Halyq seniminen shyǵý – qadirli is

«Táýelsizdikke qol jetkizgennen góri, Táýelsizdikti máńgige ustap qalý odan áldeqaıda qıyn. Bul álem keńistiginde ǵumyr keshken talaı halyqtyń basynan ótkergen tarıhı shyndyq», dep edi Elbasy Nursultan Nazarbaev azattyǵymyzdy alǵan jyldary. Shynynda, Memleket basshy­sy­nyń sol ótken ǵa­syrdyń 90-jyldary alasapyranda joǵarydaǵydaı máńgilikti kóterip, 22 jyldan keıin ult­tyq ıdeıaǵa aınaldyrýy úlken kóregendik. Men bul oıdy Pre­zıdenttiń «Endigi urpaq – Máńgilik Qazaqtyń Perzenti. En­deshe, Qazaq Eliniń Ulttyq Ideıasy – Máńgilik El! Biz ózge­niń qateliginen, ótkenniń taǵy­lymynan sa­baq ala bilýge tıis­piz. Ol sabaqtyń túıini bireý ǵana – Máńgilik El bolý bizdiń óz qolymyzda. Bul úshin ózimizdi únemi qamshylap, udaıy alǵa umtylýymyz kerek», degen jańa Joldaýyndaǵy sózderin oqy­ǵan soń alǵa tartyp otyrmyn. Eldigimizdi alǵan shırek ǵasyrǵa taıaý ýaqyt ishinde, Otanymyzdyń irgesin bekitip, tórtkúl dúnıege tanytý ońaı bolǵan joq. Sonyń biri jańa eldiń, jańarǵan qo­ǵamnyń jergilikti memlekettik organyn quryp, qalyptastyrý jaıy. Biz aýmaly-tókpeli zamanda, eski men jańanyń tartysyp, qaısysy burys, qaısysy durys degen tusta, osynyń bárin kózimizben kórip, qoldan ótkizdik. Eń bastysy, ata-babalarymyz ańsap ótken táýelsizdikti Prezıdenttiń dara da dana saıasatymen jáne iskerligimen, kóregendigimen ornyqtyryp, búgingi bıik dárejege jettik. Iá, 1991 jylǵy 16 jeltoq­san­da Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń qol qoıǵan «Qazaqstan Táýel­sizdigi týraly» Qazaq­stan Res­pýb­lı­kasynyń Konstı­týsııa­lyq za­ńynan bastaý alǵan eldiń ósip, órkendeýiniń jyldaryna kýá bolǵan eldegi adamdardyń bi­rimin. Myqty, myǵym dep kel­gen kommýnıstik partııa qul­dy­rap baryp qurdymǵa ketti. Aýda­ny­myzda táýelsizdikten keıin eldigimizdiń uly ózgeristeri bas­taldy. Ol kún sanap, aı sanap, jyl sanap ilgerileı ber­di. Iаǵnı táýelsizdikti oı ele­ginen ótkizsek, Nursultan Nazar­baev­tyń syndarly, sarabdal saıasa­ty­nyń jeńimpazdyǵyna kóz jetkizemiz. N.Nazarbaevtyń bastamasymen, halyqtyń qoldaýymen Ata Zań qabyldanyp, memleketimiz ornyǵa bastady. Sol jyldary jergilikti memlekettik organdar qurylymyna mańyzdy ózgerister engizildi. «Jergilikti bılik jáne atqarýshy organdar týraly» Zań qabyldandy. Onda jergilikti ókiletti organdar: máslıhat, jergilikti atqarýshy organdar ákimshilik bolyp jumys júrgizetini naqtylandy. Sol jańa memlekettik qu­rylymdardyń tájirıbesi onsha kóp emes edi. Biraq, táýel­sizdikti baıandy etýge degen talpynys ár adamnyń boıynda erekshe boldy. Menshikti memleket ıeliginen alý, je­keshelendirý úderisteri ótip jatty. Rýhanııat salasynda da silkinis kórinis taýyp, tarıhymyzdy túgendeý, tilimizdi, dinimiz ben dilimizdi qaıta oraltý mindetteri kún tártibine shyqty. 1994 jyldyń naýryz aıyn­da elimizde Qazaqstannyń saıa­sı kózqarasyndaǵy jańa tolqyndy tanytqan jergilikti ókiletti bılik organdary – más­lıhattarǵa alǵashqy saılaýlar bastaldy. Bul el ómirindegi eleýi oqıǵa edi. Sóıtip, táýelsiz el azamattaryn máslıhatqa saılaıtyn kúnge de qolymyz jetti. Aýdanymyzda birinshi bolyp taǵaıyndalǵan ákim Smadı Abdıevtiń usyny­sy­men 25 saılaý okrýginiń biri­ne depýtattyqqa kandıdat bolyp tirkeldim. Saılaýshylar qoldady. Aýdanymyzda birinshi shaqyrylǵan birinshi sessııada 25 depýtat meni Eńbekshiqazaq aýdandyq máslıhaty depý­tattar jınalysynyń hat­shylyǵyna saılady. Uıym­dastyrý jumys­ta­ryn ýaqyt talabyna saı júr­gizdik. Qarap otyrsam, sodan beri 20 jyl ýaqyt óte shyǵypty. Alǵashqy jyldary depýtattar óz mindetterin jete túsi­ne bermedi. Máslıhattar men ákimshilikter «Jergilikti mem­lekettik basqarý organdary» degen jalpy­ ataý­ǵa­ biriktirilgenimen, uıymdas­ty­rý­shylyq jaǵynan jergilikti organdar bir-birinen bólingen, árqaısysynyń ókilettigi, máse­leler aıasy men óz quzyreti bar ekenine depýtattar da jete mán bere qoımady. Bu­rynǵy sarynǵa túsip ketken kezder de az bolmady. Biz osy máseleni tııanaqtaý úshin Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna jáne el zańdaryna, Prezıdent ókim­de­rine, Parlament pen Úki­met­tiń aktilerine, máslıhat reglamentine basa nazar aýdar­dyq. Sonyń nátıjesinde aýdan­dyq máslıhatqa tórt jyl saıyn­ saılanǵan depýtattar óz min­detterin oıdaǵydaı oryndap, saılaýshylar kóńilinen shyqty. Olardyń sol kezdegi Elbasynyń sara saıasatyn jurtqa jetkizip, táýelsizdikti baıandy etý jolyndaǵy eńbegin qazir keıingi urpaqqa úlgi etip aıtyp júrmiz. 1999 jyly elimizde «Otan» ha­­lyqtyq-demokratııalyq par­­tııasynyń qurylýy aýyl hal­­qy úshin de úlken saıası bet­burysty oqıǵa boldy. Aýdandyq partııa uıymynyń bi­rinshi tóraǵasy bolyp men saılanǵan edim. Endi máslıhattar zań sheńberinde jergilikti halyqtyń erkindigi men erikti is-áreket etýin qam­tı­tyn fýnksııalarǵa ıe boldy. Bárimizge málim, 2001 jyly qańtarda el Par­la­menti «Qazaqstan Respýb­lıka­syndaǵy jergilikti mem­le­kettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý týraly» Zań qa­byl­dady. Elbasymyzdyń bas­tamasymen zańnan keıin más­lı­hattarǵa qosymsha ókilet­­tikter berildi. Bul bedeldi ósirip, abyroıdy arttyrdy. Aýdanymyzda 111 aýmaqtyq, okrýgtik jáne ýchaskelik saılaý komıssııalarynyń 777 múshesi bar. 2014 jyldyń naýryz-sáýir aılarynda komıssııa múshelerine saılaý merzimi aıaqtalýyna baılanys­ty saılaý ótkizýge daıyndyq júrgizilýde. 2013 jylǵy jeltoqsanda Prezıdentimiz N.Nazarbaevtyń Jarlyǵymen máslıhattardyń reglamentin bekitýi atqarýshy organdarmen tyǵyz baılanystyryp, ortaq iske bir kisideı jumylýǵa múmkindik berdi. Osy arada qazirgi aýdandyq máslıhat depýtattarynyń quramyna toqtala ketsem deımin. 23 depýtattyń 8-i áıel, barlyǵy 6 ult ókilderinen turady. 14-i – kásipker, ujym basshylary, 3-ýi – mektep dırektorlary, 4-ýi – medısına mekemesiniń basshylary, 9-y – «Aýdanymyzdyń qurmetti azamattary». Alǵashqy kúni ár depýtatqa kýálik, tósbelgilerin tapsyrý ádemi úrdiske aınal­ǵan. Depýtattar úsh turaqty komıssııaǵa bólinip, onyń basshy organdary saılanady. Jumys barysy sol komıssııalardyń uıytqy bolýymen uıymdastyrylyp otyrady. Depýtattardyń negizgi jumysy máslıhat sessııasy arqyly júrgiziletin bolǵandyqtan kezekti, kezekten tys sessııalardyń zańǵa sáıkes ótýine erekshe mán beriledi. Sondyqtan da jergilikti Memlekettik basqarý týraly­ zańda aýdandyq sessııadan se­bepsiz úsh ret qalǵan depýtat óki­lettiginen aıyrylatyny bel­gili. Búgingi tańǵa deıin    5-sha­qyrylym depýtattary 25 ses­sııa ótkizip, 121 másele qarady. Máselelerdiń barlyǵy derlik ádilet bas­qarmasynda tirkelip, Asta­nadaǵy sybaılas jemqor­lyq­qa qarsy organnyń saraptamasynan ótkizildi. Máslıhattaǵy turaqty komıssııalar esepti kezeńde 30-dan asa otyrys jasap, onda aýdan turǵyndarynyń ekonomıkalyq, mádenı-áleýmettik jaǵdaılaryn jaq­sartýǵa baılanysty basty jumystarǵa jete kóńil bóldi. Eńbekshiqazaq aýdandyq máslıhatynyń aýdannyń ekonomıkalyq damýy, salamatty ómir saltyna oraı, týrızm jáne sport máseleleri, áskerge shaqyrylatyn jastarmen jumys uıymdastyrý, «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly» Zańnyń talaptaryn oryndaý, oqýshylardyń jazǵy demalysyn uıymdastyrý, oqýshylardy bir mezgil ystyq tamaqpen qamtamasyz etý, ana men balaǵa jaǵdaı jasap, ólim deńgeıin tómendetip, áleýmettik kómek kórsetý, onyń mólsherlerin belgileý jáne muqtaj azamattardyń jekelegen sanattary tizbesin aıqyndaý qaǵıdalary árkez nazarda. Barshamyzǵa belgili eli­mizdegi qoǵamdyq ómirdi de­mokratııalandyrýdyń asa mańyzdy máseleleriniń biri jergilikti deńgeıdegi bas­qarýdyń tıimdi júıesin qurý bolyp tabylady. Prezıdent Nursultan Na­zarbaev «Jergilikti ózin-ózi basqarý – Qazaqstan Res­pýb­lıkasy konstıtýsııalyq qurylysynyń túpkilikti negizderiniń biri», dedi. Onyń odan arǵy utymdy qalyptasýy oraıyndaǵy taıaýdaǵy jáne uzaq merzimdi mindetteri Memleket basshysynyń 2012 jylǵy 28 qarashadaǵy №438 Jarlyǵymen bekitilgen Qazaqstan Respýblıkasynda jergilikti ózin-ózi basqarýdy damytý tujyrymdamasynda aıqyndalǵan. Barshaǵa belgili, 2013 jyldyń tamyzynda Táýelsiz Qazaqstan tarıhynda tuńǵysh ret bıliktiń jergilikti organdary basshylarynyń saılaýy ótkizildi. Bul el ómirindegi basty qoǵamdyq saıa­sı oqıǵaǵa aınaldy. Bul sharany aýdandyq máslıhattyń depýtattary óz saılaýshy­lary aldyndaǵy úlken jaýap­kershiligi mol is retinde qabyl­dap, oıdaǵydaı ótkizdi. Saılaý qorytyndylary ashyq ta móldirligimen zaman qalap otyrǵan demokratııalyq is-tájirıbe qaǵıdalaryna tolyq sáıkes keletindigin kórsetti. Aýdandyq máslıhat depýtattary 78 kandıdattyń 26-syn 4 jylǵa qalalyq, aýyldyq okrýgterdiń ákimi etip saılady. О́zim birinshi shaqyryly­mynan beri hatshy bolyp kele jatqan aýdandyq máslıhat aldynda turǵan basty mindet Elbasynyń «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda belgilengen mindetterdi saılaýshylarǵa jetkize otyryp, onyń oryndalýyna uıytqylyq jasaý. Aǵymdaǵy jylǵy 14 naýryzda máslıhattardyń qurylyp, jumys isteı bastaǵanyna 20 jyl tolady. Bul Otanymyzdyń búgingideı abyroıly bıikke jetý jolynda jergilikti organnyń bir belesi desek, jón bolar. Ataýly kúndi depýtattar máslıhat jumysyn odan ári jetildirýdegi izdenisterimen qarsy alý nıetinde. Jáne Elbasy júktegen Qazaqstannyń órkenıetti 30 eldiń qataryna qosylý jónindegi biregeı bastamasyna óz úlesterin qosatynyna senimimiz mol.

Ádilbaı TALQAMBAEV,

Eńbekshiqazaq aýdandyq máslıhatynyń hatshysy.

Almaty oblysy.