Tarıhty jasaýshy halyq bolǵanymen tarıhı úderiske basshylyq etetin de, ony tutas ulttyq sana dárejesi men deńgeıinde tanymnyń obektisi retinde zerttep, zerdelep ǵylymı aınalymǵa túsiretin de, negizinen tarıhı tulǵalar. Ásirese, uly tulǵalardyń ǵylymı-shyǵarmashylyq murasyn teorııalyq taldaý fılosofııa tarıhynyń ajyramas býyny. Sebebi, joǵaryda atap ótkenimizdeı, kópshiliktiń sanasynda tarıhı úderister, negizinen tulǵalandyrý sıpatyna ıe bolatyny belgili.
Kóptegen halyq óz eliniń erekshe elshisi syndy uly babalarynyń esimderin maqtan tutady. Bul baǵytta qazaq fılosofııasy da álemdik deńgeıdegi ǵalymdarǵa kende emes. Atap aıtsaq HH ǵasyrdaǵy qazaqtyń kórnekti fılosofy A.H.Qasymjanovtyń shyǵarmashylyq oı-dúnıesi, qazaqtyń ulttyq ózindik sanasynda mańyzdy oryn alatyn ál-Farabı murasyn zerdeleýi, sondaı-aq dalalyq órkenıet murageri – qazaq halqynyń rýhanı murasy, ulttyq ózindik sananyń tarıhı damýy men qalyptasýy máseleleri jan-jaqty zertteýdi, ǵylymı qarastyrýdy talap etetin ózekti másele.
Talantty ǵalym, álemdik deńgeıdegi fılosof, pedagog, kemel ustaz, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi Aǵyn Haırollauly Qasymjanov 1931 jyly 19 qazanda Almaty qalasynda dúnıege kelgen. QazMÝ-diń fılosofııa fakýltetinde 1949-1954 jyldary oqyǵan A.Qasymjanov 1957 jyly sol fakýltettiń aspırantýrasyn da támamdady. Aspırantýrany bitirgennen keıin QazSSR Ǵylym akademııasynyń Fılosofııa jáne quqyq ınstıtýtynda kishi ǵylymı qyzmetker retinde eńbek jolyn bastady.
1960 jyly Máskeý qalasynda KSRO Ǵylym Akademııasynyń Fılosofııa ınstıtýtynda «V.I.Lenınniń «Fılosofııalyq dápterlerindegi» dıalektıka, logıka jáne tanym teorııasynyń sáıkes kelýi máseleleri» atty taqyrypta kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵady.
1962 jyly qazaqtyń jas ǵalymyna úlken senim artylyp, A.H.Qasymjanov bes tomdyq fılosofııalyq ensıklopedııa avtorlarynyń birine aınaldy. Redaksııa quramynda sol kezeńdegi iri keńes fılosoftary V.F.Asmýs, M.T.Iovchýk, B.M.Kedrov, E.P.Sıtkovskıı, t.b. ǵalymdar bolǵan edi. A.H.Qasymjanov sol ǵalymdarmen teń, tipti joǵary deńgeıde ǵylymı maqalalar jazdy. Birneshe jyl boıy «Fılosofııa ǵylymdary» jýrnalynyń redaksııalyq keńesiniń múshesi boldy.
1963-1966 jyldary QazMÝ-diń dosenti, 1966-1976 jyldary QazKSR Ǵylym akademııasynyń Fılosofııa ınstıtýtynda «Fılosofııa tarıhy jáne Qazaqstandaǵy qoǵamdyq-saıası oılar» bóliminiń meńgerýshisi bolyp qyzmet atqardy. 1969 jyly A.H.Qasymjanov Máskeý qalasynda «Dıalektıkanyń logıkalyq aspektileri» atty taqyrypta doktorlyq dıssertasııasyn qorǵaıdy. Al 1970 jyly QazKSR Ǵylym akademııasynyń eń jas korrespondent-múshesi bolyp saılanady.
Osy jyldary A.H.Qasymjanov tuńǵysh ret Farabı muralaryn zertteý maqsatynda ǵalymdar tobyn uıymdastyryp, sonyń arqasynda kóptegen irgeli eńbekteri jaryq kóredi. «Fılosofııa tarıhy jáne Qazaqstandaǵy qoǵamdyq-saıası oılar» bólimi janynan qurylǵan topqa A.H.Qasymjanov jetekshilik etip, oǵan alǵashqyda arabtanýshy Ilıas Omar Muhammed (Iran), Eýropa tilderiniń mamany B.Iа.Osherovıch, shyǵys matematıkasynyń mamany A.Q.Kóbesov, keıinnen kelip qosylǵan arabtanýshylar A.S.Ivanov, K.H.Tadjıkova, N.Karaev, áýel basta máskeýlik ataqty arabtanýshylar B.G.Ǵafýrov, A.V.Sagadeev kirgen bolatyn. Osy ǵylymı-shyǵarmashylyq toptyń arqasynda uly ǵulama fılosof Farabıdiń shyǵarmashylyǵymen, qoljazbalarymen muqııat tanysýdy maqsat tutqan zerdeli zertteýler bastalyp ketti. Alǵash ret ál-Farabıdiń «Fılosofııalyq traktattary», «Áleýmettik-etıkalyq traktattary», «Logıkalyq traktattary», «Matematıkalyq traktattary», sondaı-aq «Ptolomeıdiń «Almagesine» ál-Farabıdiń túsiniktemesi» («Kommentarıı al-Farabı k «Almagestý» Ptolomeıa») atty shyǵarmalary qazaq-orys tilderinde jaryq kórdi. Aǵyn Qasymjanov bastaǵan ǵylymı toptyń orasan zor ǵylymı izdenisteriniń nátıjesinde ál-Farabıdiń 30-ǵa jýyq ǵylymı eńbegi jaryqqa shyǵyp, qalyń oqyrmanǵa tanymal boldy. Osy aýdarmalardyń kómegimen ǵulamanyń eńbekteri ǵylymı-kópshilik oqyrmandarǵa jetip, olarǵa barlyq jerde silteme jasalyna bastady.
A.H.Qasymjanovtyń uıymdastyrýymen 1975 jyly Ábý Nasyr ál-Farabıdiń 1100 jyldyǵyna arnalǵan úlken halyqaralyq ǵylymı konferensııa «Máskeý-Almaty-Baǵdad» qalalarynda ótti. Sóıtip Almaty az ýaqyttyń ishinde ál-Farabı muralaryn zertteýdiń ǵylymı ortalyǵy esebinde shetel ǵalymdary arasynda da keńinen tanymal boldy. 1975 jyly Máskeý qalasynda belgili shyǵystanýshy ǵalym B.G.Ǵafýrov pen A.H.Qasymjanovtyń orys tilinde shyqqan «Ál-Farabı mádenıet tarıhynda» atty kitaby arab-musylman fılosofııasymen shuǵyldanýshy ǵalymdar arasynda tyń serpilis týǵyzdy. Onyń ál-Farabıge arnalǵan 4 monografııasy, 10 kitapshasy, 30-dan asa ǵylymı maqalasy bar.
1976-1977 jyldary A.H.Qasymjanov S.M.Kırov (qazirgi ál-Farabı atyndaǵy) Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń fılosofııa-ekonomıka fakýltetiniń dekany, al 1977 jyldan 1983 jyldar aralyǵynda QazMÝ janyndaǵy Joǵary oqý oryndary oqytýshylarynyń bilimin jetildirý ınstıtýtynyń dırektory, 1983-1986 jyldary QazMÝ-dyń fılosofııa tarıhy kafedrasynyń meńgerýshisi bolyp qyzmet atqardy. 1987-1993 jyldary Almaty maldárigerlik ınstıtýty fılosofııa kafedrasynda professor bolyp jumys istedi. Toqsanynshy jyldardyń basynda A.H.Qasymjanovtyń otandyq mádenıetti oqyp úırenýge arnalǵan «Qazaq halqynyń rýhanı muralary» atty mazmundy kitaby jaryq kórip, oqyrman arasynda óte joǵary baǵaǵa ıe boldy. Bul jumys keıin de óziniń jalǵasyn taýyp, 1994 jyly «Qazaq», 1995 jyly «Portretter: dala tarıhyna shtrıhtar», 1998 jyly «Kosho-Saıdama stellalary» degen eńbekterine ǵylymı kópshilik orta úlken qyzyǵýshylyq tanytty.
1993 jyly A.H.Qasymjanov ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ janynda «ál-Farabı ǵylymı ortalyǵyn» quryp, sonyń dırektory qyzmetin atqardy. 1996-1997 jyldary Fýlbraıt qorynyń stıpendııasymen Amerıka Qurama Shtatyna, Oklohoma Memlekettik ýnıversıtetine leksııa oqýǵa arnaıy shaqyrylady. Osy ýnıversıtet stýdentteri men oqytýshylaryna «Dala órkenıeti», «Ortalyq Azııa mádenıetine kirispe» taqyrybynda leksııa oqydy. Oklohoma ýnıversıtetinde oqyǵan dáristerdiń taqyryby «Túrki halyqtary men Túrkistannyń birligi», «Orta Azııanyń saıası dástúrleriniń ejelgi tamyrlary», «Ál-Farabı men Júsip Balasaǵun shyǵarmalaryndaǵy adamshylyq bastaýlary» boldy. Osy jyldary A.H.Qasymjanov qazaq mádenıeti men fılosofııasynan, ál-Farabı muralarynan Oklohoma ýnıversıtetiniń professorlary men stýdentterine, magıstranttar, men doktoranttaryna keńinen habardar etti.
Atalǵan ýnıversıtettiń belgili professory Kıt Trıbbl A.H.Qasymjanov oqyǵan leksııalardy aǵylshyn tiline aýdaryp, úlken kitap etip basyp shyǵardy. Qazir ol ýnıversıtet stýdentterine keńinen tanymal bolyp otyr.
Ǵalym 1994 jyldan ǵumyrynyń sońyna deıin ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń fılosofııa jáne saıasattaný fakýltetinde fılosofııa jáne áleýmettik tanym metodologııasy kafedrasyna jetekshilik etti.
2000 jyly qarasha aıynda úlken ǵalym, oıshyl, fılosof, ulaǵatty ustaz A.H.Qasymjanov ómirden ótti.
A.H.Qasymjanov – qazaq halqynyń sonaý alysta jatqan rýhanı murasyn dúnıetanymdyq turǵyda zertteýge alǵash jol ashqan, kórnekti ǵalym, fılosof. Ol óz dáýiriniń ozyq oıly azamaty bolǵandyǵyn biz joǵaryda atap ketken mol murasy aıqyndap tur. Ǵalymnyń, ásirese ulttyq rýh, ózindik sana konsepsııalaryn zertteý baǵytyndaǵy «Kosho Saıdam stellalary» eńbegi – búgingi urpaqtyń tarıhı sanasyn jańǵyrtýdyń birden-bir quraly. Sondyqtan A.H.Qasymjanov shyǵarmashylyǵyndaǵy «Dala órkenıeti» uǵymyna fılosofııalyq taldaý jasaýdy ata-babalarymyzdyń kópǵasyrlyq murasynyń sıfrly órkenıet jaǵdaıynda túsinikti ári suranysqa ıe bolýyn qamtamasyz ete otyryp, ony jańǵyrtýdyń quraly retinde qapactypdy.
A.H.Qasymjanov ózi ómir súrip otyrǵan ýaqyttyń ilimniń qajettisin alýǵa tyrysty. Máselen, osy zamanǵy ǵylym úshin onyń qajetine saı keletin oılaý formasynyń ulttyq negizin aldy. Biraq ol óz mindetin tek tanym tarıhynyń qorytyndylaryn, onyń damý úderisindegi mańyzdy kezeńderin esepke alyp otyrǵanda ǵana atqara alady dep esepteıdi jáne de fılosofııalyq ǵylym retinde dıalektıka ózine qatysty máselelerdi jan-jaqty qarastyryp, osynyń negizinde naqty ǵylymdarǵa qatysty mindetteri durys belgilengende ǵana logıkalyq-metodologııalyq qyzmetin júzege asyra alatyndyǵyn aıtady.
Qazaq halqynyń tutastyǵyn, onyń kúretamyry bolatyn ulttyq oılardy fılosofııalyq deńgeıge kóterýde, rýhanı dúnıemiz tegisinen ulttyq sıpatta bolýy tıis, onyń tutastyǵyn buzyp almaýdy árqashan oılaýymyz kerek. Bul jóninde A.X.Qasymjanov óte mańyzdy pikir aıtqan: «Jalpy alǵanda, bir halyqtyń ómir súrý saltyn, zańdylyqtaryn ekinshi bir halyqqa telý degen óte bir aýyr, qıyn qubylys. Aıtalyq, tiri aǵzaǵa ekinshi bir aǵzadan bir músheni aýystyryp salý barlyq jaǵdaıda durys nátıje bermeıdi, sebebi ony aǵza jatsynady, aýyrsynady, qabyldaı almaıdy, tipti ólip ketýi múmkin. Kóneden kele jatqan mynadaı bir sóz bar: «О́zińe jat ádet-ǵuryptardy qalaı bolsa, solaı qabyldaı berýge bolmaıdy». Uly tarıhshy Gerodot saqtardyń ózge eldiń ádet-ǵuryp, salt-dásúrlerin qabyldaýǵa qarsy bolǵanyn atap kórsetedi. Túrik babamyz Tonykók te ózi qytaı bilimin ala tura: ózge halyqtardyń qundylyǵyn qabyldaýǵa bolady, biraq ol úshin óz ádet-ǵurpyńdy saqtaı otyryp, ózge eldiń jerine túsip ketýden aýlaq bolý kerek». Qysqasha aıtqanda, halyqtyń tutastyǵyna negiz bolatyn ulttyq bolmys, sol belgili bir ulttyń múshesi adamnyń oılaý júıesi teginen nár alý kerek. «Tegińe tartsań tozbaısyń» dep qazaq beker aıtpasa kerek. Tektilik – tutastyqtyń úlken belgisi. Onyń ózegi – sabaqtastyq, urpaq arasyndaǵy rýhanı baılanys. Rýhanı baılanys pen sabaqtastyq úzilgen kezde ulttyq tutastyqtyń qýaty ketip, syrtqy kúshterge qarsy tura almaıdy. О́zińniń ata-babańnyń salyp ketken sara jolymen júrip, olardyń qaldyrǵan rýhanı baılyǵynyń ıesimin dep, ony keler urpaqqa jetkizý – estilik pen tektiliktiń belgisi. Tektilik bar jerde ǵana ıegerlik bar. Qazirgi kezdegi basty maqsat – osy tutastyqty júzege asyrý arqyly bolashaqty aıqyndaý.
Jalpy, tarıh pen qazirgi zaman arasyndaǵy shekti anyqtaý qıyn ǵoı. Barlyǵy ýaqyt ótken saıyn tarıhqa aınalady. Al keıbir tarıhı jaıttar qazirgi zamanǵy konıýnktýralyqtan ózektileý bolady. Osyny ustanýdyń məni bar, óıtkeni zaman qarqyny óskeleń urpaqtar arasynda úlken psıhologııalyq alshaqtyq elesin týǵyzady. Balalar óz əke-shesheleri týraly: «arǵy tekter» dep aıtady. Kóp adam, osy kúngi adamnyń túbegeıli məselelerin túsiný úshin jəne olardy sheshý əreketi úshin ótkendi taný eshteńe bermeıdi dep oılaıdy.
О́tken mədenıetti zertteýde shynaıylyqty sezinýden, tipten, A.H.Qasymjanov sııaqty dəýir adamdarymen kezdesýden, olardyń oı jelisinen olardyń urpaqtaryna jetkizgisi kelgeninen, ózderi de bilmeı, olardyń bizge túsinýinen beretininen ǵajaıyp ləzzat alasyń. A.H.Qasymjanov oılaryn alsaq, onda fılosofııanyń mədenıet damýyndaǵy róli zor, ol ərqashan adamnyń əlemge əmbebap, əsirese etıkalyq qatynasyn anyqtaý talpynysymen belgilenedi. Fılosofııadan jeke ǵylymdarynyń bólinýimen sol ýaqytta fılosofııanyń budan bylaıǵy ómirdegi, qoǵamdaǵy ornyn ózi belgileý úrdisi bolǵan, fılosofııanyń bilim sýbektisi retindegi adam týraly ǵylym retinde fýnksııasy naqty belgilendi. Adam bolmysynyń, jalpy mədenıettiń negizgi qundylyqtaryna qatysty məseleler ərqashan fılosofııalyq dep tanylǵan.
Sóıtip azdy-kópti dúnıetaný men gýmanıstik fýnksııalardy atqaratyn kózqarastar júıesi ǵana mədenıet tarıhy quramyna tikeleı kiredi. Ony naqty tarıhı kontekske salyp, ol dəýirdiń qandaı kúshteriniń ortalyǵy bolatynyn kórý qajet. Biraq mədenıet tarıhyndaǵy A.H.Qasymjanov tərizdi tulǵa ózin qazirgi zamanda ǵana təmamdamaıdy, óıtkeni onyń negizi ótken ýaqytta, al səýlesi alys bolashaqqa túsedi.
Pirimbek SÚLEIMENOV,
saıası ǵylymdar kandıdaty, dosent