Baqtygereıdiń beımálim beıneleri

Baqtygereı Qulmanovtyń qaırat­kerlik kelbetin zertteýshiler eńbegine, alashtanýshylar aıtar aqıqatqa alyp-qosarymyz ne talasymyz joq. Sondyqtan onyń ónegeli ómirin qazaq tarıhyndaǵy áıgili bir áýlet týraly bolashaq avtorlyq ensıklopedııaǵa dep ózimiz daıyndaǵan dereknamalyq anyqtamamen ǵana baıan eter bolsaq:

«Qulmanov Baqtygereı Ahmetuly (22.12.1857, Astrahan gýbernııasy, Bókeı ordasy, – 1919, Jańaqala), Reseı I-II Memlekettik dýmalarynyń depýtaty, shyǵystanýshy, qazaqtan shyqqan tuńǵysh ǵylym kandıdattarynyń biri, bıleýshi-sultan, Ýaqytsha úkimettiń komıssary, Alash qaıratkeri. Orynbor gımnazııasyn kúmis medalmen bitirip, 1881 jyly Sankt-Peterbýrg ýnıversıtetiniń zań fakýltetine oqýǵa túsken. Keıinnen shy­ǵys tilderi fakýltetine aýysyp, arab, parsy, túrik, tatar, orys tilderin jetik meńgerdi. 1888 jyly Reseı astanasynda ǵylym kandıdaty dárejesin qorǵady. Ordaǵa oralyp Qamyssamarda ákimdik qyzmet atqardy. 1896 jyly knıaz, pol­kovnık Ahmetkereı Jáńgiruly, Na­ryn bóliginiń bıleýshisi О́teshqalı Ata­nııazovpen birge II Nıkolaı patshanyń táj kııý saltanatyna qatysty, orda jurtshylyǵy atynan kıiz úıdiń kúmisten quıylǵan úlgisin syıǵa tartty. Bókeı ordasynyń qurylǵanyna 100 jyl tolýyna oraı qazaq depýtasııasyn bas­tap Reseı patshasynyń qabyldaýynda ekinshi márte boldy. Ordany basqarý jó­nindegi Ýaqytsha keńesiniń keńesshisi qyzmetin atqardy. Ǵasyr basynda qa­zan tóńkerisine deıin ult múddesi jolyn­­da­ǵy áleýmettik-saıası máselelerge bil­gir­likpen aralasty. Aqpan tóńkerisi­niń ıdeıa­­syn qoldady, osy úkimettiń Bókeı ordasyndaǵy komıssary qoıyldy. 1917 jyly jeltoqsanda ótken Jalpyqazaq sezi prezıdıýmynyń tóraǵasy bolyp, Alashorda úkimetiniń músheligine saı­lanady. Qaıratkerdiń ómirbaıanyn zertteýshi S.Súıinovtiń dáleldeýinshe, B.Qul­manov Ábilqaıyr han áýletinen taraıdy. Atatek jalǵastyǵy: Ábilqaıyr – Nuraly – Esim – Qarabaı – Asan – Qulman – Ahmet – Baqtygereı delinedi. Alash qaıratkerleri qataryndaǵy anyqtamalyq ómirbaıanynda da Ábilqaıyr tuqymy atalady. Biraq Esim hannyń Qarabaı esimdi balasy týraly derektiń kómeskiligi, urpaq jalǵastyǵyndaǵy býyn alshaqtyǵy bul tujyrymdy naqtylaı túsýdi qajet etedi. Arǵy tegi Bókeı ordasyndaǵy Qarabaı sultannan shyǵýy múmkin. Ábilqaıyr men Qarabaı áýletiniń saıasattaǵy jáne týystyq aralastyǵy tym berik. Qara­baıdyń arǵy tegi Qaıyp hannyń Hıýa taǵyna otyrýyna Ábilqaıyrdyń tikeleı yqpaly boldy. Bókeıdiń báıbishesi, Jáńgir hannyń anasy Atan hanym da Qa­rabaı tarmaǵynan, ári eki áýlet ynty­maǵynyń budan basqa da mysaldary jetkilikti».

Al búgingi áńgime tulǵatanýǵa qospaq ıgi nıetimiz – qaıratkerdiń buǵan deıin jurtshylyqqa tanys jalǵyz beınesine taǵy da eki kelbetin kózaıym etý bolmaq. Onyń biri – qazaqtyń basqa bir tulǵasy­na telinip júrgen fotosýret te, ekinshi­si – orystyń áıgili sýretshisi salǵan túrli-tústi portret.

Áýeli Baqtygereıdiń búginge de­ıin belgili bolyp kelgen birden-bir foto­­sýreti týraly tolyq málimet bere ke­teıik. Onda jaılaý tósine tóselgen túkti kilem ústinde maldas qura otyrǵan qazaq sultanynyń kelisti kelbeti beınelengen. Ústinde qyr qazaǵynyń syrma shapany, basynda sál qıǵash kıgen seńseń bórik. Qoldaryn qýsyra túsip salmaqty júzben obektıvke qaraǵan kúıi osydan 126 jyl burynǵy, otyz segiz jasyndaǵy beınesi.

Bul foto 1896 jyly shyqqan «Shkol­nyı albom Býkeevskoı Ordy» kitap­shasynan alynǵan. Astrahandyq bel­gili fotograf áıel Stanıslava Klı­ma­shevskaıa 1895 jyldyń 5-20 qazan ara­lyǵynda Bókeı ordasyndaǵy aǵartý isi týraly baıandaıtyn sýretti kitap shyǵarý maq­satymen qyrǵa shyǵyp eki apta saıahat jasaǵan. 1841 jyly Jáńgir han bas­tamasyn salǵan ordadaǵy mektep isiniń jaıyn tolyq zerdelegen bul albom-basylym búginde Astrahandaǵy «Petr qoǵamy mýzeıi» muraǵatynyń qorynda saqtaýly tur.

Albomnyń mátin avtory, orda mek­tepteriniń ınspektory A.Voskre­sen­skıı: «Gospoja fotograf St.I.Klı­mashev­skaıa, kotoroı prınadlejıt chest ıspolnenııa alboma prınıala na sebıa ne malyı trýd ı lıchno sovershıla vmeste s namı (5-20 chch. oktıabrıa) poezdký po stepıam ız Hanskoı Stavkı cherez Kazanký, Talovký ı Harohoı, tak, chto vse fotografıcheskıe snımkı ee vzıaty prıamo s natýry ı slý­jat jıvoı deıstvıtelnostı» dep jazǵan. Iаǵnı túsirý toby búgindegi Jánibek, ­Jań­a­qala, Kaztalovka jerin sharlap, qyr­daǵy mektepter ómirin fotoqujat pen málimetke arqaý etken.

Jolaýshylar Baqtygereıdi el basqa­rý jaıymen qyr aralap júrgen kezinde kezdestirip, búginge bizge mura bolyp jetken osy sýretke túsirgen eken. Fotoǵa bergen túsiniktemede: «Ordanyń Qamyssa­­mar qısymynyń bıleýshisi sultan Baqtyge­reı Ahmetuly Qulmanovtyń portreti. Ol Sankt-Peterbýrg ýnıversıtetiniń shyǵys tilderi fakýlteti boıynsha tolyq kýrsyn bitirgen, kollegııa hatshysy sheninde, asa qadirli jan jáne kezinde, 1839 jyly Jáńgir han armandaǵan, ótinish jasaǵan, endi biz kózben kórip, kóńilmen qýanyp otyrǵan, qazaq dalasyna orys bilimi ákel­gen bilim jemisiniń bir úlgisindeı adam. Fo­toǵa túsirýimiz Qulmanov myrzany qa­zaq jaılaýynda saparlap júrgende kez­des­tirgendikten ol óziniń nysan­dyq vıs­mýnderimen túse almaǵany» dep qostaǵan.

Kelesi sýret syryna kóshpes buryn gazettiń ilgeri kezdegi bir jarııalanymyna oralaıyq. 2001 jyly «Egemen Qazaqstanda» osy maqala avtorynyń zertteýi jarııalanǵan edi. Onda Bókeı ordasynyń tanymal tulǵasy – Maqash ákimniń 1895 jyly Peterbýrgke baryp Nıkolaı patshaǵa kirgeni, qazaq atynan taǵymen quttyqtap, kúmis tabaq, onyń ústine kemeri on shaı ustaǵannyń kólemindeı dóńgelek kúmis tegene, ojaý jáne ishine altyn jalatqan eki ustaǵan syıǵa tartqany týraly aıtylǵan edi. Ári arhıvten tapqan, sol oqıǵaǵa keıipker bolǵan úsh adam turǵan tarıhı fotony da tábárik dep oqyrman nazaryna tuńǵysh usynǵan edik (T.Boranǵalıuly, «Peterbor barǵan qazaqtar», «EQ», 2001, 22 naýryz).

Osyǵan uqsas ekinshi bir sýret qaıratkerdiń búgingi urpaǵy, bel­gili ǵa­lymnyń óz atasy týraly túrli basy­lym­dardaǵy, áleýmettik jelidegi eki tilde jarııalanǵan tálimdi estelikterin­de Maqash ákimge telinip júrgenin oqı­myz. Atap aıtqanda: «Maqash atanyń patshanyń qabyldaýynda bolǵany R.Otar­baevtyń «Eki kıiz úıdiń tarıhy», T.Boranǵalıulynyń «Peterbor bar­ǵan qazaqtar» degen maqalalarynda anyq dáleldenedi» deı kelip, odan ári: «R.Otarbaevtyń «Eki kıiz úıdiń tarıhy» dep salǵan jáne keıingi – eki sýretti salystyrsaq, onda ekinshi sýrettegi (1895 j.) Maqash ata jas bolyp kórinedi, saqaly, shashy qara, keýdesinde orden men medalder taǵylǵan, al sol jyly Imperatordyń neke qııý saltanatyna barǵan kezde Maqash egdeleý kórinedi, saqaly, shashy qyraý tartqan, esaýyl pogondary, keýdesinde 4 orden, 64 jas­ta. Osyǵan baılanysty aıtarymyz, T.Boranǵalıuly men R.Otarbaevtyń maqa­lalarynda atalǵan jyldar durys kórsetilmegen sııaqty» dep kúmán kel­tirgen.

Kúmáni negizsiz emes, biraq M.Bek­muhambetov pravıteldiń II Nıkolaı patshaǵa jolyqqany 1895 jyly. Ol týraly gazettegi maqalada tolyq dáleldep jazǵan edik. Tipti Maqashtardyń kúmis buıymdardy quıyp-órnekteý jumysy­na tólegen túbirtek qaǵazdaryna deıin qosa jarııalanǵan edi. Másele basqada. Jazýshy Raqymjan Otarbaevtyń maqala­syndaǵy kúmis kıiz úı kádesyıdy ustap fotoǵa túskender О́teshqalı men Maqash emes, О́teshqalı men Baqtygereı bolatyn! Endeshe, «Egemen Qazaqstan» ar­qyly oqyrmanǵa, zertteýshilerge, Qul­manovtanýshylarǵa Baqtygereıdiń buǵan deıin tanylmaı kelgen fotosýretin anyq­tap-tústep bereıik.

1896 jyly Máskeýden jaryq kór­gen, «Novostı Dnıa» gazeti men «Semıa» jýrna­lynyń basylymy retinde shyqqan «Albom Koronovanııa ıh ımperatorskıh velıchestv gosýdarıa ımperatora Nıkolaıa Aleksandrovıcha ı gosýdarynı ımperatrısy Aleksandry Fedorovny» basylymynda: «Kırgız vnýtrenneı ordy predstavlıaly sýltany: otstavnoı polkov­nık gvardiı, kn. Ahmed Gıreı-Chıngıs, Bah­ty-Gıreı-Kýlmanov ı ýpravlıaıýshiı Narynskoıý chastıý vnýtrenneı ordy Atanıazov. Dvoe poslednıh ımlı schaste podnestı model serebrıanoı kırgızskoı ıýrty» degen málimet joǵaryda aıtylǵan boljamymyzdy kúmánsiz aqı­qatqa aınaldyrmaq.

II Nıkolaıdyń táj kııý saltanaty 1986 jyldyń mamyr aıynda ótti. Oǵan búkil Eýropa men Azııa elderinen dele­gasııa qatysty. Qazaqtan Oral obly­synyń shendi bolystary Aqsholaq Sary­ǵojın, Narmaǵambet Tóbetov, Os­pan Shuǵylbaev jáne Iman Esqulov shaqy­ryldy. Orta júzdiń Dala general-gýbernatorlyǵynan Isa Berdalın bardy. Uly júz ben Orta júz atynan Abylaı urpaǵy Ǵazy Ýálıhan sultan quttyqtaý sóz sóıledi, oǵan ulyqtaýǵa kelgen barsha túzemdik halyqtar ókilderine aǵalyq etý júktelgen edi.

Biz naqtylap otyrǵan fotoda ordanyń Naryn bóliginiń basshysy О́teshqalı Atanııazov pen Qamyssamardyń bıleýshi-sultany Baqtygereı Qulmanov beınelengen. Patshaǵa sálem bergeli turǵan bul sýret 1896 jyldyń 16 mamyry kúni túsirilgen. Muny atalǵan albomnyń 114-betinde jarııalanǵan málimet negi­zinde patshanyń syı-sııapatty delegasııalardy qabyldaýynyń hattama reportajy boıynsha naqtylap otyrmyz.

Esimi kópke tanys Atanııazovtyń bu­dan basqa da fotolary saqtalǵandyqtan zertteýshiler men ólketanýshylar, tarıhı tulǵa ómirinen habardar adamdar myna sýretten de ony aınymaı tany­maq. Ýnıversıtet bilimdi Baqtygereıdiń shash qoıý úlgisi eýropasha bolǵanymen, ústine kıgeni óńiri men jaǵa-jeńi jibek jolaqpen kómkerilgen jadaǵaı barqyt shapan. Patsha aldyna kirgende árkim óz ultynyń ereksheligi, salt-dástúrine saı kıim kııýi hattamalyq tártip bolsa kerek.

Bul burma jańalyǵymyz Baqtygereı beınesin óz atalary sanap kelgen Maqash Bekmuhambetov urpaqtarynyń kóńili­ne kirbiń salmas degen oıdamyz. О́ıtke­ni B.Qulmanov ta olarǵa bóten emes, Maqash ákimniń týǵan jıeni – qaryndasy Saranyń uly ekenin eske sala keteıik.

Al endi myna sán-saltanatty, altyn óńir-jaǵaly, ıyǵy shendi jolaq kúlgin barqyt shapandy, tóbesi keń kemer bórikti, nur-sıpatty Baqtygereı Qulmanov sultanǵa «Áleýmetke bir de shırek ǵasyrdan soń qosh keldińiz!» dep qol soǵaıyq ta!

Endeshe, bári retimen. Patsha sara­ıynyń sýretshisi, portret pen akva­rel­diń akademıgi Stepan Fedorovıch Alek­sandrovskıı salǵan bul týyndynyń nobaıy 1896 jyly salynyp, keıinnen reńdelgen dep esepteımiz. Sebebi Baqty­gereıler Máskeý kremline barǵan kez sol jyldyń mamyry da, al sýret astyna «S.Aleksandrovskıı. 1897» dep qoltańba qoıylǵan. Bul portrettiń túpnusqasy búginde Peterbýrgtiń Memlekettik Orys mýzeıiniń qorynda saqtaýly. Dereginde Qulmanov ekeni kórsetilmesten «Depýtat ot Vnýtrenneı Býkeevskoı ordy» dep qana jazylǵan. Aleksandrovskıı budan buryn 1883 jyly III Aleksandr patsha taqqa otyrǵanda ulyqtap kelgen Qazaq eli men Orta Azııa ókilderiniń 30 portretin salǵan edi. Olardy ile-shala patsha­nyń ózi satyp alǵandyqtan esimderi, qaı ólkeden kelgeni kórsetilgen eken. Al 1896 jyly barǵandardyń aty-jóni naqty aıtylmaǵan.

Áńgimemiz boljam kúıinde qalmas úshin B.Qulmanovtyń joǵaryda aıt­qan О́teshqalımen túsken fotosy men sýret­shi salǵan portretin zer sala salystyra­ıyq. Ekeýinde de juqa altyn jolaqty kúlgin barqyt jadaǵaı shapanmen tur. Aleksandrovskıı portretinde ıyǵyna kollegııa hatshysy laýazymyn bildiretin bolsa kerek, qalyń jolaqsha salynypty. Biraq Klımashevskaıa fotosyndaǵy oıly kóz janary, qas-qabaǵy, sýretshi azdap juqartqan shyǵyńqy jaq súıegi, sándi saqal-murty, tipti bórikti solǵa qaraı sál qısaıta kıer máneri qylqalam týyndysynda sol kúıi aınymaı tur.

Bul portrettiń syrt sıpaty. Al sýretke jazylǵan Ishki Bókeı Ordasynan kelgen depýtat degen anyqtama beınelengen adamnyń B.Qulmanov ekenin qosymsha dáleldep tur. О́ıtkeni saraı saltanatyna bókeılikten kelgen úsh adamnyń biri Jáńgir hannyń uly polkovnık Ahmetkereı Bókeev jáne О́tesh­qalı men Baqtygereı ekeni senimdi kózden – Imperatorǵa arnalǵan basylymda ja­rııalanýy jańyldyrmas aıǵaq.

Atalǵan týyndynyń kóshirmesi alǵash 2013 jyly «Abdı» kompanııasynyń jobasymen shyqqan «Qazaqtar. Tarıh jáne mádenıet» atty irgeli basylymda ja­rııalanǵan edi. Tek ony bezendirýge paı­dalanylǵan bir myń jeti júzden astam sýret, keskindeme, foto, karta arasynda bul portret zertteýshiler nazaryna ilik­pesten qalyń tom ishinde qalyp keledi. Tanylmaı turǵan tamasha tulǵa-turpat belgisiz beıne kúıi qala bermesin degen nıetpen qolǵa qalam alǵan edik.

Sonymen Alashtyń ardaqtysy Baq­tygereı Qulmanovtyń úsh birdeı beınesi aıqyndalyp, parasat uıyǵan júzi endigi jerde qaıratker jaıynda­ǵy jarııalanymdarǵa kórik qosar kemel keskinge aınalmaq. Elge degen jarııa jaqsylyǵymen, bilim-bedelimen, belsendi saıasatymen ǵumyr keshken tarıhı tulǵa búgingi urpaqqa kelisti kel­betimen jaqyndaı túskeni kóńilge nur quıady.

Tilekqabyl BORANǴALIULY