Pıandj ózenindegi erlik

Shekara shebinde

Kishi serjant Radjan Batyrhanovtyń er­li­gi el jadynda. Batyr-shekarashy tur­ǵan, bilim alǵan aýyldaǵy jalpy bilim beretin mektep, Katon-Qara­ǵaı­daǵy kóshe jáne Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy shekara zastavasy búginde onyń esimimen atalady.

Radjan ór Altaı óńirindegi tabı­ǵa­ty tańdaı qaqtyratyn, taza aýasy tynysyńdy ashatyn shaǵyn Katon-Qaraǵaı aýylynda týyp, kámelet jasyna jetkenshe turdy. Bul óńirdiń tumsa tabıǵaty men ósimdik álemi, tabıǵı baqtary men qaraǵaı, balqaraǵaıǵa toly alqaptary kóz súısindiredi. Barqyt bel, jasyl jelegi teńdesi joq sulýlyǵyn pash etip turǵandaı. Qum basqan kóne qazynalarymen qundy mekenniń qaı tóbesin qazsań da mádenıettiń oshaǵyna aınalǵanyn anyq ańǵarar edińiz. Osy­nyń bári qazaq jigitiniń jigerin qaırap, qanatyn qomdady. Minezinen de, salǵan sýretterinen de (ol kishkentaı kezinen sýret salýǵa qumar boldy) tazalyq pen asqaqtyqty baıqaısyz.

Radjan bala kúninen ádildikke umty­lyp, jurttyń bárine árkez qoldaý kór­setýge ázir turdy. Qatarlastarynyń bári­men birdeı dos edi. Tóbeleske jolamasa da ózin eshkimge basyndyrǵan emes. Jerlesteri onyń ustamdy ári tárbıeli bolǵanyn aıtady. Kóp oqydy. Aǵalary keıde aýyldan sharq uryp izdep tappaǵanda kitaphanaǵa barady eken. Kitaptyń qyzyǵyna túsken Radjan sonda ýaqyttyń qalaı ótkenin sezbeı qalatyn kórinedi.

Mektepte oqyp júrgende-aq ol shekarashy ofıser bolýǵa bekingen. Bul onyń úlken armany edi. Erjúrektigi men adaldyǵyn osy qyzmette kórsetkisi keldi. Jatsa da, tursa da oıynda shekara turdy. Jolaq qorshaý, qyraǵy nazardaǵy tynyshtyq, shekarashylardyń aıbarly júzi, muzdaı qarýlanǵan aram pıǵyldylar, túngi qarbalas, atys... Árkez kóz aldyna osy kartına keletin. Oısha mindetti túrde jaýyn qýyp je­tedi. Basqasha múmkin emes. О́ıtkeni sheka­ra shebi senimdi jigitterdiń qolynda emes pe?! Olardyń arasynda, árıne, Radjan da bar. Iá, bala qııaly netken júırik deseńizshi?!

Ýaqyt ótti. Altyn uıamen qoshtasar sát te jetti. Jas túlek barlyq emtıhan­nan súrinbeı ótip, shekara ýchılı­she­sine oqýǵa túsýge daıyndalyp júr. Mań­daıyna jazylǵany shyǵar, ýchılıshe kýrsanty bolý buıyrǵan joq. Radjan mektepte ozat oqýshy bolǵanynyń arqasynda oqýǵa túsý emtıhandaryn sátti tapsyrar edi. Dene shymyrlyǵy jóninen de eshkimnen qalyspady. Bokspen aınalysty, voleıbol oınaýdy óte jaqsy kórdi. Gir tasy, shtangasy men ganteli de garajda shań basyp jatpaıtyn. Alaıda Almatyǵa kelip jetkeni sol eken, aıaq astynan ara shaǵyp, allergııasy qozyp, aýyryp qaldy. Dertiniń beti qaıtqanda bári kesh edi. Sóıtip, Rad­jannyń joly bolmaı, aýylyna oral­ǵan.

1993 jyly mamyrda bozbala shuǵyl túrde áskerge shaqyrtý aldy. Otan aldyndaǵy azamattyq boryshyn Kúrshim shekara otrıadynda ótedi. Armanyna osylaı qol jetkizdi. Radjan avtorotada kólik júrgizýshisi bolyp, tynyshtyqqa iritki salǵandardy ıt jetektep qýmasa da, onyń kamýflıajyna da jaýynger teri sińdi.

Áskerı qyzmettegi bir jyldan keıin bó­limde Tájikstandaǵy TMD-nyń syrt­­qy shekarasyn kúzetetin komanda irikteldi. Radjan tizimge óz erkimen jazyldy. Eshteńeden qaımyqqan joq. Kerisinshe, sondaǵy kúrdeli jaǵdaıda ózin synaǵysy keldi. Onyń ústine, Otanymyz ol kezde eljandy uldarǵa zárý edi. Radjan osylaısha otqa oranǵan ólkege barýdy mindet sanady.

Tájikstandaǵy jaýyngerlik is-qı­myl­darǵa daıyndyqtan óz bóliminde ótti. «Este saqtańdar. Bul senderge Pıandjdaǵy shekarada qajet bolady», dep eskertti tájirıbeli tálim­ger-ofıserler. Olardyń kóbi Aýǵan­­standaǵy soǵysty bastarynan ót­kergendikten, ózderiniń aıtqan sóz­deriniń parqyn jaqsy bildi.

Úzdiksiz jattyǵý, talaı shaqyrymǵa sozylǵan júgirý, atys alańyndaǵy she­berlik, saıası sabaq bári artta qal­dy. Dýshanbe áýejaıynyń qaınaǵan ystyqtan qyzyp turǵan ushyp-qoný alańy kezekti Kúrshim rotasynyń shekarashylaryn qabyldady.

Radjan Batyrhanov eń áýeli Dýshan­beniń maýsymdaǵy saǵym oınaǵan aptabymen jáne jan-jaqtan tóngen jartylaı áskerı kıimdegi qarýlanǵan adamdarmen betpe-bet keldi. Sodan keıin «Kevron» komendatýrasy men shekara zastavasy ornalasqan Kalaı-Hýmbke aparar uzaq jol kútip turdy. Shyǵys Qazaqstannan shyqqan jıyrma jastaǵy aýyl balasy sol jerde shekara shebin qorǵaýǵa tıis edi.

Jańa ómir, ózgeshe qyzmet bastaldy. Bárinen buryn jaǵdaıǵa qaraı aýysyp otyratyn erejelerdi eskerý qajet. Onyń birinshisi – qarýlanbaǵan bop kórinse de eshqashan qarsylasqa arqańmen burylmaý. Álbette, jergilikti tájikter jaý bolǵan joq. Biraq elden maza ketken kezde ózimiz nemese ózge dep bólip-jarý múmkin emes-ti. Munda quramynda ártúrli ult ókilderi baryna qaramastan, «Qazbat» atalǵan bitimgerler óńeshte turǵan súıekteı boldy.

Qazaqstandyq bitimgerlerge ózderine bekitilgen shepti jaı kúzetý ǵana emes, qoldaryna qarý alyp qorǵaýǵa týra keldi. Olardyń tylynda tájik klandary bılikke talasyp jatty. Al alda modjahedteri kez kelgen mınýtta shekarany kesip ótýge daıyn Aýǵanstan jatty. Sodyrlar shekaranyń qanshalyqty beriktigin udaıy synap kórip otyrdy. Pıandj ózeniniń aýǵan jaǵyndaǵy jaǵasynda tálibterdiń úlken kúshi sho­ǵyrlandy. Shekaranyń kóptegen ýchas­kesinde áskerı qaqtyǵystar bolýy úırenshikti oqıǵaǵa aınalǵan.

Biraq sodyrlardyń tutqıyldan tap berýi ǵana qaýip týdyrǵan joq. «Qaz­battyń» áskerı qyzmetshileri narkotra­fık qysymyna da qarsy turdy. Al esirtki bıznesinde qatal da aıaýsyz «oıyn» júrdi. Onyń ishinde shekara aı­maǵynda tirshilik etetin tájikterdi ǵana emes, bitimgerlerdi de tutqynǵa alý, olardy Aýǵanstan terrıtorııasyna alyp ketý jáne týǵan-týystaryna óz talaptaryn qoıý da bar.

Radjan men áskerı qyzmettesteri úshin Tájikstanmen shekarany kesip ótisimen-aq qyzmet ádettegideı bolýdan qaldy. Munda olardy qatal ómir mektebi kútip turdy. Sál bosańsysań nemese shalys qadam jasasań, sharýań bitti deı ber.

Kúrkirep aqqan Pıandj ózenindegi tirshilik jaǵdaıy qolaısyz-tuǵyn. Jeke quram blındajda turdy. Aýa temperatýrasy elý gradýstyń mańynda. Taýly aımaqta ómir súrgen Radjannyń ózine de alǵashqy kezde aýa jetpeı, tynystaý qıynǵa soqty. Biraq bertin óte kele jas aǵza oǵan da úırendi.

Ýaqyt munda baıaý ótip jatty. Tá­jik-aýǵan shekarasyna tek «dembel» dárejesine jetýge shaq qalǵan­dar ǵana jiberiletin. Alaıda sarbazdar Tá­jikstanda kelisimshartta kór­se­til­gendeı úsh aı emes, alty aı boldy. Sondyqtan shekara saqshylarynyń qaı-qaısysy da otbasyn qatty saǵyndy. Radjan anasyn jıi oıyna alatyn. Ol ulynyń qaıda ekeninen beıhabar bolatyn. Qaıda ketip bara jatqanyn tek ápkesine ǵana aıtqan edi. «Únsiz ketkenim, sizdi saryýaıymǵa salǵanym úshin keshir meni, anashym! – dep, Radjan eń jaqyn adamymen oısha sóılesýshi edi. – Kóp uzamaı oralamyn. Shamaly ǵana qaldy...».

Sol bir zulmatty kúni zastava jaýyn­ger­leri Qazaqstanda ózderin aýysty­ratyn rota daıyndalyp jatqanyn bildi. Endeshe, «dembelder» úıge qaı­tatyn kún jaqyn. Radjannyń da, ózge qyz­mettesteriniń de kóńil kúıleri kóte­rińki. Sarbazdar úlken qazan men et taýyp, jaqsy jańalyqty keshke palaý basyp atap ótpekshi boldy.

Alaıda taǵdyr joly basqasha órildi.

 Tek sen ǵana urystan oralmadyń...

Sol kúni Hakım bandasynyń qarý­lanǵan 200 sodyry Vısharv shatqa­lyndaǵy 5 jáne 6-shy shekara zasta­va­larynyń túıisken aýmaǵyna basyp kirmek boldy. Olardyń jolynda 38 qa­zaqstandyq jáne reseılik shekarashy kese-kóldeneń turdy.

Toǵyz júk kóligine mingen sodyrlar Kalaı-Hýmb aýdanynyń orta­ly­ǵy arqyly memlekettik shekara bo­ıyndaǵy Horog baǵytyna qaraı júrdi. Maqsattary – Aýǵanstan ıslam mem­leketine ótý. Sodyrlar Kalaı-Hýmb qystaǵynan shyǵa salysymen qalaı bolsa solaı oq jaýdyrdy.

Shekaralyq komendatýra garnızony «Shaıqasqa!» degen komandamen óre kóterildi. Komendant 5-shi shekara zastavasynyń bastyǵyna kolonnany rezervpen toqtatýdy buıyrdy. Shekara zastavasynyń bastyǵy leıtenant Bez­veselnyh kolonnany toqtatyp, óziniń orynbasary leıtenant Selıýkti sodyrlarmen kelissóz júrgizýge ji­berdi. Alaıda olar ofıserdiń ózine tap berip, ony kepildikke alǵandaryn jarııalady. Sodyrlar kolonnanyń odan ári kedergisiz júrýin talap etti.

Shekara zastavasynyń bastyǵy ofı­serin qutqaryp, qystaqtaǵy (shekara zastavasy qystaqtyń shet jaǵynda or­nalasqan) kinásiz adamdardyń ólimine jol bermeý úshin qarsy taraptyń talabyna kelisti. Kolonnanyń júrýine ruqsat berdi. Biraq leıtenant bosatylǵannan keıin komendanttyń tapsyrmasyn oryndaýdy jalǵastyrdy.

Sodyrlardy qýǵyndaý sharasyn leıtenant Selıýk bastaǵan shekarashylar toby júrgizdi. Onyń quramynda Kúrshim shekara otrıadynyń áskerı qyzmetshileri boldy. Urys bastalǵan soń Horog shekara otrıadyndaǵy «Kevron» shekara zastavasynyń áskerı qyzmetshileri kó­mek­ke kelip jetti.

Sodyrlar «Vısharv» beketinen uzap kete alǵan joq. Vısharv shatqalyna jetken soń olardyń Djýma bandıtterimen áldene týraly kelissóz júrgizgeni bel­gili boldy. Ári qaraı olardyń aldarynda eni óte tar kópir bar edi. Odan asa saqtyqpen ótpese bolmaıtyn. Sodyr­lardyń alǵa jyljı bergenderi sol edi, shekarashylar da qýyp jetti.

Ińir baılanyp, jaǵdaıdy kúrde­lendirip jiberdi, biraq shekara saqshy­larynda tańdaý joq edi.

Sodyrlardyń ekige bóliný nıeti bolǵan. Alaıda shekarashylar olardyń oılaryn iske asyrmady. Leıtenant V.Selıýk kishi serjant R.Batyrhanovpen birge sodyrlarǵa qaraı jaqyndap, olar­dyń mashınalardan ketip, qarýlaryn tas­taýlary qajettigin habarlady.

Al jeke quram eki topqa bólinip, shaıqasqa daıyndyqty bastap ketti. Selıýk pen Dmıtrıshınniń basqa­rýyn­daǵy top týra joldyń ústinde qalyp, jeke quramnyń teń jartysy aǵa leıtenanttar Fedorov pen Nejdanovtyń basqarýymen joǵary jaqqa, jaqyn mańdaǵy shoqyǵa shyǵýǵa talpyndy. Taýdaǵy soǵys kezinde «kim joǵaryda – sonyki durys» prınsıpi árdaıym senimdi. Jaýyngerler ol shoqyda Djýma bandasynyń pozısııasy baryn bilgen de joq.

Sodyrlar arasynan kolonnanyń sońyna shyqqan «qara arab»:

– Toqtańdar, keliseıik! – dedi aıǵaılap.

– Kelisim aıaqtaldy! – dedi Selıýk.

– Endeshe, soǵysamyz ba? – dep surady jaldamaly.

– Soǵys! – dedi leıtenant.

Jaýap retinde sodyrlar qoldarynda bar barlyq qarýdan oq jaýdyrdy.

Shoqyǵa atoılaǵan jaýyngerler Djýma sodyrlary kútpegen jerden olar­dyń pozısııalaryna sekirdi. «Sa­qal­dylarmen» birinshi bolyp betpe-bet kelgender – qatardaǵy jaýynger Bolshakov pen serjant Ahmetov.

Jaratylysynan myqty Bolshakov qoıan-qoltyq urysqa kóshti. Qarsy kelgen sodyrdyń esin jıdyrmastan, pý­lemetin tartyp aldy. Ol qasha jó­neldi. Aryq bolsa da shymyr ári epti Ahmetov bir sodyrdy taqap atyp, onyń pozısııasyn ıelendi. Ile shoqyǵa Fedorov tobynyń qalǵan jaýyngerleri de júgirdi. Al Djýmanyń bandıtteri pozısııalaryn tastaı qashty. Alekseı Fedorov sodyrlarǵa tıesili kólikterdiń biri (onda Hakım otyrǵan eken) kópirden ótip, joǵary jyldamdyqpen boı tasalaǵan. Onyń izin ala taǵy bir kólik kópirge shyqqan.

– Oljabaev, at! – dep buıyrdy Fedorov granataatqysh ustaǵan sar­bazǵa. «Kóńildi» degen laqap esimi bar, «Alekseevka» shekara komen­datýrasynyń ókili, qatardaǵy jaýynger Oljabaev buıryqty buljytpaı oryndady. Alaıda granata joǵary qa­raı jańsaq ketti. Jaýynger kelesi joly durys kózdep, atqanda «ZIL» otqa orandy.

Kishi serjant Batyrhanov tómengi jaqta beton jol qorshaýyn tasalap, qarsy tarapqa qaraı kózdep oq jaýdyryp turǵan. Ol sodyrlar toby­nyń jotanyń tasasymen bizdiń she­karashylardyń aldyn oraǵytyp, tý syrtynan pyshaq urýǵa yńǵaılanǵanyn baıqap qaldy. Radjan dereý avtomattan mergendikpen oq atyp, olardyń jolyn kesti. Nátıjesinde, 5 sodyrdy jaıratyp saldy.

Onyń senimdi qorǵanysqa yǵysyp, keıin sheginýine de, oq jetpeıtin ózenge syrǵyp túsýine de bolatyn edi. Biraq Radjan olaı istegen joq. Sodyrlardyń negizgi soqqysyn ózine alyp, batyrlyq úlgisin kórsetken kishi serjant aıaǵynan jaralandy.

Bul sátte joldastary jaraly qarý­lastaryna kómek qolyn soza almady. Tek leıtenant Vladımır Selıýk retin taýyp, Batyrhanovqa jetip, qarsha boraǵan oq astynan alyp shyqty. Alaıda ol kóp qan joǵaltqandyǵynyń saldarynan esin jııa almaı, kóz jumdy.

Mine, osylaı Radjan Batyrhanov óshpes erlik jasady. Qarýlas joldas­tarynyń amandyǵy úshin ózin qurban etti.

Kýágerlerdiń aıtýynsha, naq osy kishi serjant Batyrhanov shaıqastyń sátti ótýine yqpal etti. Ol bolmasa, biz­diń taraptyń jeńiske jetýi neǵaıbil edi. Leıtenant Selıýktiń toby granatamen qarýlanǵan sodyrlardyń kútpegen jerden, tap búıirden shyǵyp jasaıtyn shabýylyna toıtarys bere almas edi. 20-25 mınýttan keıin jetken rezervtiń ózi de qurylǵan tuzaqqa túser edi.

Radjan áskerı tapsyrmany oryndaý jolynda aıanyp qalǵan joq. Komendatýra rezervteriniń alǵa jyl­jýy men ońtaıly oryn taýyp, Hakım sodyrlarynyń qımylyna núkte qoıyp, Vısharv shat­qalynan shyǵar joldy ıelenýin qam­ta­masyz etti. Ol batyrǵa, Qazaqstan She­ka­ra qyzmetindegi erjúrektik pen er­lik­tiń sımvolyna aınaldy.

Bul shaıqasqa Kúrshim shekara otrıa­dynan vzvod komandıri leıtenant Dmıtrıshın jáne batalonnyń me­dı­­sınalyq kómek pýnktiniń bastyǵy aǵa leıtenant Hakımov bastaǵan 29 shekarashy qatysty. Ekeýi de jaraqat aldy. Birinshisi kontýzııa alsa, ekinshisine oq tıgen. Qazaqstandyqtar qýǵyndaý tobynyń bastaýshy kóliginde otyrǵan. Shaıqasqa birinshi bolyp kirgen de solar.

Shekarashy qazaqstandyqtar óte sa­ýatty, utymdy ári baısaldy qımyldady. Bári de erligimen erekshelendi. Mysaly, qatardaǵy Oljabaev oq qory taý­sylǵanda jaýdan alynǵan snarıadtarmen qol granataatqyshtan oq jaýdyrdy. Qatardaǵy Kýlemın sodyrlar pozısııasyna birinshi bolyp basyp kirip, olarǵa oq jaýdyrdy. Shaıqas kezinde jaýdyń kóptegen qarý-jaraǵyn oljalady. Qatardaǵy Japarov jaralanǵan serjantty mergendikpen oq atyp, qorǵady. Qatardaǵy Kadyrbaev alǵashqylardyń qatarynda kishi serjant Batyrhanov atqan oq atý núktesine kóterildi. Munda jaýdan qalǵan pýlemet lentasyn paıdalanyp, dushpanǵa óz pýlemetinen oq boratýdy jalǵastyrdy.

Bul zulmatty shaıqas aıaqtalǵanmen, janǵan avtokólikter kópke deıin jan-jaqty samaladaı jaryq qyp turdy. Zastava jaýyngerleri men qazaqstandyq vzvod buıryqqa sáıkes pozısııany aýysymshylarǵa ótkizip, ózderi tómende jınaldy. Komendant qazaqstandyq batalonnan bir atqyshtar vzvodyn, manevrlik toptyń jeke quramyn tartyp, shatqal kúzetin uıymdastyrdy. Komendant kóp uzamaı zastavanyń jeke quramy men Kúrshim vzvodyn «Kevronǵa» jóneltti. Olar qaza tapqan jaýynger men tutqynda bolǵandardy birge alyp bardy. Tutqynǵa túskender Tájikstan Respýblıkasy Qorǵanys mınıstrliginiń áskerı qyzmetshileri bolyp shyqty. Olar shilde aıynyń basynda Pamır tusynda sodyrlar qolyna túsken eken. Aralarynda jaralylar da bar bolyp shyǵyp, bireýi ile kóz jumdy.

Radjannyń zulmatty shaıqasy osylaı aıaqtalyp, on toǵyz jastaǵy qazaq jigiti máńgi óshpes dańqqa bólenip, baqı­ǵa attandy.

Shyǵys Qazaqstan oblysy Katon-Qaraǵaı aýdanynyń týmasy, shekarashy kishi serjant R.Batyrhanov «Halyq Qaharmany» ataǵyna usynylǵanymen, ol belgisiz sebeppen berilmedi. Qazaq­stan Respýblıkasy Prezıdentiniń Jar­ly­ǵymen TMD-nyń syrtqy shekarasyn qorǵaýdaǵy erjúrektigi men erligi úshin marqum II dárejeli «Aıbyn» or­de­ni­men marapattaldy. Nagrada Shy­ǵys Qa­zaqstan oblysynyń Katon-Qaraǵaı aýyldyq klýbynda batyrdyń anasyna tabys etildi. Radjannyń ony­men amandyqta qaýysha almaǵany óki­nishti-aq...

Shaıqas nátıjesi: Hakım sodyr­la­ry­nyń toby talqandaldy: 32-si ólim qush­ty, 4-eýi habar-osharsyz ketti, 1-eýi tut­qyndaldy, 50-ge jýyǵy jaralandy, 9 júk kóliginiń 7-eýi joıyldy.

Tájikstan Qorǵanys mınıstrliginiń áskerı qyzmetshileri quramynan 1994 jylǵy shildeniń sońynda sodyrlar qo­lyna túsken 12 tutqyn (olardyń qa­­tarynda motoatqyshtar batalony shtabynyń bastyǵy, podpolkovnık Karpýhın bar) bosatyldy. So­dyr­­lar qatarynda tutqyndaǵy áskerı qyz­­­metshiler baryn bizdikiler bilgen joq. Al olardyń sany 40-tan astam edi. Qalǵandarynyń taǵdyry belgisiz. О́ki­nish­ke qaraı, kinásiz tórt azamattyq júr­gizýshi men qystaqtyń eki turǵyny qur­ban boldy.

 

Bekzat MOLDAHMETOVA,

 aǵa leıtenant