Klassıktiń keıipkerleri

Onyń biz kórip júrgen sýret­terdegi beınesi qandaı jaǵymdy bolsa, jazǵandary da sondaı tar­tymdy boldy. Oqyrman men ja­zýshynyń arasyndaǵy dáneker árıne týyndylar bolmaq. Onyń «Jabaıy almasyn», «Kámen­toǵa­ıyn», «Jýsan ıisin» oqymadym degen adamǵa bir túrli aıanyshpen de qaraýǵa quqylymyz. Sebebi Saıyn – bizdiń ádebıettegi oqyrmany eń kóp qalamger, shynaıy sýretker.

Qalaı desek te, Saıynnyń shy­­ǵarmalary men onyń keıipker­leri «Men» dep emes, «Biz» dep aıqaı salyp turǵandaı seziledi. «Biz» degeni – ult. Jazýshynyń keıipkerlerin sóıletýi ózine de­ıingi qazaq jazýshylarynda kezdes­pegen bólekshe stılde ekeni sózsiz.

«Meniń qaryndasym» atty áń­gimedegi keıipkerdiń qaryndasy týraly oıy bylaı óriledi: «Qaryn­dasymnyń qazirgi júris-turysy da, sóıleýi de, tipti ezý tartyp kúlgeni de basqasha. Boıy suńǵaqtanyp, qara tory erke júzi ashańdanǵan, eseıgendik pishin bar, oınaqtap turatyn otty kózderi de baısaldy, oıly qaraıdy. Sholaq murnynyń ushy úshkildenip, qyrlana túsipti. Jańadan tikkizgen qyzyl drap paltosy da óńine jarastyq be­rip tur. Bir sózben aıtqanda, qaryn­dasym tamasha sulý qyz bolypty». Shyndyǵynda, jas qyzdyń boıyndaǵy ózgeshelik aǵasyna birden bilinedi, quddy kóktemniń qaýashaq gúliniń ádemiligin qa­laı tez baıqaısyz, Saıynnyń keıip­keri bolǵan qaryndastyń da bo­ıyn túzegenin, onyń endi jastyq deıtin álemge enip bara jatqanyn aǵasymen birge ańdaǵandaı bolasyz. Aǵasynyń qaryndasyna de­gen ishki tıymy bizdiń ulttyq dástúr­ge saı uǵym. Tipti osy áń­gime «Al­ǵash­qy mahabbatyń sátti bol­syn, qaryndasym» degen úlken oıly sózben aıaqtalady. Bul sóz «Arly, ıbaly bol. Sen (qaryn­dasym) arly bolsań, ult arly bolady» degen izgi tilektiń, jazýshy janynan qaınap shyqqan tereń oıdyń sózi bolmaq. Shyǵarmanyń túıini de, salmaǵy da, aıtary da osy bir sózge baılanyp turǵandaı. Saıyn Muratbekovtiń meıli qaı áńgimesi bolsyn, qazaqy qalypta, ómir­diń ózge eshkim ańǵara qoımaǵan beınesin keıipker arqyly sóıle­tedi. Álemdik ádebıette bolsyn, bizdiń ádebıette bolsyn, jazýshy aı­tar oıyn keıipker arqyly oqyr­manǵa, qoǵamǵa jetkizedi. Bul úr­diste de Saıynnyń qalamy elge­zektik, eptilik, sheberlik tanytady.

Al «Qylaý» atty áńgimesinde­gi keıipker Sataıdyń obrazy kádim­gi ózimiz kúnde kezdesip júrgen aýyl balasynyń beınesi. Sataı­dyń tátti uıqysyn qımaýy, tańǵa jýyq mezgilde balasyn oıat­qan ákeniń qylqyldap daýystaǵany bári de tunyp turǵan qazaqy tur­mystyń, ultqa tán tirshiliktiń bir kórinisi. Osy shyǵarmada «Sýyq­tyń bári osy zırattan shyǵyp jat­qan sııaqty» degen parasatty sóz kezdesedi. Bylaı qarasań, adamnyń rýhyndaǵy dúnıeniń sol sát­tegi qalpy, sezinýi osy sóz­de jatqandaı. Ien jatqan qazaq­tyń dalasyndaǵy qabirlerden júrek­singen Sataıdyń oıyna osy sóz túsedi. Keıipker odan ári «...Shir­kin, adam ólmeıtin bolsa. Áıt­pese, ne ol... týasyń, ómir súre­siń, kúnderdiń kúninde ólesiń de qa­la­syń, al sonan keıin... sonan ke­ıin­gisin tipti oılaǵyń da kel­meıdi-aý, qandaı qorqynyshty. Ja­ryq dúnıeni múldem... qaıtyp kórmeısiń. Bar bolsań da múldem typ-tıpyl joq bolasyń... Qorqy­nyshty-aq...» degen oı keshedi. Bul Sataıdyń basyndaǵy ǵana emes, kúlli adamzat balasynyń osy­ǵan deıin únemi tolǵanyp kele jat­qan máselesi. Qarapaıym aýyl­daǵy mektep oqýshysyna bul saýal­ týraly oılaný, onyń sheshimin tabý árıne, qıynǵa túsedi. Biraq Saıyn qalamy Sataıdy jas bala dep músirkegen joq, oǵan adam balasy eseıe kele oılanatyn su­raq arqyly oń-solyn tanýyna, kóz­qarasyn shyńdaýyna múmkindik berdi. Bizdiń bilýimizshe, Saıyn Muratbekovtiń keıipkerleri ómir­ge durys kózqarastaǵy adamdar bolyp keledi. Olardyń boıynda úmit, senim, erteńge degen umtylys kúsh bar.

Jazýshy dıalog qurýda da asa she­berlik tanytady. Osy «Qy­laý­da» oıda joqta kezdesetin Sataı men Rábıǵanyń arasyndaǵy alǵash­qy tanystyq sondaı nanymdy ári jyly qalpynda berilgen.

«– Ne oıyn? Konsert pe?

– Iá. Kolhozshylarǵa konsert qoıyp berdik.

– Pesa da ázirledińder me?

– Joq. Pesa taba almadyq.

– Báli, sóz be eken sol da, ta­ba almadyq degen. Pesasyz qan­daı oıyn ol.– Sataı mensinbeı sóıledi.– «Qyz Jibek», «Eńlik – Kebekterdi» qoımaısyńdar ma?

Qyz kúldi.

– Dırektor aǵaı ruqsat etpeıdi ǵoı,– dedi onan soń. Biraz jerge deıin ekeýi taǵy da únsiz otyrdy.

– Oı, ol dırektorlardyń aıt­­qa­nyn tyńdaı berseń shash shy­ǵarmaıdy, – dep qoıdy Sataı.– Biz­diń de bir dırektorymyz bar. О́ı, bir turǵan boıy maqtanshaq. Sál birdeńe istep qoısań. «Káne, erejede ne depti», – dep dikildep esiń­di shyǵarady». Dala sýyq bol­ǵanymen, ekeýiniń arasyndaǵy áńgi­me shyńyltyr aıazdy elemeıdi. Oqyr­man da osy tusta qylaýlaǵan qar­ly dalany kóz aldyna elestete oty­ryp, Sataı men Rábıǵanyń qy­zyq­ty dıalogterimen ári qaraı ilese jóneledi, esh jalyqpaıdy. Biz oqyp otyrǵan qarapaıym dıa­log­te ómir shyndyǵy jatyr.

Keıipkerler týraly áńgime bol­sa jazýshynyń uly Álim Sa­ıyn­­ulynyń: «Ákemniń shyǵar­ma­larymen tolyq tanyspyn. On­daǵy keıipkerleriniń ózi bizge ta­nys. Birde: «Jınal, balam, ket­­­tik aýylǵa!» – dedi de Qapalǵa jol­ǵa shyqtyq. «Jabaıy alma», «Jý­san ıisi», «Kámentoǵaı» se­kildi shyǵarmalarynda sýrettel­gen beınelermen tanysyp, sıpat­talǵan jerlerdi aralap kórdik. Baıdaly brıgadırdi, Rysbekti kór­setip: «Mine, mynalar meniń keıip­kerlerim», – dep tanys­tyrdy. Ol kezde bári de egde tart­qan, aqsaqaldy qarııaǵa aınal­ǵan kisiler. Sol joly bárimen qaý­qyldaı amandasyp, máre-sáre boldy, qatty qýandy. Sondaı ta­nystyrýdyń arqasynda ataqo­ny­sy­myzben baılanysymyz nyǵaıa tústi. Qazir Qapaldyń taýlaryn saǵynǵanda Qońyr aýylyna tartyp ketemin», degen esteligi oıǵa jıi oralady. Qalaı desek te, Saıyn Muratbektiń keıipkerleri ómir­de bar adamdar degenge osydan keıin senbeı tura almaımyz. О́mir, adam, tabıǵat – osy úsh jaratylys Saıyn shyǵarmashylyǵyndaǵy altyn ýyqtar ispetti. Osylardyń bireýinsiz biri bos qalatyndaı ke­ıipte. Saıyn Muratbekovtiń ar­tyna qaldyrǵan mol muralary – onyń romanǵa bergisiz áńgi­me-povesteri. Al biz úshin osy shy­ǵar­­malardyń ishindegi keıipkerler de qymbatty, olar aıtqan ár sóz altyn.