О́negeli sóz órnegi

Saǵynysh pen ókinish, qýanysh pen qaıǵy, arman men úmit, ómir men ólim, taǵy basqalar ómirdiń qarama-qar­sy qas betteri bolsa, poezııanyń da berik ustyny. Oı men sezim poezııada kórkem tilmen, tamasha obrazdarmen órilip jatýy shart. Onsyz oı da, sezim de oqyrmanǵa tolyq jetpeı, qanaty synǵan qustaı jer baýyrlap, kóterilip bıikteı almaıdy.

Jambyldyń bir qudireti de osynda. Oı men sezimdi qaıtalanbas obrazǵa aınaldyryp, kóz aldyńa sózben salynǵan sýretter ákelýinde. Oqýshysyn da, tyń­daýshysyn da sózdiń sıqyryna bólep, tutqyndap alady. Poetıkalyq qýat eriksiz ózine baǵyndyryp, Jambyldyń sóz órnegin, ekpinin aldyńa tosady. Mine, aqyndyq deısiń. Jambyl osylaı jyr tókpese, Jambyl bola ma deısiń.

Bul qasıet bala Jambyldyń óleńge alǵash qadam basýynan-aq kórinedi. Sózdiń qudiretin uǵynýda aýyz ádebıe­tin, halyq aqyndary týyndylaryn tereń túısinip, qabyldaýynyń orny erekshe boldy. Halyq aqyndary­nyń óleńnen daýyl týǵyzǵan shyǵar­mashylyǵy Jambyl úshin úlken mektep­ke aınaldy. Sondyqtan da onyń shyǵar­mashylyǵyndaǵy sýretkerlik halyq aqyndarynyń týyndylaryndaǵy óktem saryn-ıntonasııamen, sóz órnekterimen tikeleı sabaqtasyp jatýy bir jaǵy zańdylyq edi.

Jigit-jeleń kezinde qyzǵa qyryndap aıtqan «Kámshat qyz» óleńinde:

Aıdynnyń aq shortanyn

jibermeıtin,

Jasymnan jaza baspas

qarmaq edim, –

deıdi óktemdenip. Asqaqtap sóılep, ózin kótermelep aıtý bir jaǵy jas Jambyldyń qyz aldyndaǵy ór minezin tanytsa, ekinshiden sharshy toptyń aldynda ózin bıiktetip sóıleıtin halyq aqyndary dástúriniń kórinisi. Osy óleńinde tákapparsynǵan qyzǵa taǵy bir jaǵy qaljyńdap:

Solmaı ma kóktemdegi ádemi gúl?

Ońbaı ma arýdaǵy al qyzyl túr?

Eńkeıip ekindige kún qulasa

Kóriksiz kórinbeı me dúnıe bir? –

dep oıyn ári qaraı ótkirleı túsedi. Mundaǵy ıshara-bazyna da óleńdi kórik­tendirip ár bergen. Tabıǵattyń quby­lysymen baılanystyryp ádemi obraz jasaıdy. Dúnıe qansha sulý bolǵanmen, ekindide jaratylystyń kórkemdigin qarańǵylyqtyń tumshalaı túsetini bar. Árıne, aqyn tabıǵattyń osy sátin aıtýmen shektelip otyrǵan joq, ishki bazyna-oıyn ısharamen astarlaǵan. Búgin sulýmyn, kóriktimin dep tákap­parsynǵanmen, sán-saltanatyń máńgilik emes, ýaqyt ta seniń bul ajaryńdy taıdyrady, jastyq shaqta oına da kúl degendi astarlap jetkizedi.

Jalpy, bul óleń ádemi qyzdyń port­retin, sán-saltanatyn sýretteýge qu­rylady. Sondyqtan da obrazǵa baı, aqyn sózben sýret jasaıdy. Bir qaraǵanda kóp óleńniń biri tárizdi kóringenmen, shyn máninde jas Jambyldyń aqyndyq qyryn asha túsetin týyndy.

Jambyldyń tóńkeriske deıingi óleń­de­riniń basty bir salasy – satıralyq týyn­dylar. Satıralyq týyndynyń shar­ty – aqynnyń Tilemis aqynǵa baǵa ber­genindeı – «tili mirdiń oǵyndaı, tıip ket­se kúıdirgen, sekseýildiń sho­ǵyn­daı» – bolý kerek. Aqynnyń mun­daı týyn­dylarynyń adresi anyq. «Abyshqa», «Móńke týraly», «Shal­tabaıǵa», «Qalıǵa», «Kókimge», «Kádirbaıdyń tóbeti», «Esenáli meshkeıge» bolyp naqtylanyp keledi. Sóz joq, aqynnyń óleńderi munan kóp bol­ǵan. Kezinde hatqa túspegendikten umytylǵan. Al bir-jar óleńderiniń umytylmaı este qalýy osyndaı satı­ralyq ótkirligimen baılanysty bolsa kerek. Elge belgili adamdardyń aqyn tarapynan synalýy halyqtyń jadynda saqtalyp qalsa kerek. Qııanatshyl, sarań, bılikqumar, eldiń aqysyn jegen pysyqaı, astamshyl adamdardy ótkir synaý Jambyldyń aqyndyq tulǵasyn aıshyqtaı túsedi. Onyń ádiletsizdikke kónbeýi, betiń bar, júziń bar demeı qııanatshyldardy ót­kir sheneýi aqyn­nyń minezin, halyqtyń muńyn muńdap, joǵyn joqtaýyn bil­diredi. Aqynnyń bul qasıeti ony halyqqa jaqyndata túskeni sózsiz.

«Móńke týraly» óleńinde:

Janǵoılyq bolysy pysyq keledi,

Muryndary pushyq keledi.

Eki aradan eptep jerinde

Kózderin qysyp keledi.

 

Sózderin uzarta keledi,

О́ńeshin qyzarta keledi.

О́nimi azyraq jerde

Ústine tuz arta keledi.

Yńyranyp otyryp alady,

Ár alýan qyrǵa salady.

Aqyry qudaıy jarylqap,

Qaltalaryn toltyryp alady, –

dep portret jasaýmen shektelmeı, mi­nez-qylyǵyn, aıla-qýlyǵyn, qulqyn qumarlyǵyn dál sıpattaıdy. Jeńil oqylatyn óleń tyńdaýshysynyń jadyna ońaı jattalyp qalatyndaı oınaqy berilgen. Týyndy «pysyq keledi», «pushyq keledi», «qysyp keledi», «uzar­ta keledi», «qyzarta keledi», «tuz arta keledi», «otyryp alady», «qyr­ǵa salady», «toltyryp alady» dep kele­tin ishki dybystyq úılesimi mol epı­foralyq uıqasqa qurylyp, jeńil oqylǵanmen, mazmunynda keıipkerin qaryp túsetin ashy mysqyl men ótkir minezdeý bar. Shaǵyn óleńde janǵoılyq bolys tolyq beınesimen kóz aldyńa keledi. Shynaıylyq pen shyndyq óleń­niń týyn kótergen.

«Shaltabaıǵa» óleńindegi satıralyq mazmun bizge Abaıdyń áıgili týyndysymen tanys. Biraq bul Abaı óleńiniń kóshirmesi emes. Halyq qamyn oılaǵan aqyndardyń qoǵamdaǵy óreskel, tek­siz is-áreketterdi birdeı kórýi. Qazaq dalasyna kelgen otarshyldyq ylańyn ańdaýy. Soǵan sáıkes ózgergen psıho­logııa, jaramsaqtyq, ekijúzdilik, aıt­qan sózde turmaýshylyq ata-baba­lyq qasıetten aıyrylý. Jalpy, Re­seı pat­­shalyǵy qazaq dalasyndaǵy bı­lik­ti ózgertý arqyly «birdi birge aıdap salý», «ot tastaý» ádis-aılasyn keńi­­nen qoldandy. Bıliktiń maqsatty júr­gizgen osy qareketi qazaq halqynyń usaq­ta­nýyna, el ishinde jaǵymsyz minez-qy­lyqtardyń órshýine ákelip soqtyrdy. Osy soraqylyqty Abaı da, Jambyl da kóre bildi.

Salqyn kelip toń-torys,

Syrtqa syzdap qaraısyń.

«Menen basqa joq bolys», –

Dep ózińdi sanaısyń.

Sharǵa túser shaǵyńda

Qara ter bop sabyldyń.

Aıalǵan joq malyń da,

Aqjem bolyp shabyldyń.

Elge sóziń jetkenshe:

«Jamaǵat!..» dep jalyndyń.

Qol bılikke jetken soń,

Salǵyrttyqqa salyndyń, –

deıdi aqyn «Shaltabaıǵa» degen óle­ńinde. Abaıda bolys ózin ózi áshke­re­lese, Jambylda eki júzdi, toıym­syz bolys aqyn tarapynan minez­de­ledi. Sýyrypsalma aqyndardyń óleń shy­ǵarýdaǵy súıenetin basty qazy­ǵynyń biri – yrǵaq zańdylyǵyna berik baǵynýy, saqtaýy bolsa kerek. Yrǵaq ólshemderine ábden daǵdylanǵan ha­lyq aqyndarynyń aýyzsha týyndylaryn­da yrǵaqtyń buzylýy jekelegen jaǵ­daıda bolmasa, kóbine baıqalmaıdy. Jam­byldyń «Shaltabaıǵa» degen óleńinde de yrǵaq (4 býyn + 3 býyn) berik saq­tal­ǵan. Yrǵaqtyń berik saqtalýy óz yń­ǵaıynda óleńniń aıtylýyna, ıntona­sııasyna aıryqsha yqpal jasaıdy. Son­daı-aq ádebıet teorııasyndaǵy assonans, allıterasııa da (daýysty, da­ýyssyz ­dy­bystardyń biryńǵaı aıtylýy) óleń­­­niń kórkemdik qýatyn, áýezdili­gin art­­tyrǵan. «Salqyn kelip», «syrtqa syz­­dap», «sanaısyń», «sabyldyń», «sal­­­­ǵyrttyqqa salyndyń», «sharǵa tú­ser», «shaǵyńda», «shabyldyń», «aıal­­ǵan joq», «aq jem bolyp», «jetken­she», «jetken soń», «jamaǵat dep», «ja­lyndyń» dep keletin biryńǵaı dy­byspen aıtylatyn sózderdi tańdaýda aqyn tapqyrlyq jasaǵan. Dástúrli aýyz ádebıeti úlgisin saqtaı otyryp, jań­ǵyrtý Jambyl óleńinen baıqalady.

Tóńkeriske deıingi zamanda aqyn­dyq­tyń bıik shyńy – aıtys aqyny bolyp tanylý edi. Aıtys aqyny sharshy toptyń aldynda halyq atynan sóıleıdi. Munda sóz saıysymen qatar, dúnıetanym, azamattyq ustanym synǵa túsedi. Biri rý aqyny dárejesinen kó­terile almaı jatsa, biri halyq aqyny bolyp, kókjıegin keńeıtedi. Rý atynan sóıleý, óz rýynyń jaqsylyǵyn, baılyǵyn asyra aıtý barlyq aqynǵa, onyń ishinde Jambylǵa da tán.

Aıtys ónerinde Jambyldyń sóz ór­negi aıshyqtala kórinedi. Onyń Aıkú­mis, Bólek qyzdarmen sóz qaqty­ǵy­sýynan tapqyrlyq pen utqyr sóıleý baı­qalady. Aıkúmiske: «Qolyma bir us­tat­sań túsinersiń, Tompaıǵan tósiń­degi ór­teńgirdi» dep jastyqqa tán qa­ıyrym­men obrazdy, ári utymdy aıtady. Men­mensingen Bólek qyzǵa da: «Ne qylsań da ketpeımin men qasyńnan, Súıkimdi bop barasyń alǵashqyńnan. At tistese atymdy qýanamyn, Táńirimniń isi dep jar­mastyrǵan» dep qalyspaıdy.

Jambyldyń Sary aqynmen qaǵy­sýynda, Maıkót aqynmen dıdarlasýynda da ózindik tulǵasy daralana kórinedi. Sary aqynmen sóz qaǵysýynda:

Sarekemdi sastyryp

Súıekemnen súringen, –

Sizge jaýap bereıin

Jaqtyrsańyz, búgin men.

Aqyndardy jeńgende

Isińiz ońǵa júgirgen.

Súıekemdi kórgende,

Júregińiz túńilgen, –

dep shyndyqty tike aıtsa, Maıkót aqyn­­nyń aldynda oǵan iltıpatyn, qur­me­tin ashyq bildiredi:

Siz be edi? – aqyn aǵa Maıkót degen,

Bir sózi bir sózinen qaıta ótpegen.

Sańqyldap saraıyńnan óleń shyqsa,

Imenip ózge aqyndar báıpektegen, –

deıdi. О́zinen asqan shyn júırikti qur­metteý – adamdyqtyń, azamattyqtyń belgisi. Bul turǵydan kelgende, Jambyl ishtarlyq jasamaıdy. Maıkót aqynnyń batasyn alady.

Jambyldyń Qulmambetpen, Sarbas aqyndarmen aıtysynda qarsylasta­ry osal aqyn bolyp kórinbeıdi. Olar da óleńnen daýyl soqtyrǵanda, bet qaratpaıdy.

Bireýdi Jambyl degen el maqtaıdy,

Erkek qoıdaı quıryǵyn

salmaqtaıdy.

Aqyn bolsa qaıda otyr ol nemesi,

Kórelik ony nege ardaqtaıdy? –

dep óleń tógýi Qulmambet aqynnyń arynyn tanytady. Arqasy qyza kele, jyrdy túıdek-túıdek tókken ol:

Bolǵanda men aqsuńqar,

sen bir taýyq,

Sen átesh aıǵaılaǵysh aýyq-aýyq.

Bolmasa aty shyqqan Súıinbaıyń,

Basqasyn qoıý kerek jyly jaýyp.

Ajal túrtip júrmesin ańdamastan

Oqtaýly aq berenge qarsy shaýyp, –

deıdi. Osy aıtystyń taldanýynda kó­bine Jambyl aqynǵa kóńil aýdarylyp, Qulmambettiń aqyndyq qýaty ta­sada qalyp jatatyn jaıy bar. Shyn má­ninde, Qulmambet te – aryndy aqyn. Jo­ǵarydaǵy sóz saptaýynda obraz deı­­siz be, ekpindi ıntonasııa deısiz be, óleń­­niń jymdasqan uıqasy deısiz be – qar­sylasynan kem soǵyp jatqan joq. Qulan aıan Qulmambet pen Jambyl aqyn­­nyń aıtysynyń qundylyǵy da sol – myq­ty aqyndardyń aıtysyp, ónerin birinen biri asyryp, sózden naızaǵaı oınatýynda bolar.

Sóz oraıynda búıiri qyzǵan Jambyl da toqtamaı aryndaıdy.

Sóılesem óleńimdi túpten bermen,

Quıylar sóz nóseri kókten, jerden.

Myltyqta tútep turǵan men

bir peston

Asyqsań ajalyńa kelshi bermen.

 

Shúý dese júırik ozar mynaý qoldan,

Demeı kór, eski arýaq alyp qoldan.

Qarasaı dem bere gór, meniń babam,

Sóıleıin býdaqtatyp

oń men soldan.

 

Qulmambet sen jaqsy da,

men jaman ba?

Aqynda sen júırik te,

men shaban ba?

Qarasaılap qosylsam

bir búıirden,

Aqyrynda ketersiń bas amanǵa!

Aıtystaǵy óleń joldarynan yń­­ǵa­ıymen aıtylǵan aıshyqty obraz, ata-baba arýaǵynan qýat tilegen dúnıe­tanym, antonım sózderdi qabat-qabat qoldanyp, ózin qarsylasymen salys­tyra kótermelegen asqaqtyq kórine­di. Qulmambet aqynnyń joǵaryda kel­tirilgen túıdek-túıdek, daýyldaı qýat­ty óleń joldarynan soń, anaý-my­naý aqynnyń mysy basylyp, tómen­shek­tep qalýy kóbine tabıǵı jaı bolsa, Jambyl aqynnyń artyqshylyǵy my­sy basylmaq túgili, onan saıyn arýaq­­tanyp, batyldanyp, tynysynyń ashy­lyp sóz tógýi der edik. Aıtystaǵy eń basty sáttiń biri – psıhologııalyq sha­býyl. Sol psıhologııalyq shabýylǵa tó­tep berý aqynnan júrektiń batyldy­ǵyn, óz ózine senimdilikti talap etedi. Jam­byldyń arynǵa aryn qosyp, odan asyp órshı, kúsheıe bastaýy – shyn aqyndyq qýatynyń kórinisi bolatyn.

A, Qulmambet, Qulmambet,

Aǵyp jatqan sýmen ket!

Sýmen ketseń el isher,

Sýdan shyqqan býmen ket!

Onda da kesiriń tıedi,

Qyzaryp batqan kúnmen ket!

Kún de qaıtyp shyǵady,

Ottan shyqqan kúlmen ket!

Kúlden aýrý juǵady,

Qarańǵy tuman túnmen ket!

Tún de qaıtyp keledi,

Asqaraly taýmen ket!

Taýdy da halyq mekender,

Kesiriń juǵar, Qulmambet,

Qý páleket arman ket!

Údeı soqqan daýyldy óleń nóseri qarsylasyn osylaısha bas kótertpeı tópeleıdi. Aıtys – kópshilik aldynda oryndalatyn kópqyrly óner. Munda aqyn Ábdilda Tájibaev jazǵandaı, teatr óneriniń elementteri mol. Al sózdiń tyńdaýshysyna áser-yqpaly da aıtys ónerinde erekshe baǵalanady. Aıtystyń bul tusynda Jambyl aqyn sóz oınatyp, ishki uıqas pen espe qaıtalaýdy, dybys úndesýin, gradasııany sheber paıdalanyp keremet jyr tolqynyn týǵyza­dy. Aıtystaǵy osy óleń joldarynan aqyn qııalynyń ushqyrlyǵy jáne ózine deıingi ádebı dástúrdi jańǵyrta qoldanýy baıqalady.

Bir jyldary «Jambyl degen aqyn joq, Jambyl qoldan jasalynǵan» degen aryz sol kezdegi Odaqtyń asta­nasy Máskeýge deıin jol tartqan. Bul kúnshildik, Jambyldyń álemge jaıylyp ketken ataq-dańqyn kóre­almaýshylyq bolatyn. Joǵarydaǵy biz keltirgen óleń joldary, jalpy tu­tas murasy Jambyldyń úzdik halyq aqyny, jyraýlar poezııasynyń sońǵy tolqyny bolǵanyn tanytady. Keńes úkimetiniń saıasaty Jambyldy minbe aqynyna aınaldyrdy. Biraq oǵan aqyndy aıyptaýdyń esh negizi joq. Osy aralyqta jyr dúldúliniń taǵy bir qyry aldyńnan shyǵady. Ol – qasyndaǵy hatshylarynan alynǵan jaı málimetti qudiretti jyrǵa aınaldyra bilýi. Aqynnyń týǵan jerdi, Otandy, eńbek adamyn úlken súıispenshilikpen jyrlaǵan asqaq týyndylary, kóńil kúı jyrlary áli de syryn da, synyn da joǵaltpaǵan kórkem dúnıeler bolyp sanalady.

Jambyl sóz zergeri Ǵabıt Músirepov aıtpaqshy, «Fenomen!».

 

Sámen QULBARAQ,

M.H. Dýlatı atyndaǵy Taraz

óńirlik ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory