Zulmat jyldar deregi

Syrdarııa okrýgi dep atalǵan qa­zir­gi Túrkistan oblysynda (ol kezde Jam­byl oblysy da Túrkistan oblysy­na qaraǵan) 1928 jyly tárkilengen 1-top­taǵy baılardyń sany – 89, 2-topqa jat­qyzylǵandardyń sany – 202. Bul naýqan 1930 jylǵa deıin jalǵasyp, Syrdarııa okrýginen 627 adam tárkilenip, 322 adam jer aýdarylǵan. Onyń jeteýi atý jazasyna kesilip, toǵyzy on jyldan asa ýaqytqa sottalǵan. Budan keıin 1930-33 jyldar aralyǵyndaǵy eń qasyretti náý­bet bolyp esepteletin asharshylyq kel­di. Túrli faktilerdi saralap, qısyn men san qıly dáleldemelerge den qoısaq, 1931-33 jyldardaǵy asharshylyq – Golo­shekınniń aldyn ala ábden oılastyryp jasaǵan josparynyń nátıjesinen týyn­daǵan. Ony Stalın qoldaǵan jáne bul qubylystyń syryn VKP (b) OK polıtbıýro músheleriniń bári bilip otyrǵan. Goloshekın qazaq halqyn qyrǵynǵa ushy­ratý úshin 1926 jyldan bastap bes baǵyt boıynsha daıyndalǵan. Birinshi baǵyty – el qamyn oılaıtyn aqyldy da halyqshyl qaıratkerlerdi bılik basynan ketirip, olardyń ornyna saýaty tómendeý, óziniń aıtqanynan shyqpaıtyn qazaqtardy irik­tep alýǵa arnaldy.

Ekinshi baǵyty – OGPÝ men NKVD-nyń jergilikti jerlerdegi ókilderi­niń ók­tem­digin kúsheıtý jáne baı-kýlak dese ashý-yzasy týǵanynan boılaryna siń­gen kedeı taptyń arasynan iriktelgen kisi­lerdi túrli dárejedegi ýákilder men aýyl belsendileri etip taǵaıyndaýmen baılanystyryldy.

Úshinshi baǵyty – keńestik júıege oraı tıptendirilgen «baı sharýashylyqta­ryn» joıýǵa baǵyshtaldy. Buǵan Sta­lınniń 1927 jyldyń sáýir plenýmyn­da «Búkil KSRO boıynsha taptyq kú­resti kúsheıtý týraly» atty baıandamasy bas­tama boldy. Osy baıandamadan týyn­da­ǵan usynystarǵa oraı Goloshekın Qa­zaq­standaǵy «baı sharýashylyqtary» ıelerin «Burynǵy zamandy ańsaıtyn feodaldar, jurttyń eńbegin qanaıtyn ústem tap ókilderi, sondyqtan da olardy mal-múlikteriniń birin de qaldyrmaı tárkilep, ózderin sottap, bolmasa qıyr shetterge jer aýdaryp jiberý kerek!» dep urandatty. Uranǵa alǵash ergender jáne oǵan janyn sala kiriskender álgi OGPÝ, NKVD qyzmetkerleri men aýyl­dardyń sholaq belsendileri boldy. Olar, iri «baı sharýashylyqtarymen» qatar, orta dáýletti, tipti, on bes qoı, úsh sıy­ry barlardy da qara tizimge endirip ji­berdi.

Tórtinshi baǵyty – aýyl-aýyldar­dy je­del túrde otyryqshylyq pen kol­hoz­­dastyrýǵa úndegen bastamasyna sáı­kes­tendirildi. Osynyń kesirinen keńestik jańa júıeniń mánisin túsinbegen jurt aınalada qandaı qoǵamdyq ózgerister bolyp jatqanyn, mundaı saıasattyń bo­la­shaǵy nege aparyp tireıtinin baǵam­da­ma­ǵanynan ári-sári kúıge tústi. Tir­shi­liginiń shyrqy buzylǵan halyq 1929-31 jyldary tıisti kólemdegi egistik jer­lerge egin ege almady. Kolhozdar qu­­ryl­­ǵanymen, onyń bazalarynda sha­rý­ashylyq jumystaryn júrgizetin qu­ral-saı­mandary bolmady. Kolhozdyń bar baı­lyǵy – malmen shekteldi. Az ǵana jer­­lerge egilgen astyqtan jurtqa úles tara­tylmaı, jınalǵan ónimniń bári memleket bekitken salyqtyń josparyn oryndaý úshin aýdan, qala ortalyqtarynda­ǵy qoımalarǵa jóneltildi. Kúndiz-túni at ústinen túspeı, shapqylaǵan sholaq belsendiler bir aýyldy bir aýylǵa qosyp, kolhoz atandyrǵannan ózge eshteńe tyndyrmasa da, óz kórsetkishterin jalǵan máli­mettermen qosyp jazyp, joǵaryǵa jiberip otyrdy. Mysaly, bir kolhozda 1000 qoı, 100 sıyr, 50 jylqy bolsa, olar qosyp jazý sebebinen 1 500 koı, 200 sıyr, 70 nemese 80 jylqy bop kórsetildi. Osy qosyp jazý úrdisi – bir-eki jyldan keıin kúlli qazaqtyń alapat asharshylyqqa urynýynyń basty sebebine aınaldy.

Besinshi baǵyty – eldi tikeleı ashar­shylyqqa ákep tiregen eń nátıjeli jáne qorytyndy jospary boldy. Golo­shekın Qazaqstandy órkendetýdi, túr­li jumystar men josparlardy ret-reti­men iske asyrýdy qaǵaz júzinde kór­setip bekitkenimen, bar taraptaǵy is-áreket belgili tártippen júrmedi. Eldegi barlyq basshy qyzmet­ker­lerdi, aýdan, aýyl kólemindegi belsen­dilerdi jalań uranǵa eliktirip qoı­dy. Osyǵan baılanysty kóktemgi jáne kúzgi egis qajetti kólemnen áldeqaıda az egildi. Kol­hoz qoralaryndaǵy maldardyń qys­qy jemshóp bazalaryn daıyndatpa­dy. Tipti bul másele múlde umyt qaldy. Soǵan qaramastan, Goloshekın Más­keýdegi ortalyq komıtetke «Qazaq respýb­lıkasy qaı taraptan bolsa da, jaqsy jetistikterge jetip otyr, turǵyn jurty onsha kóp emes, biraq respýblıkanyń baıtaq dalasyna egilgen mol astyq pen myńǵyrǵan maldary esebinen Reseıdiń birneshe qalalaryn óte arzan baǵaly et-astyqpen qamtamasyz etýge bolady» dep bósti. Bul – jaı bósý emes-tuǵyn. Bul bósý­diń naqty kórinisteri myna derekter­den baıqalady: 1930 jyly kolhozdar men túrli sharýashylyqtar memleketke et pen astyq ótkizýden odaq boıynsha birinshi orynǵa kóterilýi kerek degen jelikpe urannyń arqasynda Qazaqstandaǵy 14 et kombınatynan 11 014 tonna et, qoıma­lardan 120 myń put astyq Reseıdiń óner­­kásiptik qalalaryna jiberildi. 1931 jyl­dyń aıaǵyna qaraı Reseı qalalaryna byltyrǵydan eselenip, 12 006 tonna et, 130 myń put astyq jóneltilýine baıla­nysty jyl boıy kolhozdar esebindegi tórt túlik­ter esepsiz soıylyp, etke ótkizil­di. Osy­dan memleket menshigine qarasty qora­lardaǵy mal sany men qoımalardaǵy astyq qory birneshe myń esege azaıdy. Soǵan qaramastan, ólke­lik partııa uıymy aýdan-aýdandarda ujymdasý prosesi óte nashar júrgizilip jatqanyna dabyl kóterip, jergilikti basshylardy qatań jazalaýǵa deıin bardy. Budan úrikken keńes organdarynyń basshylary men kolhoz bastyqtary, kúsh qurylymdarynyń ókilderi qalaıda bul naýqandy shapshań júrgizýge jandaryn saldy. Nátıjesinde, bir kolhoz kelesi bir kolhozdan mal, astyq, son­daı-aq túrli sharýashylyq jumys­tary jóninen artyq bolý úshin básekege tústi. Alaıda bir-eki jyl buryn osyndaı báse­kelestiktiń arqasynda qosyp jazý­dy úrdiske aınaldyrǵandarynyń kesi­rinen qoralaryndaǵy maldaryn, qoı­ma­laryndaǵy astyqtaryn ada qyl­ǵan jer­gilikti belsendiler sharýa­shy­lyqtarynda tórt túliktiń esebin qaıta toltyrýdy jáne kelesi jylǵy et salyǵyn mólsherdi túr­de ótkizý jaıyn oılap, endi jeke adam­dardyń esik aldaryndaǵy maldaryna, qap túbin­degi bıdaılaryna aýyz saldy.

1931 jyldyń 1 jeltoqsanynda barsha qazaqtyń úlken baqytsyzdyǵyna qaraı qalyń qar túsip, kún birden sýytqan. Jyly bolady degen Ońtústiktiń ózin­de kúnniń sýyqtyǵy 10-15 gradýsqa tómen­degen. Ala jazdaı jurttyń bar maly men astyǵyn alashapqyn bolyp bir ortaǵa jınaǵan ókimettiń jaýapty adamdary, joǵaryda aıtqanymyzdaı, sol kezde kolhoz qoralaryndaǵy sany az tórt túliktiń jep-shóp bazasyn da jasamaǵan. Qalyń qar jaýyp, kún birden sýytqanda etke ótkizilýden aman turǵan malǵa beretin azyq tappaı qatty qysylǵan aýdan basshylary men keńes belsendileri kúnde jıyn jasap, tyǵyryqtan shyǵýdyń jolyn izdeı bastaıdy. «Kommýnıstik partııa kez kelgen qıyndyqtan shyǵýdyń jolyn tabatyn danalyqqa ıe» dep ózeýregen aýpartkom hatshylary qolda bar maldy aman alyp qalýdyń adam kúlerlik amaldaryn qarastyrady. Alaıda bir ókinishtisi, sol jyldary Qazaqstandaǵy aýdandardy basqaryp otyrǵan hatshylardyń basym bóligi bolsa, mal jaıyn bilmeıtin bóten ulttardyń ókilderi edi. Olarǵa osyn­daı qysyltaıań shaqta jergilikti ult­tan shyqqan kolhoz bastyqtary men bel­sendiler maldarǵa tal-terekterdiń maıda butaqtaryn qyrqyp berip, ýaqytsha bolsa da aman ustap turýdyń tásilin aıtady. Tásildi qulaqtaryna ilgen hatshylar jer-jerdegi sharýalarǵa tal-terekterdiń maıda butaqtaryn qyrqyp, qamys orýdy ámir etedi. Mysaly, Ońtústik Qazaqstan oblysyna qarasty Lengir aýpartkom­nyń hatshysy Lev Sevırıdovıch Svoık osy máselege qatysty Aqsýda (ol kezde Len­gir, Saıram aýdandarynyń ortalyǵy Aqsýda bolǵan) «Joldastar, qar ja­ýyp, aıaz urǵaly beri azyqsyz qalǵan mal­dar­dy ashtan qyryp almaýdyń jolyn qa­rastyrǵan edik. Biz búgin onyń kózin tap­tyq. Iá, partııa qandaı da bir bolmasyn qıyndyqtyń túıinin sheshe alady. Osyǵan baılanysty erteńnen bastap óz kolhozdaryńyzdaǵy sharýa-jumys­shylardy ózen jaǵasyndaǵy, taý etegindegi aǵashtardyń maıda butaqtaryn kestirýge, saı-saıdaǵy qalyń qamystardy orǵyzýǵa jumyldyryńyzdar. Biz qystaı maldarǵa aǵashtardyń butaqtary men qamys berip asyrap shyǵamyz!» degen kesim aıtady.

Biraq maldyń syryn biletin qazaq tórt túliktiń qaı túrin bolmasyn, ylǵı aǵashtardyń shybyqtarymen, qamyspen uzaq ýaqyt saqtap qala almasyn jaqsy bilgen. Shybyq pen jumsaq butaqtardy únemi jeı bergen mal, ásirese qoı-eshki ish tastap, tyshqaq keseline ushyraıdy da, túbi opat bolady. Al qoı-eshki jeı alatyn maıda butaqtardy qara mal, ıaǵnı sıyr jeı almaıdy. Al qamysty jylqy ǵana jeı alady. Biraq oǵan da uzaq ýaqyt qamys berýge bolmaıdy. Al sıyr men qoı-eshki qamysty jese, ishteri tilinip óledi. Jınalysta álgindeı usynys kótergen L.S.Svoıkke biraz belsendiler osyndaı sebep-saldarlardy kóldeneń tartyp, bundaı tásilmen maldardy ýaqytsha ǵana aman saqtaýǵa bolatynyn, al qysqy býy­ny qatqan qamysty eshqandaı malǵa berýge bolmaıtynyn, tek jazdyń basynda kók quraq kúıinde orylǵan qamys qana tórt túliktiń azyǵyna jaraıtynyn aıtyp, qarsy shyǵady. О́zine qarsy sóz aıt­qandarǵa Svoık ile-shala: «Biz qandaı tyǵyryqtan bolsa da, jol taýyp shyǵa alatyn bolshevıkter emespiz be? Joldas Stalın, joldas Goloshekın, odan qalsa, basqa da partııa kósemderi bizdi qaı kezde de tosyn tapqyrlyqqa tárbıelep, baýlyp otyrǵan joq pa? Endeshe, maldy aman alyp qalýdyń amalyn tabaıyq. Jańa biraz joldastar «Qyrlardyń etekteri men jazyq dalalardy qardan tazartyp, jer betindegi boz shópterdi ashyp, maldardy bir mezgil jaıyp alý kerek» dedi. Kerek bolsa, ondaı áreketterge de baramyz. Al ázirshe tal butaqtary men qamysty paıdalana turaıyq. Bir joldastar «qamysty bútindeı malǵa berýge bolmaıdy» deıdi. Eger ony unǵa uqsatyp, ábden maıdalap berse, ony jegen mal ólmeı me?» – deıdi. «Onda ólmeıdi, – deıdi bir top qazaqtar. – Biraq qamysty unǵa uqsatyp maıdalaı­tyn qural joq». «Joldastar, jańa aıttym ǵoı, biz bolmaıtyndy boldyratyn kom­mýnıstermiz dep. Aýyldar men kolhoz­dardaǵy ár qazaqtyń úıinde bıdaıdy un qy­lyp tartatyn qol dıirmen bar-á? Ár sha­rýa on-jıyrma baý qamys oryp kelsin de, ony úıin­degi qol dıirmenmen unǵa uqsa­typ, maıdalap bersin. Unǵa uqsap untaq­talǵan qamysty malǵa berińder» degen...

Bul tárizdi qórsoqyrlyq tujyrym bir Lengir aýdanynda emes, tóńireginde qamys ósetin kúlli Qazaqstandaǵy aýyldarda aıtylǵany kámil. Biraq qamysty eshkim qol dıirmenge salmaǵany aqıqat. Qamys bıdaı emes, qol dıirmenge júrmeıdi. So­ǵan qaramaı Svoık sııaqtylar «osyndaı sha­rýany atqaryp jatyrmyz» dep joǵa­ryǵa maǵlumat bergeni anyq.

Kóptegen kolhozdarda etke ótkizilýden aman qalǵan mal jemshóptiń joqtyǵynan ólip qaldy degen syn estimeý úshin olardy qoldan qyrý oqıǵalary da oryn alǵan. Atap aıtar bolsaq, Qaratas aýdanynda 112 sıyrdy, Merke aýdanynda 107 sıyr­dy, Jýaly aýdanynda 29 sıyrdy qara­san derti juqty degen syltaýmen ýlap óltirgen. Lengir aýdanynda 300 jylqyny mańqa aýrýyna shaldyqty dep, atyp tas­taǵan. Qoldan óltirilgen maldy kózderi qara­ýytyp júrgen ashtar jep qoımasyn degen nıetpen jerge kómgen nemese janarmaı shashyp órtegen. 1914 jylǵy sanaqta Qazaqstan jerinde 6 mıllıon 120 myńdaı qa­zaq bolǵan. 1933 jyldyń aıaǵynda bul san 4 mıl­lıonǵa jýyq kemigen. 1927 jyly búkil Qazaqstanda mal sany 42 mln bolsa, 1933 jyly 3 mıllıon 989 myńǵa túsken. Taǵy bir mysal: Syrdarııa orkýgtik (ke­ıingi Ońtústik Qazaqstan oblysy. Oǵan 1925-1930 jáne 1932-1938 jyldary qa­zirgi Jambyl, Túrkistan, Qyzylorda ob­lys­tary kirgen) esep basqarmasynyń bas­tyǵy Aıdos Qoshqarovtyń deregi boıynsha, 1927 jyly osy okrýgte 1 mıl­lıon 300 myńdaı qazaq bolypty. Golo­shekınniń ornyna kelgen Mırzoıan 1934 jyly jalpy jurtqa jarııa etkizbeı, baspasózge bas­tyrmaı, qupııa júrgizgen sanaqtyń esebinshe, bastapqy sannan 600 myń 601 qazaq qalǵan. Osylaısha, sol kezdegi bir ǵana Ońtústik Qazaqstan oblysy jerinde (oǵan qazirgi Jambyl, Qyzylorda oblystaryn da qosyńyz) úsh jyl ishinde 400 myńdaı adam ashtan qyrylyp, 250-300 myńdaı adam aýyp ketken. 1927 jyly Syrdarııa okrýginde 6 mln 680 000 bas mal bolsa, 1934 jylǵa qaraı barlyq tórt túliktiń sany 800 myńǵa da jetpegen. Jaıaý barsa, nany kóp Tashkent jaqyn, taý assa egini mol qyrǵyz jaqyn ári aýlanar ańy men jemis-jıdegi mol taýlary bar Ońtústik jerinde osynshama adam qyrylyp qalǵanda, bir aýyly men bir aýylynyń arasy 100-150 shaqyrym keletin keletin Arqadaǵy sar dalanyń qazaqtarynyń haly qandaı bolǵan deńiz...

Budan keıingi uly qyrǵyn qazaq basyna, joq, búkil Keńes eliniń taǵdyryna 1937-38 jyldary tóndi. Ol tarıhta «Úl­ken terror» degen atpen qaldy. Reseı zert­teýshileriniń osydan on jyldaı bu­ryn­ǵy anyqtamasynda sol jyldary búkil Keńes elinde 1 575 259 adam sottalyp, 681 692 adam atylǵan degen derekter kel­tirilgen edi. Alaıda sońǵy ýaqyttarda zert­teýshiler arasynda bul esep ózgerip, atalǵan kezeńde 1 mıllıon 750 adam sottalyp, 700 myńnan asa adam atylǵan degen málimetter keltirilip júr.

Jalpy, Stalın bıligi kezinde, ıaǵnı 1921 jyldan 1953 jylǵa deıin búkil KSRO aýmaǵynda 11 mıllıonnan asa adam ár­túrli sebeptermen jazalanǵan eken. 1937 jylǵa deıin Keńes elinde «Tap kúresi», «Shahta isi», «Prompartııa», «Par­­tııany tazalaý», «Feodalızmmen kúres» t. b. ataýlarymen birneshe ret jáne bir­­neshe myńdaǵan adamǵa ajal qush­tyrǵan nemese on myńdaǵan azamatty jazyqsyz túrmege japtyrǵan jazalaý sharalary júrgizilgen. Osy jazalaýlardyń eń bir qasiretti hám zulmatty kezeńi 1937-38 jyldarǵa tap kelgen.

Stalın «Úlken terrordy» bastaý­dy alǵashqy ret 1937 jyldyń 23 aq­pa­ny men 3 naýryzy aralyǵynda ótken VKP(b) ple­nýmynda kóterdi. Ol son­da «Tros­kıshilderdi jáne basqa da eki­júz­di­lerdi joıý jolyndaǵy partııalyq jumystardyń kemshiligi» atty baıandama jasady. Munda Stalın 1927 jylǵy plenýmda ózi kótergen «sosıalızm qurý jolynda taptyq kúrestiń shıelinisip ket­keni týraly» pikirin taǵy qozǵap, elde te­ris pıǵyldy troskıshildik, zınovev­shil­dik baǵyttaǵy, sondaı-aq ońshyldar men solshyldardyń, eserler men anar­hıs­terdiń sarqynshaqtary áli kúnge de­ıin saqtalyp turǵanyn jáne olarmen ymy­­rasyz kúresý kerektin basa aıtady. Aıtyp qoımaı, KSRO aýmaǵynda osyndaı nıetti ustanǵan «halyq jaýlary­nyń» sany 30 myń dep naqtylaıdy. Biraq osy plenýmǵa deıin sondaı jat ele­ment­terdiń 18 myńy ustalǵanyn, endi 12 myńy qalǵanyn, sol 12 myńnyń ózi qa­zirgi tańda kommýnıstik partııa arasyna irit­ki salyp, túrli arandatýshylyqqa ba­ryp júrgenin, olardy qurtpaıynsha keńes­tik qoǵamda tynyshtyq bolmaıtynyn taǵy basa eskertedi. Onyń osy pikiri ple­nýmǵa qatysýshy túrli dárejedegi bas­shylyq qyzmettegi kommýnısterdiń qyzý qoldaýyna ıe bolyp, 72 adam ony jaqtap, sóz sóıleıdi.

Arada eki jarym aıǵa jýyq ýaqyt ótkende, naqtysy 14-29 mamyr ara­ly­ǵynda M.N.Týhachevskıı bastaǵan qy­zyl armııanyń birqatar qolbasshysy men «Izvestııa» gazetiniń bas redaktory N.I.Býharın qamaýǵa alynyp, atý jaza­syna kesiledi. Artynsha NKVD tarapynan el ishinde myńdaǵan «halyq jaýlary» tabylyp, qamala bastaıdy. 1937 jyldyń 23 mamyrynda VKP(b) OK polıtbıýrosy «NKVD máselesi týraly», 2 maýsym kúni Antıkeńestik elementter týraly», 8 maýsym kúni «Troskıshildik jáne ońshyl baǵytty ustanǵandardyń otbasylaryn jer aýdarý týraly» atty qaýlylary shyǵady. Mıllıondaǵan ja­zyq­syzdardy japa shektirgen eń qatal da qatań qaýly 00447 nómirmen 1937 jyldyń 30 shildesinde sol kezdegi NKVD komıssary jáne kaýipsizdiktiń bas komıssary N.I.Ejovtyń buıryǵymen shyǵady. Ol qaýly «Burynǵy kýlak­tardy, basbuzarlar men basqa da antı­keńestik elementterdi repressııalaý boıynsha júrgiziletin sharalar týraly» dep ataldy. Osy qaýlyǵa sáıkes jazalanatyndardy Ejov eki kate­gorııaǵa bóledi. 1-kategorııaǵa atylý jazasyna kesiletinder jatqyzylsa, 2-kategorııamen sottalǵandar 8-10 jyldyń arasynda abaqtyǵy jabylýy tıis-ti. Oǵan qosa, Ejov qaı respýblıkada jáne qaı oblysta qansha adam 1-kategorııamen, qansha jan 2-shi kategorııamen jazalanýy tıis ekenin naqtylap berdi. Ol san boıynsha, búkil KSRO-da 268 095 adam sottalyp, 75 095 myń adam atylýy kerek-ti. Eń kóp jazalanýy shart adamdardyń tiziminde alǵashqy oryn Reseı respýblıkasynyń qalalaryna tıesili boldy. Odan keıingi ekinshi orynda Ýkraına, úshinshi orynda Ázerbaıjan, tórtinshi orynda Qazaqstan turdy. Buıryq boıynsha jazalaý sharasy 1937 jyldyń 5 tamyzynan bastalyp, qarasha aıynyń aıaǵynda, ıaǵnı tórt aı merzimde bitýi kerek bolatyn. Alaıda bul qandy jazalaý eki jylǵa sozylyp ketti.

Stalınniń bastamasymen shyqqan Ejov­­tyń buıryǵy boıynsha Qazaqstanda 2,5 adam atylyp, 5000 adam sottalýy kerek bolatyn. Alaıda osy sıfrlar KSRO aýmaǵynda nege birneshe esege artyp, jazalanǵandardyń sany mıllıonnan asyp ketken deńiz. Ejovtyń joǵaryda aıtylǵan qaýlysyna qatys­ty qosymsha buıryǵynda respýblı­ka, oblys basshylarymen qatar NKVD bas­tyqtaryna arnalǵan: «Eger sizder, óz ta­rap­taryńyzdan ólkemizde «halyq jaý­larynyń» sany budan kóp kór­setseńizder, onda qosymsha lımıt suraý­ǵa qaqylaryńyz bar» degen arnaıy tar­maǵy bolatyn. Osy sebepti jer-jer­degi partııalyq komıtetter men NKVD ókil­dikteriniń basshylary Sta­lın men Ejovqa jaǵyný úshin jáne bas­qa se­bep­terge baılanysty óz aýmaq­ta­ryn­daǵy «halyq jaýlarynyń» sanyn bir­neshe esege ósirip jiberdi. Bizdiń res­pýb­lıkany ol kezde L.Mırzoıan bas­qa­ra­tyn. Goloshekın uıymdastyrǵan ashar­­shylyqtan qutqarǵany úshin kezinde ony qa­zaqtar «Myrzajan» dep ataǵany jó­­nindegi teris pikir kúni keshege deıin sana­myzǵa sińirilip keldi. Biraq anyǵyn­da, onyń zalymdyǵy Goloshekınnen de kem bolmaǵan. О́ıtkeni ol Ejovtyń buı­ry­ǵyna sáıkes jazalanatyndardyń sanyn áldeqaıda asyryp kórsetýge jáne sol arqyly myńdaǵan qazaqtyń kóz jasyna qalyp, olardyń jazyqsyz japa she­gýine muryndyq bolǵan adam. Sonyń arqa­synda Qazaqstanda atylýy tıis 2,5 myń kisiniń ornyna 26 116 myń kisi aty­lyp, sottalýy shart 5 myń­nyń ornyna 119 myńdaıy abaqtyǵa jabylǵan. Ońtús­tik Qazaqstan oblysynda (Jambyl, Túr­kistan, Qyzylorda) sol jyldary 4001 adam atylyp, 13 myńǵa jýyǵy túrli mer­zimderge sottalǵan. Qazaqstan jerinde rep­ressııa jyldaryn­da sottalǵandar jata­tyn birneshe bólimsheleri bar iri-iri lagerler bolǵan.

Keıbir adamdardan «repressııa ke­zinde qazaqtar bir-birin ustap berdi, áıt­pese Sta­lınniń bizdiń atalarymyzdyń aty­lyp, sot­talýyna eshqandaı qatysy bol­ǵan joq» degen áńgimelerdi esitip qala­­myz. Tip­ti bireýler «1937-38 jyl­dary О́zbek­standa – 7-aq adam, Tájik­standa – 1-aq adam atylǵan, al bizde aza­mat­­tardyń kóp qy­rylýyna sebepker bol­­ǵan jaıt – qazaq­tardyń bir-birine degen jaý­lyǵynan týyn­daǵan» degen de jón­siz pikirler aıtylyp júr. Ondaılarǵa aıta­­ıyn, repressııa tike­leı Stalın men Ejov­tyń jáne olardy qol­daǵan jer­gilik­ti basshylardyń qoly­men iske asqan sharýa. Sodan soń 1937-38 jyldary О́z­bekstanda 7 adam emes, 41 myń­daı adam japa shekken, onyń 5 619-y atyl­ǵan. Qyrǵyzstanda 8 myńdaı adam sot­talyp, myńǵa jýyǵy atylǵan. Tájik­standa 3 myńdaı adam qamalyp, 911-i atyl­ǵan. Jalpy, qýǵyn-súrgin kezeńinde 70 myń­ǵa jýyq musylman azamaty aty­­lyp, 300 myńdaıy lagerlerde azap shek­ken.

Mombek ÁBDIÁKIMULY,

jazýshy