Sultanmahmut – surapyl aqyn. Bul bizdiń emes, ádebıetshilerdiń bergen baǵasy. Shynynda da, 30 jasqa deıin ulttyń sózin sóılep, kókeıdegisin dóp basqan Alashtyń aıaýly aqyny – maqtan tutarlyq tulǵa.
Ol taǵdyry ólshep bergen az ǵana ǵumyrynda urpaqtan-urpaqqa jalǵasatyn mol mura qaldyrǵan daryndy aqyn. Zamanynyń jaısyz, ádiletsiz jaǵdaıyn kóńili hosh kórmeı, dáýirdiń olqylyqtaryn jyrǵa qosty. Degenmen tirisinde óz baǵasyn almaq túgil, keńestik zamanda kóz túrtkige ushyrady. Ol azdaı aqyn kóz jumǵan soń da shetqaqpaıdy, sol tustaǵy zaman yńǵaıyndaǵy syn soıylyn kóp kórip, aty san-saqqa júgirtilip, «býrjýazııashyl, ultshyl» da atanyp, ádebı asyl murasy ońdy-soldy talqyǵa tústi. Tirisinde jany jalǵanmen egesip ótken aqynnyń shyǵarmashylyq rýhy elimizdiń bolashaǵy men táýelsizdigi úshin kúresin toqtatpady. Halqynyń ortasynan jas ketkenimen, aqynnyń shyǵarmalary halyq sanasynda óshpedi. Sodan bolar Sultanmahmuttyń «Kedeı», «Aıtys, «Tanystyrý» poemalary, «Oıan, alash balasy», «Saryarqanyń jańbyry» jáne taǵy basqa óleńderi halyqtyń júreginde qattalyp qalǵany.
Halqymyzdyń qara sóz, qara óleńiniń qasıetine aınalǵan jyr júırigi poezııa kóginde erkin samǵap, az ǵana ǵumyr keshkenimen, ólmes mura qaldyrǵan daryndy, dara tulǵa, aqıyq aqyn Sultanmahmut Toraıǵyrov – qazaq ádebıeti men poezııasynyń bir bıigi. Halqynyń basyna túsken aýyrtpashylyqty tereń sezingen aqyn jiger, namysyn qaırap, qolyna qalam alyp, otty jyrlar jazýǵa kiristi. Patsha ókimetiniń saıası ezgisin qatań synǵa alyp, qazaq halqynyń óz táýelsizdigi úshin kúresip, sana kóziniń ashylýyna aıanbaı ter tókti. Aqynnyń ótkir tili men jalyndy jyrlary, árıne, óz jemisin berdi.
Dana halqymyzdyń «Ǵalymnyń haty ólmeıdi, jaqsynyń aty ólmeıdi» degen parasatty sózi osynyń aıǵaǵy. Keıingi urpaq keýdesinde óleń-jyrlary, kókireginde bulaq qazynasy aqtarylyp jatqan daryndy aqyn Sultanmahmut shyǵarmalarynyń san qyryn ashty.
Kezinde onyń shyǵarmashylyq qyzmeti men óleń-jyrlarynyń jańa bir álemin ashyp, aqynnyń ustanǵan ıdeıasynyń astaryna úńilip, Sultanmahmutsha tolǵanyp, aqynnyń úlken bir tylsym ıdeıasynyń jańa baǵytyn aıshyqtap kórsetken qazaqtyń kórnekti ǵalymy Beısenbaı Kenjebaev bylaı degen edi: «Sultanmahmut poezııasynyń negizgi qasıetteri – onyń tań-tamasha qalarlyq mazmundylyǵynda. Sultanmahmut poezııanyń syrtqy mánerin, syrtqy qubylysyn kóp qýa qoımaǵan adam. Onyń esesine Sultanmahmut óziniń poezııasynda ishki mazmundylyqty, ótkir sezimdi, qýatty-qýatty úndi mol bergen. Sultanmahmut poezııa degen qaınaǵan qannyń, qınalǵan jannyń, tolǵatqan kóńildiń, tolǵanǵan júrektiń syǵyndysy bolsyn, buzylǵan qanymyzdy túzep, qaraıǵan kóńilimizdi jýyp, janymyzǵa paıda, dertimizge shıpa bolsyn degen óz pikirin, óz kózqarasyn júzege asyrdy. Ol poezııa – poezııa úshin dep túsingen joq, poezııa ómirdi jaqsartyp turýǵa kerekti qural dep túsindi. Sondyqtan da ol poezııanyń syrtqy qubylysynan góri ishki mazmundylyǵyn, halyqtyń sana-sezimine neǵurlym tez áser etýin kózdedi. Ol poezııasynyń kózge túserlik erekshe ózgeshiligi, stıliniń kórkemdigimen ólshenbeıdi. Kimde-kim uly ıdeıany aýyzsha jaqsy etip aıtyp berse, sol asqan sheshen dep aıtylady, sol sııaqty qaı jazýshy uly ıdeıany qalammen jaqsy etip aıtyp berse, sol úlken jazýshy».
Sondaı-aq ǵalym Tursynbek Kákishevtiń aqyn týraly jazǵan súbeli dúnıeleri de onyń álemine sáýle túsiredi. Ásirese, ǵalym Sultanmahmuttyń aqyndyq ómirine jan-jaqty toqtalyp, ózindik jýrnalıstik qabiletin qamtyǵan «Sultanmahmut jáne «Aıqap»» atty maqalasynyń mazmuny erekshe. Ǵalymnyń bul maqalasynda sol bir revolıýsııa kezinde, otar ezgisinen halqyn alyp qalýǵa tyrysqan, qazaqtyń saýatyn ashyp, oqý-bilimge jetelegen Sultanmahmuttyń «Aıqap» betterinde jarııalanǵan óleń-jyrlary men aǵartýshylyq baǵyttaǵy maqalalary jańasha kózqaras turǵysynan jazylǵan sony izdenister sanatynan kórinedi.
Osy ýaqytqa deıin uly aqynymyz Sultanmahmut shyǵarmalarynyń alash ıdeıasymen úndestigin tolyq tanymaı kelgenimiz shyndyq. Táýelsiz memleket bolǵaly Sultanmahmut jaıly tyń zertteýler men shyǵarmalar jaryq kórýde. Sultanmahmut óz eliniń adal azamaty boldy. Ol halyqtyń basyndaǵy aýyr qasiretti tereń túsindi. Zorlyq pen zulymdyqqa qarsy aıbyndy ún kóterdi. Aqyn, ásirese, rýhanı ezginiń tilsiz qurbany bolǵan qazaq áıeliniń aýyr taǵdyryn tebirene jyrlady. Onyń «Qamar sulý» sııaqty shyǵarmalary ashynǵan júrektiń qanymen jazyldy. «Kedeı» poemasy qazaq eńbekshisiniń aýyr halin, qazaq saharasyndaǵy ezýshilikti aıaýsyz áshkereledi. Kemeńger aqyn óz qoǵamynyń barlyq qubylysyn kórsete bildi. Onyń shyǵarmalary kótergen máselesiniń keńdigi, tereńdigi jaǵynan Abaı dástúrin ilgeri damytty. Sultanmahmut qazaq ádebıetinde Abaıdan keıingi poezııanyń asqar shyńy. Ol qazaq ómiriniń shyndyǵyn jyrlaǵan naǵyz ulttyq aqynymyz edi. О́zimen tustas aqynnyń eshqaısysy da dál Sultanmahmuttaı poezııany jalpy halyqtyq dárejege kótere alǵan joq.
Sultanmahmut óziniń negizgi taqyrybyn ómirdegi oqıǵa, jańalyqtarmen árdaıym tereńdetip otyrdy. Ol qazaq jastaryn bilim alýǵa, halyqqa, qoǵamǵa paıdaly, jemisti eńbek etýge shaqyrdy. Sultanmahmut óziniń qabiletin tolyq kórseterdeı qajetti jaǵdaıǵa jete almady. Onyń jastyǵy ómir súrgen, eńbek etken ortasy men ýaqytynyń qaıshylyqqa tolylyǵy, muqtajdyqqa dýshar bolyp, aýyr syrqatqa shaldyǵýy, qıynshylyq kórýi, júıeli bilim alýǵa jaǵdaıynyń bolmaýy – onyń jazýshylyq talabyn jetildirip, ósirýge tolyq múmkindik bermedi. Sultanmahmuttyń keıde toryǵýy da, tuıyqqa tirelip, ıdeıalyq jáne saıası jaǵynan óz pikirin ótkir berýi de túptep kelgende mine osydan edi. Ol «aldaǵy áli atatyn jaryq tańnan» áste úmitin úzbedi.
«Pýshkın – ózi ólgenimen, aty óshetin adam emes, máńgi jasaıtyn, qoǵam sanasynda únemi damı beretin adam. Ol jóninde ár dáýir óziniń pikir, kózqarasyn aıtpaq. Biraq qansha durys aıtsa da, keıingi dáýir ol jóninde taǵy da jańa, taǵy da oryndy pikir taýyp aıtpaq. Alaıda eshqaısysy údesinen shyqpaq emes», dep V.Belınskıı aıtqandaı, S.Toraıǵyrov ta keler urpaqqa árqashan oı salatyn ómirsheń tulǵa. Ýaqyt ótken saıyn ony san urpaq ár qyrynan tanyp, halqymyzdyń kórkemdik damýy tarıhyndaǵy atqarǵan qyzmetin laıyqty baǵalamaq.
S.Toraıǵyrov uly ózgerister men qozǵalystar dáýirinde tarıh sahnasyna kóterilip, qazaq ádebıetinde ózindik jol salyp, ony jańa ıdeıamen baıytqan, tutas bir dáýir shyndyǵyn, bolmysyn qaıshylyqtarymen qosa óz shyǵarmalaryna syıǵyzǵan sýretker.
Jalpy, Sultanmahmut kórkem ádebıettiń barlyq salasynda da ózindik izin qaldyrǵan talant ıesi ekeni málim. Az ǵumyrynda sonshama kúrdeli, súbeli, kesek dúnıelerdi týǵyzyp, ónimdi eńbek etkenine qaıran qalamyz. Bir ókinishtisi, aqyn «Qaıǵy», «Aıtys» sekildi poemalaryn aıaqtaı almaı ketti. Ádebıet – halyq ómiriniń kórkem shejiresi bolyp, halyq tarıhy men ádebıet tarıhy bite qaınasyp jatatyny anyq. Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń shyǵarmalary jaıynda ár kezeńde talaı zertteýler, ǵylymı eńbekter jazylǵany týraly joǵaryda aıtqanbyz. Bul ıgilikti is áli de jalǵasýda. Ár urpaq óziniń oı-pikirin bildirip otyrýǵa tıis. Sondyqtan da ómirden ótken óreli tulǵalardyń eńbekterine sát saıyn qaıta oralý – mádenıetti degen oqyrmandardyń paryzy bolýy kerek sııaqty. Mine, osy turǵyda «Toraıǵyrov ýnıversıteti» birneshe jyldan beri «Toraıǵyrov oqýlary» atty tanymdyq, tárbıelik máni zor sharany ótkizip keledi. Bul respýblıkalyq konferensııa negizinde kóptegen mektep oqýshysy, stýdentter men magıstranttar uly aqynnyń shyǵarmalaryn jan-jaqty tereń zerttep, tanyp bilýde. Sondyqtan bıyl «Toraıǵyrov oqýlaryn» keń kólemde ótkizý oıymyzda bar.
Qoryta aıtsaq, Sultanmahmut Toraıǵyrov óz zamanyndaǵy qoǵamdyq-saıası, áleýmettik oqıǵalardy shyǵarmalaryna ózek etip, kóptiń muńyn joqtaǵan halyq aqyny. Ol – qazaq lırıkasyn túri, janry jaǵynan baıytyp, bıik ıdeıalyq, estetıkalyq satyǵa kótergen tulǵa, qazaq poezııasynyń klassıgi.
Erkin SADYQOV,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor, «Toraıǵyrov ýnıversıteti» KeAQ basqarma tóraǵasy – rektory
PAVLODAR