Jahandy jalt qaratqan daýys

Bul Iýrıı Levıtannyń daýysynan eshqa­lys­paıtyn, esimi ań­yz­­ǵa aınalǵan aqyn Jam­byl Ja­baev­tyń kúı daýysy edi. Asy­lynda aqyn dom­by­rasynyń bul daýysy Levı­tan­­nyń soǵys bastalǵan kúngi úreı­li daýysyna qarsy oǵash jáne ulttyq daýyspen tarady.

Tarıhı tamyry tereń osy ulttyq daýys Keńes jaýyn­ger­le­riniń erlik eńsesin bekemdeı tústi. Lenıngrad qalasy úshin synbaıtyn rýhanı taıanysh bolyp, tize búgýge jol bermeıtin rýhanı qorǵanǵa aınaldy. Ási­re­se, ol Ortalyq Azııadan maı­dan­ǵa attanǵan jaýyngerlerge aıtyp jetkizgisiz deńgeıde rýhanı medeý berip, jaýyngerlik senimmen soǵys órtine batyl kirýine sebepshi boldy. Aqyn daýysynyń jańǵyryǵy sırenadadan da qatty estilip, qala qorshaýynan ótip, álemdi kezdi.

Shynymen de, Jambyl Ja­baev­­tyń poetıkalyq daýysy qor­shaýǵa alynǵan ash-jalańash Lenıngrad halqyna ystyq nan usynǵandaı kórindi. Qorshaýdaǵy ha­lyq aqynnyń orys tiline aýda­rylǵan qaǵazdaryn qabyr­ǵa­lar men qaqpalarǵa jabystyryp, toltyrdy. Jambyldyń jalyndy jyrlaryn radıolardan estigen halyqtyń arman-úmitteri eselep artty. Bul dala daýysy Keńes halqyn rýhanı tur­ǵydan biriktirgen edi. Nemis bas­qyn­shy­laryna qarsy qajymas jáne syn­baıtyn jaýyngerlik rýh syı­lady. Sol úshin bul ne­mis ás­ke­rı basshylyǵy úshin kút­pe­gen oqıǵaǵa aınaldy.

Bul oqıǵa dál 1941 jyldyń kúz aılarynda oryn alǵan edi. Ol kezde Keńes armııasy úlken shyǵynǵa tap bolyp, kóptegen jaýyngeri tutqyndalyp jatsa da, nemis basqynshylaryna Máskeý janynda qatty soqqy beredi. Fashıster Keńes jaýyn­gerleriniń jaǵymsyz beıne­sin somdaý úshin tutqynǵa alyn­ǵan ózbek, qazaq, uıǵyr, qyr­­ǵyz­dardan turatyn jaýyn­ger­ler­di dereý jınaýǵa kiristi. Olar­dyń bas-aıaqtaryn ádeıi kir, jıirkenishti etip kórsetti. Kıim-keshekteri jyrtylyp, ju­lym-julym bolǵansha kútip otyr­dy. Olarǵa tamaq ta bergen joq. Bul az degendeı, sarbazdar eń aýyr jumystarǵa jegildi. Keıbireýlerin bekerden-beker uryp-soqty. Lager kúzetshileri tipti olardy «adam balasy emes» dep balaǵattady. Olardyń aq­sú­ıek nemisterge uqsamaıtyn adam­dardy tańdaǵanynyń taǵy bir sebebi – sol bolatyn. Barlyq jerde qaıǵyly jaǵdaı óktemdik etti. Adam tózimdiliginiń shegi qaıda? Eshkim bul suraqqa jaýap bere almaıtyn...

Bir kúni sol jerge kıno tas­pasyna tartatyn bir top adam júk mashınasymen kirip keldi. Tutqyndar jınalǵan kamera esigi keń ashyldy. Sóıtti de aqyl­dy­symaq nemis ofıseriniń biri olardyń aldyna jańa pisirilgen aq nandy ortaǵa ákelip qoıady. Basqynshylar neshe kúnnen beri ash qalǵan tutqyndardyń nan úshin ózara talasyp, bir-birin qyryp-joıǵanyn kútip, taspaǵa tartyp alýdy kózdegen edi. Olar álemdi jabaıy jáne mádenıetsiz adamdar qaptaǵan dep túsinetin. Sondyqtan dúnıe júzin «tek násili turǵysynan jo­ǵary bir halyq basqaryp, ja­han­dyq tártip ornatýy lázim» degen uǵymdy úgit-nasıhat ete­tin. Jahandyq tártip ornatý úlken ıdeologııalyq maqsatqa aı­­nalǵan. Olar «adam emes, ma­qu­lyqtar» degen ıdeıalaryn ty­nymsyz aıtatyn jáne nasıhat­taý­dy jaqsy kóretin. Biraq fılm túsirý áste múmkin bolma­dy. Jaǵdaı olar oılaǵandaı bol­mady. Aldyna qoıǵan is-jos­parlary tarydaı shashylyp ketti. Kóz aldynda synbaıtyn eń­se, uly rýhanı tártip kórinis tapty...

Ash sarbazdardan eshkim nanǵa jaqyndamady. Shýlaǵan da joq, eshkim de ózara soǵyspady. Bir kezde ózbek sarbazdarynyń biri aldyna sabyrly jáne tákap­par­lyq­pen qadam basyp, nannyń qa­syna keldi. Qalǵandary ty­nysh­tyqpen sheńber túzip, bir-bi­rine ıyǵyn tirep dóńgelene otyrdy. Ol qasıetti nandy qo­lyna alyp, ony sarbazdardyń ara­syndaǵy úlken bir kisige erek­she senim jáne qurmetpen usyndy. О́z kezeginde jasy jetken kisi álgi nannan kishkene úzip aldy da, sabyrlyqpen sheńberde otyrǵandardyń arasyndaǵy jas jaǵynan eń kishisine berdi. Ol barlyǵyna teń bólip bergen soń baryp, sońǵy ýaǵyn ózi aldy. Alaıda jeýge asyqpady. Nandy jeýden buryn duǵa oqyldy. Sodan keıin ony sabyrmen jeýge kiristi. Sol mezette olar túrki ha­lyqtaryna tán zor mádenıet úl­gisin kórsetti. Nemisterdiń shy­­damy taýsyldy. Qaharlanǵan za­lym­dardyń shydap turýy da múm­­kin emes edi. Olar sarbazdardy bekerden-beker uryp, qınady. Ýaqyt ótip, olardyń barlyǵyn atyp tastady.

Bul óz Otanynan raqymsyz kúıde aıyrylyp, álemniń ekin­shi buryshynda ornalasqan Nıder­landy óńirinde oryn alǵan ózbek sarbazdarynyń umy­tyl­mas erligi edi. Qysqasy, ne­mis basqynshylary Jambyl Ja­baev­tyń Keńes Odaǵynda shyq­­qan aqyndyq daýysyna qarsy uıymdastyrmaq bolǵan saıası oıyny júzege aspady. Ortalyq Azııadan kelgen ja­ýyn­­gerlerdiń jaǵymsyz beınesi som­dalmaı, masqara bolyp, kóz­de­gen maqsattaryna jete almaı áýre boldy. Aqyr sońynda ıdeologııalyq turǵydan, psıho­lo­gııa­lyq turǵydan jeńilip tyndy. Keńes halqynyń ortaq birligi men qajymas qaıratyna qarsy turýǵa basqa amaly qalmaı, qatty oısyrady.

Jambyl Jabaevtyń poetıka­lyq kúı daýysynyń da mine sondaı tarıhı tamyry tereń. Ol­ ǵa­syrdan-ǵasyrǵa ótip, joı­qyn tarap jatqan dala kúı-daýys­ta­rymen tikeleı baılanysty. Ejelgi dala daýysynyń jasyryn syrlary da soǵan tamyrlas. Uly shaıqastar men qoryqpaıtyn arystan júrek batyrlardyń qaharmandyqqa toly ómirleri jónindegi estelikter men ańyz­dar halyqtyń aýyzynda saq­ta­lyp, kúı-áýen arqyly aıtylatyn. Tarıhı málimetter men dástúrlerdi esinde saq­taı­tyn kisiler tańǵalarlyq tul­ǵalardan edi. Olar aqyn-jy­raý­lar, ǵalym-fılosoftar, sarbazdar, memleket jáne qoǵam qaıratkerleri – «jyraýlar», ıaǵnı kúıshi-jyrshylardan bo­la­tu­ǵyn. Mundaı kisilerdiń halyq arasyndaǵy bedeli jáne adam­darǵa kórsetetin áseri jo­ǵa­ry edi. Olar da dástúrli ult­tyq ádet-ǵuryptarymen ózgeshelenip, ózde­riniń ónerin únemi kórsetip turatyn. Mine, sondaı dańqty tulǵalardan Asan qaıǵy men Qaztýǵan jyraý qazaq tarıhynda aıryqsha bet ashty. Olar Shyńǵys han ımperııasy ydyraı bastaǵannan bergi qazaq dalasynda etek jaıǵan saıası-áleýmettik daǵdarysty toqtatý jáne halyqty uly ıdeıalarǵa jeteleý úshin bıik munaralardan qaharmandyq kúı-jyrlaryn aıtyp, ortany dúr silkindirgen edi. Halyqqa rýhanı jáne mate­rıal­dyq medet berdi. Sonyń ná­tıjesinde, jalpy halyq tik tu­ryp, syrtqy dushpandarǵa qarsy kúsh aldy. Qazaq batyrlary tańǵalarlyq erlikterdi kórsetken. Asan qaıǵy men Qaz­týǵan jyraýlar óz halqynyń basyn biriktirip, oılaǵan armandaryna solaı jetti. Bul dástúrdi keıingi ǵasyrda Buqar jyraý dáıekti jalǵastyrdy.

Jambyldyń ustazy Súıinbaı da jas kezinen jyraý bolyp ta­ny­lyp, ákesi sııaqty jaýynger bolyp jetilgen. Jambyl da «Meniń pirim – Súıinbaı, sóz sóı­­lemen syıynbaı» dep aqyn­dyq ónerin adaspaı jal­ǵas­tyr­dy. Jambyldyń «Lenın­grad­tyq órenim! Maqtanyshym sen ediń!» degen bir ǵana sózi Keńes halyqtaryn rýhanı qanat­tan­dyrdy. Zert­teý­shi­ler bul pikirdiń arqa kóri­ni­si bar dep esepteıdi. 1941 jyly Jam­byl­dyń uly Alǵadaı so­ǵys­qa attanady. Árbir qazaq otbasy soǵys zardabyn tartady. Uly shaıqastardyń birinde ol ul qaza bolady. Bul jaǵdaı da Jambyldyń júregin azaptaıdy. Sondyqtan ol sońǵy shaıqasqa da ózin atap qoıady.

Keńes jaýyngerleri Jam­byl­dy batyr dep tanydy. Qa­zaq halqynyń qaharman uly retin­de moıyndady. Sondyqtan ol Stalın syılyǵynyń ıegeri atandy. Lenın jáne Qyzyl Tý ordenderimen marapattaldy. Aqyn qurmetine kóptegen kóshege aty berildi, eskertkishter ornatyldy. О́leń-dastandar jazyldy. Onyń shyǵarmalary kóptegen shet tilderge aýdaryldy. Búgingi tańda da aqynnyń daýysy esh toqtaǵan emes. Bo­la­shaqta da solaı bolyp qala bermek.

Alımjan TILIVALDI,

Muhtar Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, professor