Jer – eldiń eren baılyǵy

«Qazaqstan-2050» Strategııasy – jol kórseter shamshyraǵymyz

Memleketimizdiń eń basty saıası qujaty bolyp tabylatyn Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna arnaǵan dástúrli Joldaýyn el turǵyndary jyl saıyn asyǵa kútetini barshamyzǵa aıan. Sebebi, Elbasy óz joldaýlarynda elimizdiń saıası-ekonomıkalyq, áleýmettik damýyn, aldaǵy turǵan maqsattary men mindetterin, alynatyn asýlaryn, halqymyzdyń ál-aýqatyn arttyrýǵa arnalǵan is-sharalardy aıqyndap, naqty baǵyt-baǵdar beredi. Elbasy Joldaýyndaǵy basty baǵyt­tyń biri – aýyl sharýa­shylyǵyn damytý. N.Á.Nazarbaev óz sózinde «Bi­rin­shi kezekte, ásirese, baǵa qalyp­tas­ty­rýdyń ashyq tetikteri arqyly tıim­di jer naryǵyn qurý mańyzdy. Aýyl­sha­rýashylyq jerlerin ınvestısııa tartý jáne ozyq tehnologııalar engizýdi eskerip jalǵa bergende ǵana báseke kúsheıedi. Aýyl sharýashylyǵynda bıznestiń damýyna, fermerler kooperasııasy úderisine, jerdi tıimdi paıdalanýǵa bóget jasaıtyn barlyq kedergini joıǵan jón», dep atap ketti. Jer – el baılyǵy. Sondyqtan da jer búkil elge qyzmet etetindeı, ónim­di­ligi men qunarlylyǵyn jyl saıyn arttyryp otyryp, tıimdi paıdalana­tyn sharýanyń qolynda bolýy tıis. Na­ryq jaǵdaıynda jer óziniń bal bonı­te­tine, qunarlylyǵyna, sýarmaly nemese tálimi jerde, eldi mekenderge, qala­lar­ǵa, iri kólik júıelerine alys-jaqyn orna­lasqanyna baılanysty baǵalanyp, ekinshi deńgeıdegi bankterge kepildikke qabyldanatyn bolýy tıis. 2000 jyl­dar­dyń basynda qabyldanǵan Jer ko­deksinde jer naryǵyn qalyptastyrý úshin jerdi respýb­lıka azamattary satyp alatyndaı, kepildikke qoıatyndaı jaǵdaı qarastyrylǵan bolatyn. Alaıda, kóp jaǵdaıda aýyl sharýashylyǵy jerleri arzan baǵamen jalǵa berilip, ıgerilmeı, bos jatqan faktiler jetkilikti. Sondyqtan da, jalǵa berilgen, ıgerilmeı jatqan jerler keri qaıtarylyp, qolynan is keletin, jer qadirin biletin sharýalarǵa berilgeni óte durys ta ádiletti sheshim bolar edi. Elbasy Joldaýynda aýyl sharýa­shy­lyǵyn memlekettik qoldaý aldaǵy kezde aýyl sharýa­shylyǵy taýar óndirýshilerin uzaq­merzimdi qarjylandyrý men olardyń qaryzdaryn kepildendirý jáne saqtandyrýdyń tıimdi júıe­sin qurý arqyly sheshilýi kerek ekeni aıtyldy. Búginde eli­mizde sharýalar men aýyl kásip­kerlerin nesıe resýrstarymen qamtamasyz etý tolyq sheshil­megen. Ekinshi deńgeıli bank­ter kóp jaǵdaıda sharýalarǵa nesıe berýden, kepildikke jer men olar­dyń aýyldaǵy ǵımarattaryn, teh­nı­kalaryn alýdan bas tartady. Sońǵy jyldary ekinshi deń­geı­li bankterdiń portfelinde aýyl sharýashylyǵy salasyna baǵyt­talǵan nesıeniń úlesi nebári 3,3-3,5 paıyzdan aspaıdy. Elimizdegi nesıeleýdiń qazirgi kom­mer­sııalyq júıesi kapıtal aınalymy joǵary deńgeıdegi salanyń tabysyna esep­telgen. Onyń talaby men nesıelik mól­sherlemeleri tabysy tómen aýyl sharýa­shylyǵy taýar óndirýshileriniń nesıe­lik resýrstar naryǵynda basqa renta­bel­diligi joǵary sharýashylyq júrgizýshi sýbektilermen teń­deı qatysýyna múm­kindik ber­meıdi. Sonymen qatar, aýyl sharýa­shylyǵyn nesıeleýdiń qazirgi teti­ginde biryńǵaı júıelilik sıpat joq. Ol jyl saıyn ózger­tilip otyrady. Sondyqtan da, aýylda agroónerkásip keshe­nin mem­lekettik qoldaýdy kúsheı­tý­diń negizgi baǵyttarynyń biri – aýyl sharýashylyǵy bankin ashý. О́ıtkeni, aýyl­da el halqynyń 45 paıyzy turady. 200 myńǵa jýyq aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshilerinen basqa bilim berý, den­saýlyq saqtaý, mádenıet, sport, taǵy basqa salalarda jumys isteıtin kásip­kerler bar. Bir sózben aıtqanda, aýyldaǵy bank klıentteriniń sany 1 mıllıonnan asyp jyǵylady. Aýyl turǵyndarynyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartý, eldi azyq-túlikpen qamtamasyz etý, aýyl sharýashylyǵynyń eksporttyq áleýetin arttyryp, bıýdjetke qomaqty qarjy túsirý – osynyń bári aýylda aýyl sharýashylyǵy banki kerek ekenin dáleldeı túsedi. Mundaı bank bolsa, memleketten agroónerkásip keshenin damytýǵa baǵyttalǵan mıllıardtaǵan qarjy bólip berilip qana qoımaı, ony paıdalanýdyń tıimdiligi qatań baqylanar edi. Keden odaǵy aıasynda jumys ja­sap jatqan Reseı men Belarýs sharýa­la­ry­na jeri men múlkin kepildikke alyp, uzaq merzimge arzan nesıe beretin, bólim­sheleri barlyq aýdan, qalalarda orna­las­qan Agrobank jumys isteıdi. Bizde de sharýa­larǵa qolaıly jaǵdaı jasaıtyn osyn­daı bank bolýy tıis. Osylaısha, biz aýyl sharýashylyǵyn qoldaýdy ba­ryn­sha kúsheıtýimiz kerek. Sonda ǵana biz­diń agrarlyq sektordy shaǵyn jáne or­ta bıznesti nesıe arqyly qoldap, fermer­lerdi uzaqmerzimdi qarjylandyra alamyz. Elbasy Joldaýynda aıtyl­ǵan­daı, biz fermerlerge ótkizý naryqtaryna deldalsyz, tikeleı shyǵa alatyn jaǵdaı jasaýy­myz kerek. Ol úshin aýyl sharýa­shylyǵy ónim­derin taýar óndirýshiler men satý­shylardyń arasynda tyǵyz baılanys­ty yntalandyrý sharalaryna kóbirek kóńil bólý, aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirý, daıyndaý, óńdeý, tasymaldaý, saqtaý, satý máselelerin keshendi túr­de damytý, ishki saýda naryǵynyń ınfra­qu­ry­ly­myn jetildirý máselelerin sheshýimiz kerek. Is júzinde, bul taýar óndirýshilerdiń ózde­ri quryltaıshy bolatyn daıyndaý-satý kooperatıvterin uıymdastyrý arqyly atqarylýy tıis. Sonymen qatar, atalǵan máseleni usaq sharýa qojalyqtaryn biriktirip, olardy irilendirý, kooperasııalaý saıasatyn júrgizý arqyly sheshýge bolady. Sebebi, tek irilengen sharýashylyqtar ǵana ozat tájirıbe men jańa teh­no­logııanyń, ǵy­lym­nyń jetistikterin endire alady, tehnıkany tıimdi paıdalanady. Eńbek ónimdiligi joǵary bolyp, óndirilgen ónimniń ózin­dik quny arzandaıdy, ónim básekege qabi­letti bolady jáne iri qalalarda óziniń fır­malyq dúkenderin ashyp, «egistik-dúken» qa­ǵıdasymen tutynýshylarǵa ónimdi del­dal­syz satý joldaryn sheshe alady. Son­dyqtan da aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshilerin memleket tarapynan qol­daýda basymdyq irilendirilgen ujymdarǵa berilýi shart. Sýbsıdııa, lızıng, nesıe, salyq jeńildikteri osylaı baǵyttalýy tıis. Bul, árıne, usaq taýar óndirýshilerdi qoldaýǵa bolmaıdy degen sóz emes. Bu­larǵa da qoldaý kórsetilýi kerek. Agrarlyq sektorda tolyq sheshimin tappaı kele jatqan máseleniń biri – aýyl sharýashylyǵy ónimderin tereń óńdep, tuty­nýshyǵa jetkizý, eks­portqa shyǵaryp bıýdjetke qomaqty qarjy túsirý. Biz – iri agrarly elmiz. Elimizde ekologııalyq taza, arzan et, sút, kókónis, jemis-jıdek, baqsha daqyldary jetkilikti óndiriledi. Alaıda, ony óńdeý óz dárejesinde emes. 2013 jyly elimizde óndirilgen kókónistiń 2,8 paıyzy, ettiń 28,8 paıyzy, súttiń 35,3 paıyzy óńdeýden ótti. Bul – óte az. Sondyqtan da, Joldaýda aıtylǵandaı, aýyldyq jerlerde shaǵyn jáne orta bıznes túrindegi jańa óńdeý kásiporyndaryn ashyp, olardy uzaqmerzimdi, qoljetimdi, arzan qarjylarmen qamtamasyz etip, alǵashqy jyldary salyqtan bosatylatyn kanıkýldary bar jaǵdaılar jasaýymyz kerek. Elbasy Joldaýynda egin sharýa­shy­lyǵynda sýdy kóp qajet etetin tıimdiligi tómen daqyldar kólemin qysqartý, olardy kókónispen, maıly jáne azyqtyq ónimdermen almastyrý jolyna bet burý týraly aıtyldy. Memleket basshysynyń qoıyp otyrǵan mindetterin oryndaý sýarmaly jerlerdi tıimdi paıdalanýǵa tikeleı baılanysty. О́ıtkeni, sýarmaly jer kepildi túrde mol ónim beredi. Búginde syrttan ákelinetin azyq-túlik ónimderiniń basym bóligi, atap aıtqanda, qant, ósimdik maıy, kókónis, jemister men júzim jáne mal men qus sharýashylyǵy ónimderin óndirýge qajetti joǵary belok­ty jemshóp daqyldary sýarmaly jerlerde óndiriledi. Alaıda, sońǵy jyldary sýarmaly jerlerdi paıdalaný tıimdiligi kúrt tó­mendedi, jerdiń ónimdiligi 2-3 ese ke­midi, sorlanǵan jerler kólemi artýda. Na­ryqtyq ekonomıkaǵa kóshken 1991 jy­ly elimizde 2 mıllıon 300 myń gektar sýarmaly jer paıdalanylǵan bolsa, búginde 1 mıllıon 200 myń gektar jer paı­da­la­ny­lyp otyr. Muny qalaı túsinýge bolady? Sýarmaly jerlerdi paıda­lanýdyń bas­ty problemalarynyń biri – sý júıeleriniń der kezin­de tazalanyp, jóndelip tur­maýy. Magıstraldyq, sharýa­shy­lyq­aralyq kanaldar men kárizdik-drenajdyq jeliler, sý qoımalary men gıdrotehnıkalyq qurylystar fızıkalyq jaǵynan da, moraldyq jaǵynan da tozǵan. Mysaly, qolda bar 63 855 km. gıdrotehnıkalyq qurylystardyń 42 812 km-si, ıaǵnı 67 paıyzy qana­ǵattanǵysyz jaǵdaıda. 3 159 km. magıstraldyq kanaldyń 59 paıyzy, 4 582 km. sharýashylyq kanaldarynyń 63 paıyzy, 8 411 km. ishki sharýashylyq kanaldarynyń 80 paıyzy jóndeýdi kerek etedi. Tıimsiz, eskirgen ırrıgasııalyq júıelerdi paıdalanýdan sý ysyrapqa ushyraýda. Sýdy aıtarlyqtaı únemdeıtin tamshylatyp sýarý men jańbyrlatqysh qondyrǵylar az paıdalanylady. Elbasy Joldaýynda 2030 jylǵa qaraı egis alqaptarynyń 15 paıyzy sýdy únemdeý tehnologııasyna kóshiriletin bolady degen mindet qoıdy. Búginde elimizde 1 gektar sýarmaly jerge aǵyn sý normadan artyq jumsalady, sý paıdalaný koeffısıenti tómen. Respýblıka boıynsha sý paıdalaný koeffısıenti 0,72 bolsa, Jambyl, Ońtústik Qazaqstan, Qyzylorda oblystarynda ol 0,62 ǵana bolyp otyr. Eger elimiz boıynsha sý paıdalaný koeffısıentin 0,82-ge kótersek 127 000 gektar jerdi sýlandyratyn 1 mıllıard 272 mıllıon tekshe metr sý únemdeledi eken. Damyǵan elderde 1 kılogramm aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýge 165-600 lıtr sý jumsalsa, bizde 1200-2500 lıtr sý nemese 6-7 ese sý artyq jumsalady. Sóıtip, jyl saıyn elimizde 100-150 mıllıard teńge kólemindegi aýylsharýashylyq ónimderi óndirilmeı qalýda. Sýarmaly jerler jyl saıyn kepildi mol ónim beretin, qaıtarymy joǵary, aýyl sharýashylyǵynyń «altyn qory» ǵana emes, ol sol óńirlerde turatyn ha­lyq­tyń ómir tirshiligi, áleýmettik jaǵ­daıy, taǵdyry. Sýarmaly jerlerdiń jaǵ­daıy jóndelse, elimizde azyq-túlik molshylyǵy bolady, agroónerkásip keshe­niniń eksporttyq áleýeti artady, ımport azaıady, respýblıka halqynyń, aýyl turǵyndarynyń jaǵdaıy jaqsarady. Elimizdiń Keden odaǵy men Bir­tutas ekonomıkalyq keńis­tikke enýi jáne aldaǵy kezde Dúnıe­júzilik saýda uıymyna múshe bolýy jaǵdaıynda joǵaryda atal­ǵan máselelerdiń tez arada ári óz deńgeıinde sheshilýi óte ózekti. Sebebi, elimizdiń Re­seı men Belarýske qaraǵanda klıma­ty men aýa raıy qataldaý, ylǵal az, jer­leri­mizdiń qunarlylyǵy da tómendeý. Bul bizdiń sharýa­lardyń Reseı, Belarýs el­deriniń aýyl sharýashylyǵy taý­ar óndirýshilerimen básekege túsý qabiletin tómendetedi. Onyń ústine, Belorýssııada sharýa­lardy memlekettik qoldaý eldiń agroónerkásip kesheninde óndirilgen ónimniń jalpy qunynyń 18 paıyzyn qurasa, Reseıde 8 paıyz, al bizde nebári 4 paıyzdy ǵana qurap otyr. Sondyqtan da, otandyq aýyl sharýashylyǵyna memleket tarapynan barynsha qoldaý kórsetilýi tıis. Joǵaryda aıtylǵan Elbasy tapsyrmalaryn oryndaý úshin Úkimet ústimizdegi jyly buryn qabyldanǵan «Agrobıznes-2020» baǵdarlamasyna tıisti ózgerister engizýi kerek. Prezıdent joldaýlarynda aıtylǵan kókeıkesti máselelerdi iske asyrýda bizder, Parlament depýtattary óz ornymyzdy taýyp, óz úlesterimizdi qosýymyz kerek. Birinshiden, Joldaýdan týyndaıtyn mindetterdi el arasynda, saılaýshylar arasynda, ártúrli kezdesýlerde buqaralyq aqparat quraldary men teledıdar arqyly túsindirý men nasıhattaý jumystaryn atqarýymyz kerek. Depýtattar aldyndaǵy ekinshi bas­ty mindet Úkimetpen birlese otyryp, Memleket basshysynyń Joldaýynda aıtylǵan naqty tapsyrmalardy oryn­daýdyń zańnamalyq bazasyn qamtamasyz etýdi ýaqtyly jáne sapaly sheshý bolyp tabylady. Joldaýda atap kórsetilgendeı, depýtattar korpýsy aldynda geologııa salasyndaǵy zańnamany jeńildetý, ven­chýrlik qarjylandyrý, zııatkerlik men­shikti qorǵaý, zertteýler men ınno­va­sııalardy qoldaý, sondaı-aq, ǵylymı ázirlemelerdi kommersııalandyrý jónindegi zańnamany jetildirý jáne jekemenshik ınstıtýtyn zańnamalyq turǵyda nyǵaıtý máselelerin sheshý min­detteri tur. Osyǵan baılanys­ty Úkimetten zań jobalaryn Par­lamentke sapaly, ýaqtyly daıyndap engizgenin ótingen bolar edik. Aldymyzdaǵy maqsat aıqyn. Endigi kezekte, árbir qazaqstandyq, árbir mekeme, kásiporyn, mem­le­kettik qyzmetker Prezıdent Jol­daýyna saı óz ornyn taba bilýi tıis. Bárimiz osy jolda bir kisideı jumylyp, el birligin, yntymaǵyn, aýyzbirshiligin nyǵaıtaıyq, eseli eńbek pen tynymsyz tirliktiń úlgisin kórsetip, aıanbaı ter tógeıik. Qýanysh AITAHANOV, Parlament Senatynyń depýtaty.