eli qaqpaq», qate sóılegender túrmeden oryn tappaq. Tún jamylyp qara mashına mingen qyzyl jaǵalylar aýdan, aýyldardy kezip adamdardy jınady. Stalınniń dinsizder 5 jyldyǵyna baılanysty qyzyl jaǵaǵa kezdesken adam «a» dese «Alla deıin dep tursyń ǵoı» dep, qolyna kisen salatyn. Tósekke jatqanda erli-zaıyptylar qatelikterine keshirim surasyp baqılasyp jatty. Halyq úreıge tunshyǵyp zar shekti, dala qasiretke toldy. Talaılardyń kókiregi qarys aıyrylyp, ajaldy qyzyl jaǵalylardan kútip zar ıleýmen «ketken kelmeıdi ólgen tirilmeıdi» dep, duǵasyn ishteı oqyp kúńirendi...
Orynbor oblystyq partııa komıtetiniń tótenshe jınalysyn basqarýshy isinip-qabynyp maqtanǵan joq. Sózin saıası órbitip: «Partııa kósemi I.V.Stalın álemniń damyǵan elderinen elý jyl keıin qalǵanymyzdy aıtty. Ony bárińiz de bilesizder. Sondyqtan on jylda elý jyldyń jumysyn atqarýymyz kerek, memlekettiń qajettiligin oryndaý asa mańyzdy. Kósem atap kórsetti, senim bildirdi. Demek óndiris oryndaryndaǵy jazasyn óteýshilerdiń ólgeni, jazasyn ótep eline ketkeni bar, solardyń ornyn tezdetip toltyrý kerek. Qasymyzda júrgen qylmyskerdi baıqamaı qalatyn ádetimiz bar, ondaıǵa aıaýshylyq joq, jazasyn tartady. VKP(b) (Búkilodaqtyń kommýnıstik partııasy (bolshevıktik) ortalyq komıtetine qylmyskerlerdiń lımıtin kóbeıtýge jazbasha habar saldyq. Odaq boıynsha qupııa jumys, aıtalyq, aramyzda alshań basyp júrgen «halyq jaýlarynan» tazartyp, tezdetip túrmege alý mindeti tur. Ortalyqtaǵy saıası bıýronyń málimeti boıynsha, respýblıkalar ólke, oblystar boıynsha 48 000 ólgenderdiń ornyna 57 218 adamdy qylmystyq jazaǵa tartý kún tártibinde tur. Osyǵan suranys berip edik, VKP (b) 1938 jyldyń 31 qańtarynda qanaǵattandyrǵanyn habarlady. Mine, kúrdeli iske baılanysty shirkeýler men meshitterdegi dinshilderdi tazartý kerek. О́zderińiz bilesizder, «Dinsizder besjyldyǵy» qaýlysyna sáıkes jumysty oıdaǵydaı júrgize almaı otyrmyz. Joldastar, tezdetý kerek, – degen tapsyrma kópshiliktiń tóbesinen jaı túsirgendeı boldy. – Basqa suraq joq pa,endeshe jıyn jabyq».
Odaq boıynsha «halyq jaýlaryn», shetel shpıondaryn, Otanǵa opasyzdyq etkender sekildi «jat pıǵyldylardan» kúndiz-túni tazartý júrip jatty. Saıasattyń qara daýyly qatty, halyq qan teńizine batty. Ataq-dańqqa qaraǵan joq, birinen soń birin túrmege tyǵa bastady. Basqa-basqa 1937-1938 jyldary jumysshy-sharýalardyń Qyzyl armııasy boıynsha Blıýher, Týhachevskıı jáne basqalar syndy 47 myń áskerı qaıratkerdiń isteri shuǵyl tekserilip, atylyp ketti. Stalın mamyr meıramynda búldirshindi qushaǵyna alyp túsken «Pravda» gazetindegi sýrettegi jazbada «bolashaq – jastardyń baqyty úshin» dese, kóp uzamaı qyzdyń ákesi jaý atanyp, atylyp ketti. «Kúnsizderge kún bolǵan, jer júzine nur bolǵan», dep aqyndar jyrlap jatty. Úreı kúsheıdi. Memleketti úreımen basqarýdyń tıimdi tásili túpkilikti ornyǵa bastady. Qoǵam minezi ózgerdi, birin-biri qaralaý beleń aldy. Ekijúzdi páleqorlardyń qyrsyǵynan Odaq boıynsha 20 myń chekıst qýǵyn-súrginge túsip, birazynyń úkimi «ólim» delindi. Bir ǵana Orynbor oblystyq basqarmasy boıynsha 639 qyzmetker qýǵyndaldy. Basqarma bastyǵy Naým Raıskııden bastap, birazy birden atylǵan. Jappaı qyrǵynnyń bastalýyna sebep 1936 jyldyń 29 qyrkúıegindegi VKP(b) (Búkilodaqtyń kommýnıstik partııasynyń (bolshevıktik) ortalyq komıteti – BKP(b) OK) Saıası bıýrosynyń troskııshiler-zınovevshilerdiń revolıýsııamyzǵa qastandyǵy úshin» týraly qaýlysyna qaraı KSRO NKVD-nyń (Ishki ister halyq komıssarıaty – IIHK) №00447 buıryǵy boıynsha respýblıkalardaǵy NKVD MQB (Memlekettik qaýipsizdik basqarmasy) qyzmetinde 3-bólim jáne 4-bólimder arasynda kim adamdardy kóp tutqyndady degen jarys jarııalap, halyq komıssarlarynyń buıryǵyn qatań oryndaýdy qajet etken. Árbir respýblıka, oblystarǵa belgilengen lımıt boıynsha adamdardy tutqyndaýdy asyra oryndaǵandarǵa syıaqy, shen-shekpenniń ósýi sııaqty marapat bolyp turǵan. Olja tabýdan, qurmet kórýden kim qashady?
Orynbordyń bolsyn, basqa qalalardyń bolsyn, NKVD-nyń jerasty qarańǵy, qapas bólmelerinde «halyq jaýlary» dep jazyqsyz atylǵandardyń rýhy qansha jyl ótse de tynyshtala qoımas. О́lim jazasyna kesilgender arasynda sońǵy sózinde: «Bizde kiná joq, jaý emespiz, ózderiń jaýyzsyńdar, muny Stalın bilse, ózderińdi qurtady», – deýshiler az bolmaǵan.
Sol surapyl jyldarda orynborlyq FSB-nyń (Federaldy qaýipsizdik qyzmeti) «Eskertkish kitabynda» 639 chekıstiń Otan úshin dep júrip, jazyqsyz, asyǵys tekserilip, saıasat úreıine yqtap atylyp ketkeni kórsetilgen. Odaq boıynsha qanshama aıaýly azamat oqqa ushty, qýǵyn-súrginniń zábirin kórdi. Qanjutpa 58-baptyń qarmaǵyna ilikti. Qolǵa túsken qazaqtarǵa shenine qaramaı taǵylatyn aıyp osal bolmaǵanyn muraǵat derekteri anyqtap otyr (NKVD qatarynda júrgen Sh.N.Shandybaevtyń taǵdyry):
– Alash ıdeıasyn jaqtaısyń, á? Bólek memleket bolǵylaryń keledi. Shetel shpıondarymen baılanystaryń qalaı? Alash partııasy bolǵan... Onyń ústine týǵan-týysqandaryń dinshil kórinedi? Solardy túrmege ákelesiń!
– Men olarǵa dinnen bez dep aıta almaımyn. Lenınniń ózi ár ulttyń salt-sanasy, tili, dili, dini qorǵalady degen emes pe?
– Stalın dinniń zııandy túrinen saq bol dep otyr. Dinshil qazaqtardy túrmege tyq. Orynbordaǵy musylmandardyń úsh meshitin talqanda. Buıryq solaı. Qazir kabınette úsheýmiz otyrmyz, tapsyrmany oryndaǵyń kelmedi me? Ekeýmiz birigip «dindi qorǵaýshy – Alash múshesi» dep qujattap, ózińdi ata salamyz. Sońǵy sózińdi aıt. Oılanýǵa biraz ýaqyt berip otyrmyz, shendi syılaǵandyqtan.
Mine, osyndaı qyp-qysqa suraq-jaýap Shandybaevtyń ajalyn taýyp beredi.
Tergeý jumysynda alǵyr da tanymal Qumash Shaıahmetovti de qyrshynynan qııýǵa úshtik sebep taba ma? Tabady.
– Tuztóbe aýdanyndaǵy Sh.Esmuhambetov moldanyń úıine qonyp shyǵypsyń. Naǵashyń kórinedi. Bir qoı soıyp úıińe berip jiberipti. Meshittiń azanshysy Z.Asanov, saýdager A.Hafızov dastarqanda birge bolypty. Bárin bilip otyrmyz. О́ziń moıynda?! Úkimdi op-ońaı oryndaımyz...
– Týys-týǵannyń úıine barmasyn degen zań joq qoı.
– Zań bar.
– Qandaı?
– Qylmyskermen sóılesip, Keńes úkimetiniń jumysyn búldirýge jospar jasadyńdar. Atylasyń! – dep, qarý-jaraǵyn, kıimderin kabınettiń ishinde tartyp alady. Sol qyzyl jaǵalylardyń ózderin ózderi jazalap atylǵandarynyń kóbiniń úkim oryndalar sátinde: «Jazyqsyzbyz, bul qylmystaryńdy Stalın bilse, ózderińdi de óltiredi», – degenge kisi óltirýshilerdiń keıbiriniń júıkesi ádiletsizdikke shydamaı, ózin-ózin atqany da bolǵan. Sodan keıin ólim jazasyn oryndaýshylar Máskeýden arnaıy daıyndyqtan ótip, naǵyz tasjúrek esebinde jumysqa alynǵan. Olar kelgen boıda:
– Maǵan birinshi kezekte úı, barlyq jaǵdaı kerek! – dep qatań talap qoısa, ózderiniń qaraýynda jumys istep júrgenderdiń sál qateligine bola jazaǵa tartyp, olardyń áıelin qylmyskerler lagerine jóneltip, balalaryn jetim balalar úıine tapsyryp, úı-jaıyn jumysqa jańadan kelýshilerge bergeni de belgili. Máselen, alǵyr chekısterdiń biri G.E.Seıtmendi atýǵa úkim shyǵarýǵa da, túrmege salýǵa da dálel tabylady. «Sheteldiktermen baılanysty bolǵan, shirkeýge baryp poptarmen sóılesip, top quryp júrgen», – dep ekilik músheleri betpe-bet egesip, qujattaıdy. Úkim oryndalǵan soń, áıeli «ALJIR» lagerinde ketedi. Otbasynyń tiri qalǵandary úı-múlkin daýlap ala almaıdy. Memleket menshigine aınalǵan múlik qaıtarýǵa jatpaıdy. «Jazyqsyz jaza» dep eshkim qunyn almaıdy, advokat iske aralaspaıdy. Osyndaı qaıǵymen qostanaılyq Sofıa Karlovna Sımperman «ALJIR» lagerinde ómirin ótkizdi. Taǵylǵan aıyp (statıasy) – Keńes úkimetine qarsy úgit júrgizgen.
Odaq boıynsha qýǵyn-súrginge ushyrap, ómirlerin qıǵan jıyrma myń chekıst desek, olardyń qaı-qaısysy da revolıýsııalyq jolda janyn sala qyzmet etkender.
Partııa basshylarynyń «Asa qupııa» dep shekesine mór basylyp kelgen usynys, pikirlerin Máskeý qup kórip, zańdastyryp jatty. Orynbor muraǵatynda saqtalǵan derekterde bir jyldyń ózinde 82 mılısııa atylyp, olardyń áıelderi «halyq jaýynyń jary» delinip, Aqmoladaǵy «Aljır» lagerinde azapty kúnderin ótkizdi dep jazylǵan. Al mılısııa urpaqtarynyń balalar úıindegi aýyr taǵdyryn dushpannyń basyna bermesin.
Sodan sottalyp, atylǵany atylyp ketkenderdiń ornyna Berııanyń daıyndyǵynan ótken tártip, tárbıesi zań súzgisinen ótken laıyqty kadrlar kelip, úı-jaıy yńǵaıly, oryntaǵy daıyn jumysqa jaıǵasady. Bári biriniń izin biri baǵady. Ańdaýsyz qadam bassań, bir ajdaha juta salady. Shen-shekpeniń, laýazymyń qorǵan bola almaıdy. Olar kimniń kim ekenin baqylaıdy, saıası basshylar ortalyqqa qupııa habarlar túsiredi. О́ndiristi órkendetýdi shuǵyl jáne shyǵynsyz júrgizedi. Búginde Orynborda 7 565 kásiporyn jumys istese, olardyń birazynyń irgetasy 1920 jyldary sottalǵandardyń qolymen qalanǵan. Aqmoladaǵy burynǵy Odaqqa tanymal keıbir óndiris oryndaryn da jazyqsyz japa shekkender salǵan.
Tabyl QULIIаS,
jazýshy