Sońǵy jyldary, ásirese pandemııalyq ahýal kezinde sheteldik, sonyń ishinde eýropalyq ǵylymı-zertteý ortalyqtary men tanymal ýnıversıtetter arhıvinde jáne dástúrli mýzeı-kitaphana mekemeleri qorynda saqtalǵan azııalyq muralardy jeke vıkıpedııasy (Johan Gustaf Renats kartor) nemese ensıklopedııalyq (Renat map) tegin málimetteri arqyly kópshilikke usynýda. Sonyń biri – shved ofıseri hám kartograf Iohan Gýstaf Renat (1682-1744) jasaǵan kartalar. Bul syzbalarda qazirgi qazaq dalasynyń shyǵys bóligi qaǵaz betine túsirilipti.
Osy oraıda I.G.Renat kim degenge toqtalsaq, akademık – jazýshy Sábıt Muqanovtyń 2005 jyly Almaty qalasynda jaryq kórgen «Halyq murasy» atty eńbeginiń 238-betinde: «Shved ofıseri Iohan Gýstav Renat 1709 jyly Poltava soǵysynda Reseıde tutqynǵa túsip, Tobylǵa jer aýdarylady. Býhgols ekspedısııasy quramynda Ertis boıyn órlep kelip, Iаmyshev kólinde oırat sherigi men orys soldattarynyń qaqtyǵysy kezinde jońǵarlar qolyna túsedi. Sóıtip, oırat sherigine temir qorytyp, zeńbirek quıýdy, oq-dári jasaýdy úıretedi. «Aqtaban shubyryndy» kezinde oırattar osy ot qarýdy qazaqtarǵa qarsy qoldandy», deıdi.
Sábeń deregin ári qaraı indeter bolsaq, bul ýaqytta qazaq qaıratkeri Teljan Shonanov aıtqandaı, reseılik aq patsha qazaq jerine jerik bolyp, ańsary aýyp, silekeıi shubyryp turǵan kez. Osy oraıda, qazaq dalasyn barlaý úshin ekspedısııa attandyrý jaıly 1714 jyly I Petr patshanyń atyna Sibir gýbernatory Matveı Gagarınnen hat kelip túsedi. Onda qazaq dalasyn barlaý, ıgerýdi Ertis darııasy arqyly iske asyrýǵa bolatyny aıtylǵan. Osy hatqa I Petr patsha: «Ertisti órleı júzetin ekspedısııa jasaqtalsyn, Iаmyshev kóli janynan bekinis salynsyn!», dep qol qoıady. Atalmysh tapsyrmany oryndaý úshin reseılik úkimet Býhgols ekspedısııasyn jasaqtaıdy. 1714 jyly maýsymda jolǵa shyqqan 4 myń adamdyq ekspedısııa Ertisti boılaı júzip, qazaq dalasyna dendep engen soń, Iаmyshevsk (qazirgi Pavlodar oblysy Aqqýly aýdany jerinde) bekinisin saldy.
Odan ári jyljýǵa Jońǵar sherikteri qarsylyq kórsetip, erik bermeıdi. Oırat bıleýshisi Seven Rabdan óziniń nemere inisi Seren Dondýkty jasaǵymen jiberip, orystardy bekinisten qýyp tastaıdy. Osy qaqtyǵys kezinde shved artıllerııasynyń serjanty, evreı tuqymdas Iohan Gýstav Renat oırattar qolyna túsedi.
Ataqty jyraý Qojabergen: «Jońǵarlar qorǵasynnan oq boratqanda, naıza ustap, sadaq asyp qarsy shyqtyq...» degenindeı, Renattyń tikeleı basqarýymen oırat jerinde artıllerııalyq, qarý-jaraq, ken óndiris zaýyty ornap, qazaqtarmen soǵysta Jońǵar handyǵynyń áskerı qýaty artty. Oırat ordasyna baryp Renatpen kezdesken Reseı elshisi L.Ýgrıýmov óziniń qupııa baıanhatynda: «Shved ofıseri Rınat 1729 jyly oırattarǵa 4 fýnttyq 15 zeńbirek, kishi kalıbrli 5 zeńbirek, 10 fýnttyq qysqa stvoldy 20 jańa zeńbirek jasap berip, olarǵa qalaı qoldanýdy úıretti», depti.
Osy bir eńbegi úshin Renatqa 1734 jyly Qaldan Seren han basyna bostandyq syılaıdy. 1734 jyly shved barlaýshysy Altan, Jamankis, Sara esimdi qalmaq kúńderin ertip Stokgolmdaǵy Eski qaladan úı satyp alady. Áskerı qyzmetti 1739 jyly kapıtan shenimen aıaqtaǵan.
* * *
Shved ofıseri Renat tutqynda júrip qazaq dalasyn jáne oırat jerin kartaǵa syzyp, eki úlken qujat ala shyǵady. Bul karta keıin Eýropa úshin óte qundy buıym sanalady. Sebebi atalmysh kartada 732 ózen-kól, taǵy basqa mańyzdy eldi meken ataýlary syzylǵan. I.R.Gýstav – Shyǵys Qazaqstan jáne Jońǵarııa kartasyn táptishtep jasaǵan alǵashqy eýropalyq.
Renat jasaǵan karta kópke deıin beımálim bolyp keldi. Koroldik kitaphanada jumys jasaǵan Iý.Strındberg 1878 jyly osy kartalardyń kóshirmesin taýyp alyp, Iа.Grota arqyly IRGO-ǵa jiberedi. Ony 1881 jyly A.Maksheev jarııalaıdy. Onshaqty jyldan keıin kartalardyń túpnusqasy Ýpsala ýnıversıtetinen tabylady. Dál qazir de osynda saqtaýly tur.
Al munda biz usynyp otyrǵan úlken syzbada (1-karta) Balqash kóliniń batys aýmaǵy jáne Sarysý, Ile ózenderiniń ańǵary, Ertis darııasy tolyǵymen hám Alakól oıpaty túsirilgen. Mundaǵy jer-sý ataýlary jaıly orys zerteýshileri V.B.Borodaev pen A.V.Kontevtyń «Shvedksıı artıllerıst I.G.Renat ı ego oıratskıe karty» atty eńbeginen oqyp, tanysýǵa bolady.
Ekinshi syzbada (2-karta) Ertis darııasynyń qos ańǵary tolyq beınelengen eken. Iаǵnı darııaǵa eki jaqtan quıyp jatqan ózen-sýlar ataýyn sandyq retpen belgilegeni baıqalady. Maman kartograftar málimetine júginsek, Ertistiń oń qaptalyna eminip jatqan Kúrshim, Naryn, Buqtyrma, Úlbi, Qalǵuty ózenderi kartada anyq ornalassa, bulardyń sandyq ataýy: Qalǵuty (197), Buqtyrma (198), Keńgir (199), Úlbi (200), Qaljyr (200) retimen berilipti. Onyń syrtynda, Qalba taý jotalary men osy óńirde Ertistiń saǵasyn janaı ótetin Qyzylsý – Shar jáne Shaǵan ózeniniń Ashysý salasyn kórýge bolady.
Kóptegen zertteýshi ekinshi kartada beınelengen qaptaǵan kishi ózenderdi tappaı áýre. Buǵan birinshi sebep, qazirgi Kúrshim, Marqakól, Úlken Naryn aýdandary jerinde Keńes kezinde aýyl sharýashylyq maqsatynda turǵyzylǵan sý qoımalary kishi ózenderdi bógep tastasa, 1953 jyly salynǵan Buqtyrma sý elektr stansasynyń kesirinen Ertis darııasy tunshyǵyp, sýy eriksiz oıpatty ańǵarlarǵa jaıylǵandyqtan kishi ózender arnasy keńeıgen Zaısan kóliniń astynda qalyp qoıdy.