Ár qujattyń artynda adam taǵdyry tur

Sol jyldary «saıası senim­siz­dik­teri» úshin Aqtóbe okrýginen baqylaýǵa alyn­ǵan 1051 adamnyń 216-sy kontrrevolıýsııalyq top qurdy degen aıyppen (58-bap) qylmystyq jaýapkershilikke tar­tylyp, beseýi atý jazasyna ke­silgen eken. Olar Keńes óki­me­tiniń astyq, et tapsyrý saıasatyna, ujymdastyrýǵa, kolhoz qurylysyna qarsy shyqqandar. Sondaı-aq memlekettik tártipke qarsy turdy degen aıyppen (59-bap) sotqa tartylǵan 23 adamnyń bireýi atylǵan. Memlekettik ýá­kilderge qarsylyq kórsetken 10 adam 73-bappen aıypta­lyp, bir jyldan kem emes merzimg­e bas bostandyqtarynan aıy­ryl­ǵan. Memlekettik múlikke zııan keltirgeni úshin (79-bap) 8 adam, taýar baǵasyn kótergeni jáne jasyrǵany úshin 67 adam aıyp­tal­ǵan. Memlekettik qyzmette qyl­mys jasaǵany úshin 109-bappen 43 adam uzaq merzimge sot­talǵan.

Komıssııa múshesi, Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memle­ket­tik ýnıversıtetiniń dosenti, tarıhshy Dáýlet Ábenovtiń ha­barlaýynsha, túrmege aıda­lyp, jer aýdarylyp ketken adam­dar­dyń ári qaraıǵy de­rekterin kórshiles oblystardan izdestirý kerek. О́ıtkeni sol jyldary Aqtóbe okrýginiń aýmaǵyna qa­zirgi Qostanaı, Qyzylorda ob­lys­tarynyń birneshe aýdany kirip, qaıtadan bólinip shyqsa, Aqbulaq aýdany 1939 jyly Orynbor oblysyna qaratyldy.

Komıssııa tóraǵasy, Q.Ju­ba­nov atyndaǵy Aqtóbe óńir­lik memlekettik ýnıver­sı­te­ti­niń prorektory, tarıh ǵy­lym­­darynyń doktory Rahym Bek­nazarovtyń aıtýynsha, komıs­sııa músheleri qujattardy ret-retimen qaraı otyryp, qýǵynǵa ushyraǵan adam týraly barlyq málimetti toltyrýǵa tyrysqan. Aıyptalǵan adamnyń aty-jó­ni, áleýmettik jaǵdaıy (baı, mol­­da, ortasha, kýlak), týǵan jyly men turǵylyqty meken-ja­ıy, aıyptalǵan baby men sot úkimin kórsetip, qaı jerde jazasyn ótegenin toltyrady. Biraq oblystyq arhıvten alyn­ǵan isterde aıyptalýshyǵa qatysty málimet tolyq emes. Onyń qandaı qylmysy úshin aıyp­­­talyp otyrǵany, sottalǵan soń jazasyn qaı jaqqa óteýge jiberilgeni jazylmaǵan. Tipti keı iste tergeýshi men sýdıanyń aty-jóni joq. Keı papkide bir betke de tolmaıtyn qylmystyq is kezdesse, keıbir is 200 betten de asyp ketedi», deıdi komıssııa tóraǵasy.

1920-1928 jyldary aıyp­tal­ǵandar eń áýeli halyq so­tyna tartylyp, odan soń okrýgtik sotqa jiberilgen. Okrýgtik sot úki­mimen kelispegen aıyptalý­shy Joǵarǵy sotqa shaǵym tú­sirgende, sheshimder qaıta bu­zylǵan jaǵdaılar jıi kezdes­ken. Alaıda joǵarydan ózger­til­gen sheshim bastapqy iske tir­kel­meıdi. Sondyqtan da istiń basy bar da, aıaǵy joq bolyp oty­rady. Tarıhshy ǵalymdar aq­taý­ǵa jatatyn ister boıynsha zert­teý jumystaryn júıeleýdi jalǵastyrýda.

 Qýdalanǵan din ókilderi

Qazaqstanda din ókilderin qý­da­laý 1919 jyldyń sońy­nan bastaldy. О́lkelik partııa komıtetiniń janynan ýaǵyz-nasıhat bólimi qurylǵan soń elde dinmen kúres myqtap qol­ǵa alyndy. Eń aldymen jer-jerde meshit salýǵa, jas ba­lalardyń medreselerde bi­lim alýyna tyıym salyndy. Medreselerde 18 jastan asqan­dar ǵana bilim alatyn boldy. Osy jyldan bastap din ókilderin bir-birine qarsy qoıý saıasaty kúsheıdi.

 1927 jyldyń 15 qańtarynda QKP (b) Ortalyq Komıteti «Daýys berý quqyǵynan aıyrý» týraly qaýly qabyldap, din ókilderiniń saılaýda daýys berýine tyıym saldy. Qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi óńirlik komıssııanyń múshesi – Dáýren Saıymov 1927-1933 jyldary Aqtóbe okrýgi boıynsha saılaý quqyǵynan aıyrylǵan 500-ge jýyq dinı qyzmetkerdiń tizimin tapty. Tóte jazýmen jazylǵan osy qujatta ıshan, molda, ahýn, haziretterdiń barlyq deregi, dinı bilim alǵan oqý orny men meshit ustaǵan jeri de jazylǵan. Biraq bul sol ýaqytta ómir súrgen ıshan, molda, haziret, ahýndardyń tolyq tizimi emes. О́ńirdegi din adamdaryna qatysty qylmystyq ister bir qorda jınaqtalmaǵandyqtan, olardy ár papkiden izdeýge týra keledi. Rahym Beknazarov óńirde meshit-medrese ustaǵan ıshan-moldalardy aldaǵy ýaqytta qazaq shejiresimen, meshitter tarıhymen baılanystyra zertteý kerek degen pikirde. О́ıtkeni «kóne meshitterdi túgendegenimizde, osy qurylystardy salǵan, medresede bala oqytyp, meshit ustaǵan aıaý­ly jandardy umytyp ketemiz. Komıssııa músheleri musylman din ókilderin ǵana emes, qýǵynǵa túsken basqa din ókilderin de qo­sa zerttep keledi. О́ıtkeni 1927-1928 jyldary óńirdegi ıshan, ımam, hazirettermen birge protes­tant, ıýdaızm, baptıst, ad­ven­tıster de qýdalandy», deıdi ol.

 Baılardy tárkileý

1927 jyldyń sońynda partııanyń Ortalyq Komıteti qabyldaǵan úsh qujat tárkileý saıasatyn jedeldetip qana qoı­maı, el ishindegi ókimetke degen qarsylyqty kúsheıtti. 1927 jyl­dyń 14 jeltoqsanynda partııa astyq saıasatyn tezdetý týraly jańa nusqaýlyq jarııalaıdy. Osy qujat boıynsha jeke adamdar úshin astyq salyǵy birneshe ese ósirilip, sharýalarǵa tólemdi úsh aıdan keshiktirmeý mindetteldi. Ekinshisi – 1928 jyl­dyń 5 qańtarynda qabyl­dan­ǵan astyq daıyndaýdy jolǵa qoıýdyń shektik merzimi týraly nusqaýlyq. Bul sharýanyń qambasyndaǵy bıdaıdy kúshtep tartyp alýǵa jol ashqan qujat edi. Endi memlekettiń astyq jáne tuqym qory úshin ár otba­sy qysqa merzim ishinde tó­lem júrgizýge tıis. 1927 jy­ly memleket sharýalardyń bı­d­aıyn naryq baǵasynan 40 paıyzǵa tómen satyp aldy. Sol jy­l­­dary eń qajetti tutyný taýar­la­rynyń tapshylyǵy týyndap, ınflıasııa kúsheıip, sharýalar qambasyndaǵy astyǵyn memleketke satýdan bas tartady. Alaıda 1928 jyldyń 1 qań­ta­rynan artyq astyǵyn memleket baǵasymen berýden bas tartqandar RSFSR QK 107-babymen jazalana bastady. Qambadaǵy astyǵyn arzanǵa satqysy kelmegenderge Stalınniń «Bizdiń ındýstrııamyzǵa qural-jab­dyq­tar ákelý men oǵan bólingen valıý­tany jumsamaı, kýlakty qysyp, odan astyqtyń artyq mólsherin syǵyp alǵan durys...» saıasaty kúshine mindi.

Tarıhshy Dáýlet Ábenovtiń aıtýynsha, 1928 jyldyń 1 qyr­kúıe­gindegi Aqtóbe ok­rýgtik bıýrosynyń jabyq máji­lisinde 2-sanat boıynsha mal-múlki memleket esebine aly­n­ýǵa tıis 59 baıdyń tizimi jasaqtalyp, tárkileý komıssııasy qurylady. Ile-shala Aqtóbe okrýginen 278 adam basqa óńirlerge jer aýdarylǵan. Birneshe otbasy Qy­zylordaǵa qamys shabý­ǵa jibe­rilgen. Biraq osy adam­dar­dyń ketýi jóninde qujat bar da, ári qaraıǵy taǵdyry belgisiz. Okrýgishilik jer aýdarý bo­ıyn­sha Aqbulaq aýdanyndaǵy 3-sa­nat­taǵy birneshe aýqatty otbasy Temir, Altyqarasý, Yrǵyz, Shalqar aýdanyna kóshirilgen. Jer aýdarý shyǵyny baıdyń esebinen júzege asyrylǵan ári olarǵa keterde mal-múlki, úı jabdyqtarynan eshteńe alýǵa ruq­sat berilmegen. Arhıv qu­jattarynda tárkilengen mú­liktiń 25 paıyzy aýyldaǵy ke­deı­lerge, 75 paıyzy keńes­tik sharýashylyqqa ótkizilgeni jazylǵan. Osylaısha aýqat­ty­lar­dan tartyp alynǵan mal­dyń esebinen sharýa­shylyqtar quryldy. Qara tizimge ilikken keıbir jandar baryn Keńes ókimetine ótkizip, tek týǵan jerinde qaldyrýdy ǵana ótinish etken. Jer-jerde ótken halyq jınalystarynda aýyldastary baılardyń ashtyq, soǵys, tarshylyq ýaqyttarda qara ha­lyq­qa kómek bergenin aıtyp, olardy qorǵaýǵa tyrysqan. Sol kezeńde Qazaqstanda astyq da­ıyn­daýǵa baılanysty 34 myń adamnyń sottalǵany týraly 1989 jyldyń 14 qańtarynda «Ka­zahs­tanskaıa pravdada» jazyldy. Qıyn kúnderde elde astyq daıyndaýdyń bar aýyrtpalyǵy orta sharýa men kedeıdiń moınyna tústi. Malmen ǵana kún kóretin aýyldar da astyq salyǵynan bas kótere almaı qaldy.

1919-1929 jyldary Aqtóbe okrýgi boıynsha qozǵalǵan 328 qylmystyq iske 455 adam tar­tyl­ǵan. Osy tizimde 13 baı, 38 kýlak, 60 sharýa, 77 jumysshy, 101 qyzmetker jáne áleýmettik jaǵdaıy kórsetilmegen 166 adam bar. Sońǵylary baılar men kýlaktar, din ókilderiniń otba­­­sy músheleri bolýy múmkin. Aıyptalǵandardyń arasynda Alash partııasyna múshe bolǵan azamattardyń da esimderi ushyrasady. Máselen, 1928 jyldyń 1 qyrkúıeginde ótken Aqtóbe okrýgtik bıýrosynyń ja­byq májilisinde Temir aýda­ny­nyń turǵyny Esenǵulov (bu­ryn­ǵy Ýaqytsha Úkimet komıssary) pen Júndibaevtyń (Alash partııasynyń baǵdarlamasyn ja­saý­ǵa qatysqan) partııanyń astyq jınaý saıasatyna qarsy shyqqany týraly aıtylady.

  Qazaq azamat soǵysyn bastan ótkerdi

Qos arhıvtiń «asa qupııaly» qujattarynyń biri – jurttyń jappaı kóshýi. 1930 jyldary Tabyn aýdanynyń (qazirgi Baı­ǵanın) birneshe aýyly kám­pes­ke­leýden qashyp, Aýǵans­tan­ǵa, Qaraqalpaqstanǵa qaraı ja­sy­­ryn ótip ketedi. Ketip bara jat­qanda ustalyp qalǵandardy bılik ókilderi aıaýsyz jazalap, mundaı oqıǵalar kóbine adam ólimimen aıaqtalǵan. Kóshtiń aldynan shyǵyp, adamdardy keri qaıtarmaqshy bolǵan mılısııany óltirip tastaǵan jandardyń tergeý isterin oqydyq deıdi Rahym Beknazarov. «Mılısıoner elge qaıt deıdi. Biraq jurttyń keri oralǵysy joq. Teketires janjal, tóbeleske ulasady. Arada kisi ólimi de bolǵan. Kóbi­ne­se qylmystyq ister OGPÝ qyzmetkeriniń ólimi boıynsha qozǵalǵan. Jazataıym oqıǵa bolsa da, aıyptalýshy qylmys jasaǵan adamnyń jóndi qarýy da bolmaǵan. Bala-shaǵasyn alyp, amalsyzdan elden ketip bara jatqan beıbaqtyń jazyqty emes ekenin sezesiń, biraq aqtaýǵa bola ma degen tusyna tarıhshy retinde ne jazaryńdy bilmeısiń. Sebebi, kisi ólimi bolǵan. Sol ýa­qyt­tyń qujattaryn oqysańyz, biriniń ústinen biri aryz jazyp, jaǵalasyp júrgen ylǵı aǵaıyn-týystar. Osy kezeńde qazaq azamattyq soǵystyń bir túrin bas­tan ótkerdi dep aıtýǵa bolady. Qarapaıym adamǵa kommýnıstik bıliktiń keregi de joq. Oǵan bala-shaǵasyn asyraý kerek. Biraq onyń jaǵdaıyn oılap jatqan bılik joq. Marqumdardyń is­terin aqtaryp otyryp, eki saıası lagerdiń qarapaıym adamdardyń taǵdyryna qalaı áser etkenin kóresiń de, júregiń aýyrady. Ári qaraı qolyń eshteńege barmaıdy. Papkide atý jazasyna kesilgen adamnyń fotosýretinen bastap, búkil qujaty júr, tipti atylǵan kezdegi shalbarynyń qıyndysy da zattaı aıǵaq retinde saqtalǵan. Bir shirik materıal 2021 jylǵa jetip tur, biraq adamnan iz qal­­ǵan joq. Buǵan ne deýge bolady? Qıyn. Moraldyq turǵydan qıyn».

Jurttyń malyn, qoımasyna tyqqan sońǵy azyǵyn tartyp alyp, úı-úıdi aralap júrgen bel­sendi komsomoldar – 17-18-degi jas jigitter. 1920-1930 jy­l­­­­dary komsomol jastar kóp ólgen. IID arhıvindegi aqtaýǵa jat­paıtyn 66 istiń bári de kisi ólimimen aıaqtalǵandar. Máselen, Aıjarqyn Muqataıdyń (Aı­ja­ryq han) «qaraqshylyq» tobymen aıyptalyp, ólim jazasyna kesilgenderdiń qata­rynda Ázirbaev Abdýlǵazız Kishekbaıuly (1903 jyly týǵan), Qultasov Ábish (1899 jyly týǵan), О́tebaev Ismaǵul (1893 jyly týǵan), Úkibaev Balshyqbaı (1862 jyly týǵan, Yrǵyz aýdany №2 aýyldan), Otarbaev Rátjan (1906 jyly týǵan, Yrǵyz aýdany №16 aýyl­dan) bar. Balshyqbaı Úkibaev 1930 jyldyń naýryzynda uly Maqanalymen birge Aıjarqyn «bandasyna» qo­sylǵany úshin 1931 jyldyń naý­ryzynda ustalǵan.

1926-1929 jyldary Aqtóbe ok­rýginde 9 kóterilis oshaǵy tir­kelse, qarsylyqtyń eń kóbi Yrǵyz, Oıyl, Qobda, Klıý­chevoı aýdandarynda boldy. 1926-1929 jyly Temir aýdanynyń aýmaǵynda Keńes óki­metiniń ujymdastyrý saıa­sa­tyna qarsy kóterilgen «Je­keı-Nazar» tobynyń uıym­das­tyrýshylarynyń biri – Qulbatyr Jansúgirov (1875 jyly týǵan, Temir aýdany №16 aýylynyń baıy) pen Janadilov Esh (1874 jyly týǵan, Temir aýdany №29 aýylynyń moldasy) birge sottalǵan. Bul kisilerdiń keıingi taǵdyry belgisiz. 1930 jyly Qaraqumǵa qaraı kóshýge jurtty úgittegen Yrǵyz aýdany №13 aýylynyń aýqattysy Tólebaev Haırýllany (1882 jyly týǵan) Aral aýdanynda jasyrynyp júrgen jerinen 1931 jyly OGPÝ ustap alǵan. Keńes ókimetiniń ujymdastyrý saıasatyna qarsy kóterilgen Ábdi, Arynǵazıev-Aqqoshqarov, Bı­ja­nov Ryspannyń top­ta­­ryndaǵy 51 adam qatań jaza­ǵa ilikken. «Arynǵazıev – Aq­qosh­­qarov to­bynyń» múshesi retinde aıyp­talǵan Yrǵyz aýda­ny №15 aýylynyń adamy – ­Shol­­tyqov Sandybaı (1872 jyly týǵan). Klıýchevoı aýda­ny Kósem aýylynyń adamy Ábdirov Amanbaı (1869 j.) kontrrevolıýsııalyq maqsattaǵy «Ábdi» tobyn uıymdastyrǵany úshin 1937 jyldyń 3 jel­toq­sanynda atý jazasyna kesildi. Al Oıyl aýdanynyń №22 aýy­lynda «panıslamdyq, kon­tr­revolıýsııalyq uıym» qur­ǵany úshin atý jazasyna ke­silgen baı-molda Toq­ma­ǵam­betov Jaqııaǵa (1878 jyly týǵan) qatysty úkim­niń qaı jyly, qaı jerde oryn­dal­ǵany týraly derek joq.

 Jer aýdarylǵan polıaktar

 Aqtóbe oblysynda 1940-1946 jyldary saıası senimsiz, jer aýdarylǵandarǵa arnalǵan GÝLAG-tyń úsh lageri boldy. Olar qazirgi Hromtaý aýdany Dóń eldi mekeninde, Kempirsaıda jáne Aqtóbe qalasynda ornalasty. 1943 jyly osy úsh lagerde 15 myń adam jazasyn ótedi. Saıası senimsizdigi úshin Aqtóbege jer aýdarylǵan po­lıaktardyń deni Batys Ýkraına men Bessarabııadan edi. Olar «Rıbbentrop-Molotov» keli­siminiń qurbandary. 1939 jyly Batys Ýkraına men Moldavııa Keńes ókimetiniń quramyna kirgenimen, 1941 jyly ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalysymen nasıstik Germanııa basyp alǵany tarıhtan málim. Bul jigitter fashısterdiń qo­lastynda jumys isteıdi. Soǵys aıaq­talǵan soń osy jerler qaı­tadan Keńester Odaǵyna ótkende, endi «nemiske qyzmet etkender» dep aıyptalǵan myńdaǵan adam Qazaqstanǵa jer aýdarylady. Sonyń ishinde katolık shirkeýin ustaǵandar kóp qýdalanǵan. Aqtóbege jiberilgen tutqyndardyń qujattaryna qa­ra­sańyz, kópshiligi 16-17-de­gi órimdeı jastar. Osy baı­ǵustar azaptyń neshe túrin bas­tan ótkerip júrip, jalańash qol­darymen qaladaǵy kóp qu­rylysty turǵyzdy, ken ón­dirdi. Qazirgi Aqtóbe fer­roqorytpa zaýytynyń peshterin salǵandar da solar», deıdi Rahym Beknazarov. О́ńirlik komıssııa GÝLAG-tyń Aqtóbedegi túrmelerinde jazasyn ótegen polıak, nemisterdiń tizimin túgendep, ómirbaıandaryn qalpyna keltirip jatyr. Osy jumystan habardar bolǵan polıak tarıhshylary aqtóbelik áriptesterine birlese jumys isteýge usynys jibergen.

Stalıngrad shaıqasynda qol­ǵa túsken Gıtler armııasynyń jaýyngerleri de Aqtóbedegi ferroqorytpa zaýytynyń dom­na peshterin, partııa-keńes qyzmetkerleri úshin Turǵyn úı qalashyǵyn turǵyzdy, kir­pish zaýytyn saldy. Soǵys tut­qyndarynyń kópshiligi aýyr jumysta júrip qaıtys boldy.

Qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý komıssııasynda Q. Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik ýnı­versıtetiniń magıstr-doktorantarymen qosa alǵanda 25 tarıhshy eńbektenýde. Jumys aýqymy óte kóp, bir jyldyń kóleminde bitetin sharýa emes deıdi mamandar. Aldaǵy ýaqytta elge belgisiz bolyp kelgen osy ister boıynsha dıssertasııa taqyryptaryn bekitý de jobalanyp otyr.