Akademık Muhtarbaı О́telbaev: Ǵylymǵa keregi – daryn, darynǵa keregi – ǵylym

«Úsh nárse adamnyń qasıeti: ystyq qaırat, nurly aqyl, jyly júrek», deıdi Abaı. Osy úsh qasıet boıynan tabylatyn, «Barmysyń bulttan bıik, ulttan tómen, Qazaqtyń betindegi uıattary» (Muhamedjan Tazabekov), dep Alash rýhty ultymyzdyń bir máshhúr ulymen pikir bólisken edik. Ol – Memlekettik syılyqtyń laýreaty Muhtarbaı О́telbaev edi. Ol qazir el aýzynda júrgen, qazaq úshin «evrıka» deıtindeı «myńjyldyq problema», ıaǵnı álemdegi kúrdeli jeti eseptiń birin sheshkenin aspaı, taspaı baıan etedi. – Iá, osy esepti sheshý jolyna qyryq jylǵa taıaý ómirimdi arnappyn. «Áı, qoıshy!» dep jyly jaýyp qoıǵan kúnder de kezdesti. Biraq, aınalyp soǵa berdim. Bir tylsym kúsh erkime jibermedi. Aqyry problema sheshildi, túbi qaıyrly boldy. – Áıgili Kleı matematıka ınstıtýty osy «jeti problemanyń» árqaısysyna 1 mıllıon AQSh dollary kóleminde báıge tikken eken. Mine, sol eseptiń birin Arhımed pen Evklıdtiń eliniń oqymystysy emes, qazaq ǵalymynyń sheshýi sheksiz abyroı dep bilemiz. Álemge ultty, táýelsiz halyqty tanytý degen osy bolar dep oılaımyz. – Áı, artyqtaý maqtaý bolyp ketti me?! Biraz ómirimdi arnaǵan «Nove-Stoks teńdeýleriniń myqty sheshiminiń bolýy» degen eńbegimdi jarııaladym. Bul – suıyqtyq pen gazdyń qozǵalysyna arnalǵan. Esepti ǵylymı jolmen sheshýge usynǵaly da júz jylǵa taıap qaldy. Bul teńdeý taıfýn, sýnamı tárizdi tabıǵı qubylystardyń paıda bolýyn, qozǵalys qaıdan bastalyp, qaıdan aıaqtalatynyn anyqtaýǵa múmkindik beredi. Búgingi kúnge deıin myńjyldyqtyń jeti problemasynyń bireýi ǵana, ıaǵnı, Pýankare gıpotezasy edi. Ony orys ǵalymy Grıgorıı Perelman degen matematık she­ship, Fılds syılyǵyn aldy. KSRO kezinde ataqty ǵalymdar A.Kolmogorov, V.Arnold, V.Monahov, ózgeler de talpynǵan. Másele mynada, teńdeý sheshildi. Degenmen, men ony jaı sheshken joqpyn. Sheshý ádisin oılap taptym. Ashylǵan jańalyqty jetkizý de ońaı emes. Dálelińdi, dáıegińdi aınadaı anyq etip, túsindirip jazýyń kerek. Soǵan tabandaǵan bir jyl ýaqytym ketti. Alǵashqy anyqtamalarymdy talantty matematık Mahmut Sadybekovke túsindirýdiń ózi qıyn boldy. Sodan onnan asa túsindirý nusqasyn ázirledim. Bir árip, ne bir sannan qate ketse, búkil eńbegiń esh, tuzyń sor. Áli jetildirý ústindemin. Aǵylshyn tiline de aýdartyp jatyrmyn. Sonyń bári saýatty júrmese jańalyǵyń jetpeı qalady. Al baǵalanýy qalaı degen suraqqa keler bolsam, jaqsy. О́zimizdiń oqymystylarymyzben qatar, Reseı ǵalymdary qazaq úshin bıik mártebe dep jatyr. M.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń rektory Vıktor Antonovıch Sadovnıchıı qatty qýanyp, tilektes bolýda. – Sózińiz aýzyńyzda, sol bilimdar ǵalym, bilikti basshy V.Sadovnıchıı Otanymyzǵa atizin salǵan bir saparynda «O, velıkıı matematık Ýtelbaev!» degeni bar edi. – Áı, ulylyq úlken uǵym ǵoı. Ony kez kelgenniń qanjyǵasyna baılaı berýge bolmaıdy. Vıktor Antonovıchtiń maǵan degen iltıpaty, eńbegimdi baǵalaǵany shyǵar. Biraq men ózimdi uly, tulǵa degenge kelispeımin. Ondaı qasıetti sóz mıllıondardyń birine ǵana beriletin keremet uǵym. Árkimge telı berý artyqtyq etedi. Kim uly, kim tulǵa – ol tarıhtyń enshisindegi nárse. – Siz buǵan deıin de matematıkada eleýli jańalyqtardy ashyp, el ıgi­li­gine jarattyńyz. Áıgili Shtýrm-Lıývıll operatorynyń ámbebap fýnk­sııasynyń sheshimin taptyńyz. Bul arqyly «q* – О́telbaev fýnksııasy» degen fýnksııa engizildi. Ázerbaıjandyq ǵalym F.Álıev: «Muhtarbaı osy esepti sheshti de, spektrlik teorııany musyl­mandardyń teorııasy jasady», depti. Siz sheshimin tapqan «myńjyldyq prob­lemasyna» da bir at beriletin bolar? – Ǵylym jolyna túsken soń oǵan búkil sanaly ǵumyryńdy arnap, izdenesiń. Teńdeýdi sheshý úshin aldymen onyń ádisin tabýyń kerek bolady. Dál ádisin tapsań, esep sheshiledi. Matematıka áleminde bul jańalyq «О́telbaev ádisi» dep atalatyn bolý kerek. Men keıbireýler sekildi jańalyqty «Men ǵana ashaıyn, qazaq ashpasyn» degen pıǵyldan aýlaqpyn. Bári halqym úshin degen adammyn. Ony aıtasyń, meni sheteldikter kóp shaqyrady. Qudaıdyń qudireti, qazaq jerinen shyqqym kelmeıdi. Osy arada myna bir baılamymdy aıta ketsem deımin. Men keleshekke qajet eseptegi teńdeýlerdi sheshýge talpynýmen birge, ótken kúnderge de kóz jiberip, bizge jol ashqan, úlgi bolǵan ultymyzdyń myqtylaryna iltıpat bildirip, eńbekterin eske alyp, shákirtterime: «Biz kókten túskemiz joq» dep otyramyn. Qazaq – táýelsizdikke deıin biraz azapty kórgen halyq. О́tken ǵasyrdyń otyzynshy jyldaryndaǵy oıranda bizdiń matematıkterdiń zardap shegýi bylaı tursyn, aqyl ıelerin sanaly túrde joıǵan. Solardyń biri, zulmat qurbany, 1934 jyly Nobel syılyǵynyń laýreaty, ataqty ǵalym Leonıd Kantorovıchtiń jetekshiligimen «Integraldyq teńdeýlerdi jýyqtaý sheshý» degen taqyrypta fızıka-matematıka ǵylymdary boıynsha kandıdattyq dıssertasııa qorǵaǵan tuńǵysh qazaq Ibadýlla Aqbergenov edi. Sol zapyrandy zamannan keıin qazaq matematıkteri kópke deıin es jııa almady. Matematıka ǵylymy múldem turalap qalmasa da, álsiredi. Degenmen, bılikke Dinmuhamed Qonaev kelgen soń, qazaq ǵylymy serpildi. Ǵalymdar sergı bastady. Asan Taımanov, Orynbek Jáýtikov, Tó­le­baı Amanov, olar­dyń izin basyp Bazar­baı Orazbaev, Qulja­baı Qasymov, О́mirzaq Sul­tanǵazın, taǵy basqa alyptar shyqty. 1970 jyldarǵa qaraı órteńge óngen balaýsadaı jas matematıkter qaý­lap ósti. Sekseninshi jyldardyń orta­syn­da qazaq matematıkteri tanyla bas­tady. Tipti, biraz respýblıkalardyń aldyna shy­ǵyp ket­ti. T.Kálmenov, R.Oına­­­­rov, M.Mu­rat­­bekov, A.Jumadildaev, Ý.О́mir­baev, E.Nur­sultanov, N.Temirǵalıev, ózge de aza­­mattar jarqyrap shyqty. 1991 jyly Dúnıe­­júzilik kongreste jarııa bolǵan aıtý­­ly myń matematıktiń 30-ǵa jýyǵy qazaq­­tar boldy. Bul óte joǵary kórsetkish edi. – Qazir qalaı? – Dál ondaı emes. Myńnyń ishinde jıyrma shaqty bolyp qalar. Munyń sebebin KSRO qulaǵannan keıingi bastalǵan alasapyrannan izdeý kerek sekildi. Álemdik ǵylymnyń ózindik damý dástúri, úrdisteri bar. Jaqsy ma, jaman ba men baǵasyn berýge umtylmaımyn, oǵan ýaqytymdy qor etpeımin. Biraq Keńes dáýirinde sol dástúr saqtalyp edi. Biz sodan aıyrylyp qaldyq. Men osydan biraz jyl buryn ekonomıkalyq daǵdarys on jylǵa sozylsa, ǵylymdaǵy daǵdarys jıyrma jyldan ári kete qoımas dep oılaıtynmyn. Sóıtsem, ǵylymdaǵy daǵdarys uzaqqa ketetin kórinedi. Sondaı kezeń adamdardyń psıhologııasyna qatty áser etedi eken. Sonyń kesirinen, basqa salany qaıdam, matematıkaǵa keletin jas kúshter azaıdy. О́tken ǵasyrdyń 70-80-jyldary myqty matematıkterdiń jasy 40-tan tómengiler edi. Osy kúnderi 50-60 jastan asyp ketti. Táýelsizdik alǵanda, patrıot ǵalym­dar qatty qýandy. «Ortalyqqa jaltaq­tamaı, qazaq ǵylymyn damytamyz, jas­tardy qatarymyzǵa tartamyz» dep jiger­lendi. Biraq, sol toqyraýdy pysyqaı psevdoǵalymdar óz múddesine tıimdi paıdalanyp ketti. Quzyrly mekemelerdiń tizgin-shylbyry kóbinde solardyń qolynda edi. Taza ǵylymı izdenispen júrgender bylaı qalyp, sheneýnikter men ákimder, bıligi barlar ǵylym doktory, professor bolyp shyǵa keldi. Ǵylym týraly sózdi solar aıtty. Tipti, ondaılardyń qyzmet úshin bolǵan talas kezinde búkil bir salany qurbandyqqa shalyp jiberetinin qaıtesiń. Eń bastysy, ózderiniń jaıly orynǵa otyrýy, otyrmaýy jolyndaǵy tartysta halyqtyń múddesin esten shyǵaryp alady. Buǵan Ulttyq akademııanyń qulaýy dálel bolady. – Qazir jastardyń ǵylymǵa kelýi qalaı? – Oralman dep júrgen baýyrlary­myz­dyń balalary bizdiń salaǵa kele bas­tady. О́zimizden kóp óspeı tur. Elýge jetpegen bir daryndy ǵalymdy ǵana bilemin. Onyń ózi Mońǵolııadan kelgen. Oı-sanasy myqty, alymdy jastar bar. Onyń ústine biraz bilikti de bilimdi jasty shetelderge oqýǵa jiberip jatyr. Bul da jón. Álemdi tanıdy, básekelestikti kózben kóredi. Qolymen ustaıdy degendeı. Biraq, olar sol jaqtan oqý bitirip kelgen soń, aqshasy az ǵylymǵa kelgisi kelmeıdi. Myqty jerden oryn alýǵa umtylady. Boılarynda «Men anaý eldiń ataqty ýnıversıtetin bitirip kelgenmin, maǵan birinshi kezekte jaǵdaı jasalýy tıis» degen órkókirektik (gonor) kósh jerden kórinip turady. Oǵan sen ǵylymǵa kel dep aıta alasyń ba? Joq. Men keıde ondaı azamattarǵa: «Qazir senderge jaǵdaı jasalmasa, Elbasy qoldap, qolpashtap, qyrýar qarjy bólip sondaı oqý oryndarynda oqytty. Endi sen, táýbe deıtin táýelsiz eldiń keleshektegi býynyna jaǵdaı jasaý úshin bar kúsh-jigerimdi jumsaımyn, bilim-biligimdi osy jolǵa arnaımyn» demeısiń be?» desem, olardyń orysshalap aıtqan sóziniń túbiri: «Pýst posle menıa trava ne rastet». Shetinen bári ózimshil. – Sizdiń boıyńyzdaǵy Otan, ult, jurt degen patrıottyq uǵymnyń bastaý basyn bilýge bola ma? – Nege bolmaıdy. Bolady. Bastaý basy: ultymda, jurtymda jatyr. Daryn­dy adamnyń qaı-qaısysy da jaqsy maǵynasynda ultshyl bolyp keledi. Anaý jaqtyra ma, mynaý jaqtyrmaı ma demeıdi. Jylpostyqqa, jylmaǵaılyqqa jany qas. Aqıqatty aıtyp qarap tura beredi. Men batyrlar jyryn, termelerdi qoltyqtap júrip oqydym. Otanshyldyq, batyrlyq, sheshendik, el men jerdi qorǵaý, el bolý, úlkendi syılaý, kishige qamqorlyq jasaý – bári sol halyq jyrlarynyń ishinde. Meniń qolymda bılik bolsa: «Patrıot bol, qazaq bol, tilińdi bil!» dep bos sóılemeı, kúnine eki saǵat álgi batyrlyq, ózge de jyrlardy, ulttyq úlgilerdi oqytyp, úsh saǵat qazaqtyń baıtaq dalasynda dene­shynyqtyrý sabaǵyn ótkizer edim. Árıne, keıbir «bilgishter» ol zaman qaıda, bul zaman qaıda der. Biz osyndaı sózimizben ózimizdi ǵana emes, jastardy da ultty súıý seziminen aıyryp, búldirip kelemiz. Qazir ne kóp, reforma kóp. Sheneýnikter sol reformalar arqyly birden alǵa sekirip, bárin damytyp jiberemiz dep bar dástúrdi joǵaltty. Ol endi synǵa ushyrap jatyr. – Siz 9 jasyńyzda mektep tabaldy­­ryǵyn attapsyz. Osy kúnderi úsh tilde 6 jastan oqytý qolǵa alyndy ǵoı. – Qalaly jerdegi bilgir delinetin keı otbasylardyń bir-eki balasyna qarap «ıá» deýge bolar. Búkil el kólemi, qııandaǵy aýyl – osyǵan ázir me? Balalardyń qabiletin, zerde-zeıinin zerttedik pe? Úsh aýysymdy mektepterdi túgel joıdyq pa, bilim uıalaryndaǵy baza kóńildi kónshite me?.. Balany oqytyp-oqytyp sharshatyp, oqýdy kórmesteı etip jiberýge bolady. Onyń ústine qala balasynyń kózi oıylǵansha, qaljyraǵansha «tamashalaıtyny» az ba? Aýyl balasy áli de bolsa oqýǵa, bilimge yntaly. Kóbi qalaǵa kelgennen keıin ala-qula tirlikten búlinedi, sodan keıin jaman atqa urynady. Ul men qyzdyń segiz-toǵyz jasqa deıin erkin óskenine ne jetsin. Meniń jylym – jylqy. Jetpis ekige kelip qaldym. Ǵylymı jumysym óz aldyna, meni sońǵy kezderi baıqalyp qalatyn ult urpaǵy arasyndaǵy oralymsyzdyqtar tolǵandyratyn bolyp júr. Alla saqtasyn, dinge bólinýshilik júregimdi syzdatady. Biz moınymyzdaǵy qaryz ben paryzdy umytyp, jalǵandyqqa, ózimshildikke urynyp, táýelsizdikti kóbimiz baǵalaı almaı júrmiz. Bul oılaný bylaı tursyn, qasiretti qylyq dep bilemin. Bylaıǵy jurt, ásirese, mektep oqýshylary óte namysshyl, ultshyl. Shetinen: «Meniń elim, meniń jerim!» dep oń qolyn keýdesine qoıyp, qasqaıyp turady. Al, qalaı ekenin qaıdam, stýdentter arasynda mundaı otanshyldyq rýh az. – Nege? – Men de osy «nege» degen suraqty ózime qoıǵan kezde, tún uıqym tórt bólinetini bar. Bizdiń boıymyzdaǵy keıbir kórgensizdikterdi kórgen soń solaı ma, kim biledi. Kóbi sheneýnik bolýdy kózdeıdi. Sheneýnik bolyp alǵandary el degendi umytyp qalady. Keıde oılaımyn, júz ­paıyz bolmasa da, toqsan paıyz qazaq patrıot bolsa, utylmas edik dep. Biz ótpeli zamandy jeleý etip, baılyqty, mansapty aıtamyz. Sóıtip, ulttyq tárbıe jaıyna qalady. Bizdi túptiń túbinde opyndyra­tyn osy emes pe eken? Joǵary oqý oryn­da­ryndaǵy tárbıeni jaqsartý kerek. Rek­torlar, olardyń tóńireginde esebi kúshti pysyqaılar bos shirenbeı, tek jaqsy atty bolsam dep árkimniń aýzyn baqpaı, ózi de tyń baılammen, adal jumys isteýi kerek-aý! – О́zińiz de rektorlyq qyzmette boldyńyz emes pe? – Suraqtyń astarynda siz «Ne bitirip edińiz demeksiń ǵoı». Iá, rektor boldym. Sol jumysqa usynǵan azamattarǵa áli kúnge rahmetimdi aıtamyn. Biraq, ol orynda kóp otyrmadym. О́ıtkeni, jaýapkershiligi kúshti eken. Onyń ústine oblystyń depýtaty bolasyń dep jazyp qoıdy. Stýdent pen oqytýshyǵa qaıtsem jaqsylyq jasaı­myn dep, ózimnen joǵarydaǵylarmen aıqa­syp júrgende, saılaýshy halyq senimi qosyldy. Báriniń nıeti túzý. Sharapat kútedi. Jaqsy sóz estigisi keledi. Biraz ýaqyt tyrysyp kór­­dim. Aqyry: «Meniń alǵa qoıǵan maq­sa­tym – ǵalymdyq edi ǵoı. Sheneý­nik bolyp júre ber­sem búkil ómirime balaǵan ǵylym qaı­da qa­lady? Maǵan qyzmet ne úshin kerek? Qoı, adas­paı, aljaspaı turǵanda óz jolyma tú­seıin», dep ótinish berip, rektorlyqtan ket­tim. Sodan beri tek ǵylym salasynda kelemin. – AQSh-tyń úshinshi prezıdenti Tomas Djeferson (1801-1809) eldi kóterý úshin jastardy Eýropaǵa oqýǵa jibergen. Bilim alyp kelgendermen júzdeskende olardyń kóbi artyna qarap, ańyryp turǵanyn baıqaǵan soń, «Endi Eýropaǵa oqýǵa jiberýdi toqtatyp, muǵalimder shaqyryp, maman daıyndaýdy óz jerimizde qolǵa alaıyq», depti. Eki ǵasyrdan keıin bizdiń Elbasy da sondaı kóregendikpen Nazar­baev zııatkerlik mektepteri men Nazar­baev Ýnıversıtetin ashyp otyr. Osyndaı dara danalyq týraly siz ne aıtasyz? – Men Memleket basshysynyń óziń aıt­qan kóregendigin shyn nıetimmen qoldaı­myn. Tek álemdik deńgeıdegi ádemi isti jetildire bersek, ol Máńgilik El bilim júıesiniń altyn arqaýy bolyp qalary sózsiz. Oǵan keıin toqtalaıyn. Shetelden úırengen durys. Biraq, meniń topshylaýymsha, áli oń-solyn tolyq tanı qoımaǵan mektep oqýshylaryn, jańa bitirgen túlekterdi, stýdentterdi bakalavr boıynsha jiberýdi qoldamaımyn. Tapshy mamandyqtardan magıstratýrada oqytqan abzal, PhD doktorantýra boıynsha jiberý kerek. Al Prezıdenttiń ozyq ıdeıasyn júzege asyryp, álemdik talap deńgeıinde jumys istep jatqan Nazarbaev Ýnıversıteti men Nazarbaev zııatkerlik mektepteri úlken jetistik. Osy arqyly ulttyq bilim júıesin birtindep qalyptastyrý týraly ıdeıasy da asqan kóregendik. Menen: «Qazaq eliniń myqty ǵalymdary sol ýnıversıtette nege sabaq bermeıdi?» dep suraıtyndar bar. Ondaı oı aıtýshylarǵa: «Sheteldikterdi qýyp jiberip, ózimiz oqytamyz desek, qanattanyp kele jatqan ol bilim ordasyn Eýrazııa ýnıversıtetine qosa salý kerek qoı», deımin. Sheteldikterdiń sabaq bergeni durys. Stýdentterge birdeńe úıretedi. Olardyń psıhologııasy bólek qoı. Men ózimizdiń ǵalymdarmen, oqytýshylarmen baılanys jasap, qatystyrý qajet degenge qosylamyn. Túptiń túbinde sol ýnıversıtet­ke ózimiz ıe bolamyz. Soǵan talpyný bizge paryz. Ol úshin ult ıntellektisin kóterý kerek. In­tellektisi joǵary el, halyq bardy tıimdi paıdalana alady. Bizde daryndy ǵalymdar bar. Oǵan bir mysal keltireıin. Solardyń biri emes, biregeıi Ýalbaı О́mir­­­­­baev­ty atar edim. Sol ǵulama matematık syrt­ta júr. Bizdiń sheneýnikterdiń taǵy bir jaman jeri bar. Myqty adamdardan qor­qady. Or­nymdy tartyp alady deı me, bir pá­lesi bar, áıteýir. Olar ólermendik tany­­­typ ondaı myqtylardan qoryqqansha jaǵdaı ja­sasa eken. Naǵyz ǵalym sheneýnik, sheneý­­niktiń qasynan qalmaıtyn kóleńke bolý­ǵa barmaıdy. Meniń shákirtim Rysqul Oına­rov ta keremet jańalyq ashty. Ony matematıkterden basqalar bile bermeı­di. Ol – «Oına­rov ıadrosy» dep atalady. Sol teorııa álem­degi aıtýly ǵylymı eńbek­­­­terde júr. Mundaı mysaldardy tize bersem, barshylyq. – Kórnekti ǵalym Asqar Jumadildaev bir maqalasynda: «Ǵylym shama-sharqynsha damyp jatyr. Biraq, sabaqtastyq joq, ǵalymdardyń izin basýshylar joq. Áńgime sonda. Sanaýly ǵana ǵalymdar bar. Ǵylymǵa óńkeı kedeı, úıi joq keledi. Ǵylymǵa bir mıllıonerdiń balasy kelgenin áli kórgenim joq. Baılardyń balasynyń eń jamany joq degende bankte basshy bolady. Bul meniń biletinim ǵana», dep edi. Siz buǵan ne deısiz? Jalpy, ǵylym bedeli, ǵalym abyroıy degenge qalaı qaraısyz? – Men Asqardyń oıyna qosylamyn. О́z tujyrymymdy da bildirip jatyrmyn ǵoı. Ǵylym da, ǵalym da halyqqa qyzmet etedi. Ǵylymnyń da, ǵalymnyń da bedelin keshegi toqyraý jyldarynda jalǵan ǵalymdar túsirdi. О́ziń aıtqan Asqar Jumadildaev keıbir ǵylymdaǵy ǵalymdar 90 paıyz plagıattar ekenin aıtyp, «Olarmen kúresý kerek» deıdi. Qaptap ketkeni ras. Qalaı kúresesiń? Bir qýanarlyǵy atústi qorǵaý toqtady. Sol kezdegideı laýazym ıeleri ǵylymı ataǵyn aıtýdan da, men ǵalymmen deýden de qazir tyıylǵan tárizdi. О́ıtkeni, kóbiniń kórsetetin eńbegi bolmaı qaldy. Árkimnen bir kóshirip alǵan soń, qalaı kórsetedi? PhD doktorantýranyń erejesin jasaǵandar, taǵy da sheneýnik ǵalymdar. Biraz kúresip, erejege ózgeris engizbek bolǵanbyz. Mınıstrliktegiler ese bermedi. Degenmen, keıbir tustaryn dáleldedik. Ol jemissiz emes. Bir qyzyǵy, sońǵy kezderi PhD doktorlyǵyn alýǵa pysyqaı psevdoǵalymdar kirisip ketken sekildi. Aıaǵy ne bolaryn qaıdam. Ǵylym, ǵalym bedelin kóterip júrgen táýelsiz eldiń Memlekettik syılyǵy. Ár jyldary bir-birden tórt matematık mártebeli syılyqty aldyq. Al keı salalardan top-top bolyp, ıelengenderdiń ishinde sheneýnik te, bıznesmen de júredi. Bul kúmándi oıǵa qaldyrady. Úshten asqan soń bul qalaı, degen suraq meniń kókeıimnen kete qoımaıdy. Muny nege qozǵap otyrmyn, qalaı desek te, Memlekettik syılyq – Otanymyzdyń bas syılyǵy. Kóńilge qarap, mártebesin tómendetip almasaq eken. – Siz bir áńgime ústinde: «Biz avtomashına jasap Japonııadan, kompıýter jasap Amerıkadan, uıaly telefon jasap Fınlıandııadan oza almaımyz. Bir erekshe jańalyǵymyzben olardyń aldyn oraýymyz kerek. Ol damyp kele jatqan robot dáýiri», dep edińiz. – Jaqsy esime saldyń. Sol aıtqanym – aıtqan. О́tken ǵasyrdyń ortasynda Hrýshev bul atom ǵasyry dep aıqaıǵa basqan bolatyn. Sóıtsek, atom ǵasyry emes, kompıýter ǵasyry bolyp shyǵa keldi. Endi robot ǵasyry keldi. Men ana bir jyldary esepteý baǵdarlamalaryn kompıýtermen sheshýdi usyndym. Buǵan bireýler senbedi. «5 mıllıon dollar berse, 5-10 jyldan keıin 1 mıllıard, odan da kóp qarjy óndirer edim. Amal ne, qol qysqa», dedim. Osy oıymdy endi robot týraly aıtsam dep otyrmyn. Ǵylymda talpynbaı, izdenbeı bolmaıdy. Qaı ýaqytta da «Nege» degen suraqtyń tóńireginde oılanyp júrýge tıistisiń. Izdenbegen, talpynbaǵan jerde ǵylym toqyraıdy. Robot týraly erte qımyldasaq, birdeńe shyǵarar edik. Bizdiń sheneýnikter meniń bul sózime kekesinmen jymııa qarap, taıaýda qozǵalmaýy múmkin. Olar Elbasy aıtpasa, bul ne sóz deı qoımaıdy. Prezıdent «Jasyl ekonomıka», «Taza ekologııa» týraly aıtyp edi, bári biraýyzdan qoldap ketti. Biz jel qondyrǵylaryn oılap tapqan edik. Onymen energııa kózin alýǵa bolatynyn áldeqashan dáleldegenbiz. Endi sol iske asatyn túri bar. Qolǵa alyndy. Men Alladan surap júremin, robot jaıly aıtqanym Elbasyǵa jetip, bıliktegilerge jaltara almaıtyndaı tapsyrma berse eken dep. – Memlekettik til, jer týraly da oıly pikirler aıtyp júrsiz. Til, el qadiri, jer qasıeti esti adamnyń ne sanaly urpaǵynyń kókeıinde shermende bolyp qatyp, artynan ol oıanǵanda túp tamyryn izdemeı qoımaıdy eken. Sonyń bir dáleli sonaý Eýropadaǵy Majardan kelip, qazaq topyraǵynan máńgilik jaı tapqan Ishtvan Qońyr Mandokı edi. Qońyrdyń jary Aıshamen bir joly tildeskende, Qońyr jumys bólmesine aǵashtan jasalǵan atty erttep qoıyp, keń dalada kele jatqandaı kúı keshedi eken. Tipti, on eki órme qamshysyn qulashtap sermeıtin kórinedi. Qazaq elinen aldyrǵan jylqynyń qazysy men jal-jaıasynyń bir kesegin astyryp, sony álgi jasandy attyń ústinde otyryp, bir tamshysyn qaldyrmaı ishetin bolǵan. «Babalarym baıtaq jerin osylaı at ústinde as iship júrip-aq qorǵaǵan», deıdi eken. Biz qolda bar altynnyń qadirine jetpeı júrgende, qııanda kún keshken Qońyrdyń ondaı rýhty oıatar isi sabaq alýǵa turarlyq emes pe? – Árıne, bul jaı támsil emes, úlgi alar nárse eken. Alla qazaǵymdy sondaıdan saqtasa eken. О́zim qazaq bolsam, nege el sózin aıtpaýym kerek. Onyń ústine Nursultan Nazarbaev Máńgilik Eldiń máńgilik tili, qasıetti jeri týraly aıtyp jatyr. Ol bizge de, keıingi urpaqqa da júktelgen júk. Shyn máninde memlekettik til – memlekettiń qajetin ótep otyr ma? Onyń tiregi biz bolmasaq keıingiler «e, oryssha sóıleı berse bolady eken» dep arqasyn keńge salyp júre beredi. Qazaq ekenimizdi umytpaıyq. Úıimniń tórinde, jumys bólmede qazaqtyń kıeli dombyrasy turady. Syrly sybyzǵy da bar. Keıde qolǵa alam, keremet qýat, shabyt beredi. El aqsaqal dep aıta bastaǵanda, ataly sózimdi batyl, batyryp aıtýǵa quqyly shyǵarmyn. Memleket tilin úlken-kishiniń túgel bilý úrdisin KSRO kórsetken. Ol bárimizdiń jadymyzda. Sony kórip, bilip otyryp, memlekettigin alǵan eldiń tiline nemquraılylyq tanytý, byldyr-byldyr, shúldir-shúldir etý keshpes kúná. Men: «Basty til qazaq tili bolǵanda, orys tilinde sóıleı ber», dep óz tilime, elime dushpandyq tanytqym kelmeıdi. Men kim bolsa, ol bolsyn: «Meni syılamasań da memleketti, sol memlekettiń tilin syıla», deımin. Qoryqpaı jaza ber, men aıtpaǵanda, sen aıtpaǵanda muny kim aıtady. Eshqashan da qazaq tili, orys tiline, ózge tilge endi óz esesin jibermeıdi. Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2050» Strategııasynda, sońǵy Joldaýynda «Qazaq tili búginde ǵylym men bilimniń, ınternettiń tiline aınaldy. Endi eshkim ózgerte almaıtyn bir aqıqat bar, ana tilimiz Máńgilik Elimizben birge Máńgilik til bolady» dep erekshe atap ótti. Osydan keıin de serpilmeımiz be? Ejiktep otyratyndar, mensingisi kelmeıtinder oılanýy kerek. Bizdiń sheneýnikter qulaǵynyń tynysh­tyǵyn oılap, «bolashaǵy joq aýyl» degen jeleýmen jurtty qazirden-aq qalaǵa kóshirip jibermek oıda. Sonda olardy bos qalatyn jer taǵdyry oılandyrmaı ma? Sanadaǵy ulttyq rýhty naryq zamany óshirip tynǵan ba? Sózim jalań bolmasyn. Bir mysal aıtaıyn: men týyp-ósken kolhozda eki bólimshe bolyp edi. Biri – ortalyq, ekinshisi – taý bókterine ornalasqan meniń qut mekenim. Sol aýyl turǵyndary qazir jappaı kóship jatyr eken. О́tkende bir azamat aıtady, pálenniń úıin bir ózbek aldy, mal bordaqylamaq, taǵy bir úıdi basqa jaqtan keletin týysyna dúngen daıyndap qoıdy dep. Ersileý estilse de bul birtindep bastalǵan kolonızasııa emes pe? Árıne, elge uıytqy, tirek, ashyna aınalyp, toǵyna tolǵanýy tıis sheneýnikter eski sarynmen halyqqa bárin ıtere salary haq. Tipti qazaq jalqaý degen jaýyr bolǵan kináni arta salar. «Sol jurtqa sender ıe emessińder me?» desem ne der eken. Qandastary ketken aýylǵa erteń basshy kim bolady? О́zderi qyzmetsiz qalyp júrmeı me? Qazaq kolonızasııany buryn bastan ótkergen. Joǵaryda aıtqan eki qazaqtyń úıden, jerden aıyrylýyn men qasiret dep túsinemin. Keıbireýler qaıdaǵy qasiretti sóz etip otyr der. Saqtanbasaq, mysqaldap kirgen dert batpandap basyp, ultymyzǵa zııanyn tıgizýi múmkin. Jerden aıyrylsań bittiń ǵoı. Atamekendi bulaı bosatýǵa bolmaıdy. «Prıroda ne lıýbıt pýstotý» deıdi orystar. Seniń bir jazǵanyńnan oqyp qalǵanym bar. «Bos jer jaý shaqyrady» depsiń. Biz kóp nársege eleýsiz, birli-jarym dep qaraımyz. Sondaı birli-jarymnan «áttegen-aı» dep san soqqan tustarymyz az ba? Kókjıekti kórip ósken urpaq talantty da talapty, darqan da dara bolady. Tas qalanyń balasy ózimshil, órkókirek keledi. Kórshi Reseıdiń zııaly jandary daryndy ul-qyzdy aýyl-aýyldy aralap taýyp, iri qalalarǵa ákelip oqytady. Qazir de olar sol úrdisti jalǵastyryp otyr. – Akademık Asqar Jumadildaev: «Amerıkada 1-synyptyń oqýshylary talap boıynsha bir jylda 100 sózdi jatqa bilýi kerek, 2-synyptaǵylarǵa tapsyrma 200 sózden aspaıdy. Al bizdiń oqýlyqtar balalardy 6 jastan aqyndyqqa baýlıdy» deıdi. Sizdiń buǵan ýájińiz qandaı? – Asqar – keremet bilim ıesi. Aqıqattan attamaıtyn jigit qoı. Oqýlyq týraly áńgime kóp. Jazatyn adam bar. Biraq sonyń aq-qarasyn, barmaq basty, kóz qystyǵa salmaı ádil aıtatyn adam kemshin bolyp tur. Nege deısiń ǵoı, meniń bir jaqsy shákirtim Ábdiǵanı Shynybekov túsinikti tilmen, balanyń ólshemine saı keletin oqýlyq jazdy. Biraq, shyǵara almady. Bir psevdoǵalym ózin avtorlyqqa qos depti. Bul tirideı qanaý ǵoı. Ol kónbegen. Ananyń qoly uzyn bolýy kerek. Shyǵartpaı tastady. Budan soń oqýlyq ońa ma? Árkim óziniń boıy men oıyn ólsheý kerek emes pe? Onyń ústine oqýlyq – oqýlyq qana emes, tárbıe quraly. – Osydan on jyl burynǵy áńgi­­­­memizde siz Eınshteınniń salystyr­malyq teorııa­syna ózgerister engizý ústinde ekenińizdi aıtyp, «Dúnıede qa­typ qalǵan eshnárse joq. Damyp, damy­typ otyrý – ómir zańy», dep edińiz. Osy turǵydaǵy zertteý, zerdeleý qalaı bolyp jatyr? – Tyń baılamdar bar. Atom ǵasyry – kompıýter ǵasyryna aýysty. Endi kompıýter ǵasyry – meniń boljamymsha robottar ǵasyryna sózsiz jalǵasady. Sondyqtan jańa ǵasyrdan qazaq óz úlesin alýy tıis. Osy ıdeıam­dy Eınshteın teorııasyn zerdeleý barysynda jetildirý ústindemin. Men «Eınshteınniń salystyrmalyq teorııasyn model retinde qate emes, biraq naǵyz fızıkany túsindire almaıdy» deımin. Buǵan daýlasýshylar tabylady. Sondyqtan «Matematıkalyq turǵydan» degendi qosyp qoıdym. Fızıkter «e, báse» desedi. Ishki túıin qaǵazǵa túsip jatyr. Bir biletinim, dúnıeni tolyq túsindirip beretin birde-bir teorııa joq desem qatelespeımin. Orta ǵasyrda Isaak Nıýton óz teorııasyn ashty. Ol Galıleı-Nıýton teorııasy dep ataldy. Alǵashynda dúnıeniń búkil bolmysy sonda kórinis tapqandaı bolǵan. Artynan olaı emes ekeni belgili boldy. Ol da álemniń bir modeli eken. Máselen, adam modeli – adam­nyń sýreti emes qoı. Eınshteınniń salys­­tyrmalyq teorııasyn ashqannan keıin fızıkter dúnıe dál osylaı máńgilik dep oılady. Sóıtsek, ol da dúnıeniń bir modeli eken. Bul saladaǵy fılosofııalyq baılamdarymdy dosym Aqbergen Bazarbaev ekeýmiz qazaqshalap jatyrmyz. Ol din máselelerine qatysty. Qazir din týraly áńgime de, sodan týyndaǵan lańkestik qater de az bolmaı tur. Allanyń aqıqatyn adam bile tura – san qubyltady. Men osy turǵydaǵy fılosofııalyq eńbekterimdi zerdeden ótkizip jatyrmyn. Jaratýshy Iem pendesin ómirge ákeldi. Kem bolmasyn dep aqyl berdi, erkindik berdi. Biz sony túsindik pe? Túsinip júrmiz be? Bergen aqylyn ornymen paıdalanyp, ıgilikke jaratý jaǵy qalaı? Aqyldy azdyryp, erkindikti erkelikke aınaldyryp almadyq pa? Jaratýshym qaharyna minse, kózińdi ashyp, sabańa túsiredi. Men osylaısha Eınshteın teorııasyn qazirshe fılosofııalyq turǵyda qarastyra beremin. Onyń nátıjesi keler kúnderdiń enshisinde. Ǵylymǵa súıengen el dáýirdiń uly kóshi­nen qalmaıdy. Sol ǵylymǵa keregi ne deseń, men – daryn, darynǵa keregi ne deseń, ǵy­lym, darynsyz, daraqy ǵylymnyń sory der edim. – Mazmundy áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan».