Daǵdarys dańǵazamen de jasalady

Álemdik ekonomıkalyq daǵdarys eń baı, qýatty degen elderdiń ekonomıkasyn da áli kúnge teńseltýde. Ústimizdegi jylǵa jasalǵan ekonomıkalyq boljam birshama optımıstik notada bolǵanymen daǵdarystyń saldarlary áli de kórinis taýyp, ekonomıkanyń ozyq salalaryn aqsatyp tur. Daǵdarys degenniń ózi jeti basty aıdahar tárizdes eken, bir basyn kesse basqa bastary jalyn atyp, ysqyrýyn qoımaıdy. Sonyń biri qarjylyq toptardyń qoldan qysastyqtar jasap, dańǵaza shýlar kóterip, qoldan daǵdarys týdyrýy. Jáne olaryn BAQ-tardy oryndy paıdalaný arqyly álemdik daǵdarystyń lańyna telýge de ıkemdiligi jetip turady. Mundaı qarjylyq toptardyń barlyq áreketteri tek ózderine tıimdi is-sharalardy jasaýǵa baǵyttalǵan. Olar bul úshin halyqqa da, ókimetke de zııan kelip jatqanyna pysqyrmaıdy. Sonyń bir dáleli retinde Ulybrıtanııa­nyń Lloıdz bankter tobynyń sońǵy kez­degi áreketterin ataýǵa bolady. Shtab-pá­teri Londonnyń ózinde ornalasqan bul bank koroldiktegi asa qýatty qarjylyq ınstıtýttardyń biri sanalady. Aǵylshynsha ataýy Lloyds Banking Group delinetin bank 2011 jyly joly bolǵyshtyǵy jaǵynan álemde 59-oryn alǵan. Bizdegi sııaqty Ulybrıtanııada da qarjy rynogynyń daǵdarysyna qarsy áreketter jasalyp, bankilerdi biriktirý jáne olardyń aktıvterin memlekettiń satyp alý úderisi keńinen júrgizilgen. Sonyń nátıjesinde 2009 jyly Lloyds TSB jáne HBOS bankteri biriktirilip, atalmysh top ómirge kelgen. Onyń 41 paıyz aksııasy ókimetke tıesili edi. Ońaltý sharalary júrgizilgennen keıin, ári bılik qoldap turǵan soń banktiń isteri birshama túzelip, taza tabys tabýǵa qol jetkize bastady. 2013 jyldyń 9 aıynyń qorytyndysy boıynsha bank 280 mln. fýnt sterlıng (453 mln. dollar) taza paıda tapty. Bul 2012 jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda aıtarlyqtaı tabys bolatyn, óıtkeni, sol kezeńde bank 1,03 mlrd. fýnt sterlıng shyǵynda bolǵan edi. Endi sol banktiń belge soqqandaı bolyp, bir myńnan artyq qyzmetkerlerin qys­­qartatynyn, aktıvterin satatynyn aıtyp, aıaq astynan qıralańdap qalǵan­daı, jumyskerleri men on myńdaǵan klıent­terine úreı men qyspaq týdyryp shy­ǵa kelgeni bir qaraǵanda qyzyq sııaqty. Bú­gin­gi kúni banktiń birneshe bólimsheleri, so­nyń ishinde jeke klıenttermen jumys is­teı­tin, táýekeldi basqaratyn jáne kom­mersııalyq operasııalardy júrgizetin bólimsheleri qysqarmaqshy. Sondaı-aq, 300-den artyq jumys orny aýtsorsıngke aýdarylatyn kórinedi. Aýtsorsıng degen aldyn-ala kelisim boıynsha, qyzmettik fýnksııalardyń basqa kompanııalarǵa berilýi. Bul áńgime Ulybrıtanııa ókimetiniń Lloıdz bankter tobyndaǵy ózine tıesili 33 paıyzdyq úlesin satýǵa qoımaqshy bolǵan nıetinen keıin týdy. Demek, ókimet aldaǵy ýaqytta ózindegi aýyr júkten qutylyp, ony jekeshege ótkizýdi qalap otyr. Buǵan deıin de 3,3 mlrd. fýnt sterlıngti quraıtyn 8 paıyzdyq úlesti ótken jyldyń qyrkúıek aıynda satyp jibergen. Lloıdz banktiń resmı aqparatyna qa­ra­ǵanda, qysqartý men aktıvterdi satý sharalary 2011 jyly daǵdarysqa qar­sy qabyldanǵan ońaltý josparlaryn jetil­­di­rýge baǵyttalyp otyr eken. Sóıtip, bank óz áreketin oryn alǵan daǵdarystyń saldarlaryn joıýǵa baǵyttap otyrmyz degendi alǵa tartady. Alaıda buǵan sený qıyn. О́tken jyldyń 9 aıynyń qorytyndysynda, joǵaryda aıtqanymyzdaı, tamasha tabysqa jetken bank aıaq astynan nege taǵy da «ońtaılandyrýǵa» bet alýy múmkin. Buǵan kim senedi. Bank ókili qysqartý sharalary kásipodaq ókilderimen kelisilýde ekenin jarııalady. Bul – mindetti prosedýra. О́ıtkeni, bul elderde kásipodaqpen kelispeı birde-bir adamdy jumystan qysqarta almaısyń. «Biz qysqartý prosesiniń tynysh jáne aıǵaı-shýsyz ótkenin qalaımyz», dep máımóńkeletti odan ári banktiń resmı ókili. Biraq bir myńnan artyq qyzmetkerler qysqartylyp jatqan jerde bári de typ-tynysh bolýy múmkin emes. Kásipodaq bar, qysqartylatyn qyzmetkerlerdiń quqy bar – bári BAQ arqyly birshama shý týdyratyny anyq. Munyń bári saıyp kelgende bank aksııasynyń baǵasyn tómendetedi. О́kimet ózine tıesili 33 paıyzdy satqaly otyrǵanda aksııanyń arzandaýy – ony satyp alýdy kózdeıtin toptar úshin óte mańyzdy. Demek... Olar bank basshylyǵymen astyrtyn kelisimge kelip, qoldan osyndaı shýlar týǵyzý arqyly banktiń aksııasyn arzandatýdy kózdep otyrǵan sııaqty. «Páleden mashaıyq qashypty» degendeı, shýly jerdiń aksııasyn satyp alýdy ózge kompanııalar qolaı kórmeıdi, al qoldan jasalǵan shýdy týdyryp jatqandardyń ózi mundaıda arzandatylǵan aksııany qaqshyp alady. Sondyqtan mundaı sharalardyń «erýlige qarýly» ister ekeni kórinip tur jáne ondaılar aqsha bılegen kapıtalıstik qoǵamnyń aınymas atrıbýttarynyń biri ekeni ejelden belgili. Al halyqqa ony aty jaman daǵdarystyń saldary dep túsindirý ońaı. Osyndaı, qoldan jasalǵan qysastyq­tarmen qatar byltyrǵa jalǵasqan álemdik ekonomıkalyq daǵdarys Ulybrıtanııanyń áleýmettik jaǵdaıyn da tolyǵymen ońaltý­ǵa mursat bermedi. Jyl basynan beri (2013 jyly) 500 myńnan artyq adam «tamaq banki­ne» kelgen kórinedi. «Tamaq banki» degen ókimettiń qoldaýymen qurylǵan tabysy joq uıymdar. Ol tamaq óndirýshiler men olardy tasymaldaıtyn kásiporyndardan qoldaný merzimi az ǵana ýaqyt qalǵan taǵam­dardy jınap alyp, jaǵdaılary joq, jumys taba almaǵan nemese tabysy az áleý­mettik álsiz toptarǵa tegin taratady. Osyndaı ju­mystarmen aınalysatyn arnaýly volon­ter­ler bar. Olar qaıyrymdylyq jáne áleý­mettik qorǵaý uıymdaryna tirke­ledi. Árıne, jalpy toqtyǵy jaǵynan álemde jetinshi oryn alatyn Ulybrıtanııa sekildi memleketke 500 myńnan artyq osyndaı jandardyń bolǵany úlken syn. Sóıtip, álemdegi ekonomıkasy eń qýatty eldiń biri de ózindegi daǵdarysty áli kúnge tolyq eńsere almaı otyr.  

* * *

Úlken daǵdarys Amerıka ekonomıka­syna da óziniń salqynyn tıgizip, ekono­mı­kanyń kóptegen salalarynda toqyraý boldy. Ekonomıkalyq qyspaqty birshama eńserip kele jatqan bul elde byltyrǵy jyldyń aıaǵynda kútpegen jerden «qoldan jasalǵan daǵdarys» bolyp, ol da ómirdiń barlyq salasyna óz qyrsyǵyn tıgizdi. AQSh-ta qarjy jyly 1 qazannan bas­talatyn. Osy kúni eldiń jańa jylǵa zań­men bekitilgen bıýdjeti iske kirisý kerek edi. Al bıýdjet memlekettiń eń basty qar­jylyq qujaty, onda ókimettiń barlyq shyǵyndary jáne olardyń kólemderi kórsetiletini belgili. Amerıkadan basqa, TMD memleketteri bolsa bıýdjetterin be­kitpeı-aq eńbek ete berer edi, al zań ústem­dik etetin AQSh ondaıǵa bara almaıdy. Zańmen bekitilgen bıýdjet bolmasa Amerıka ókimeti eshqandaı shyǵyn jasaýǵa qaqysy joq. Mine, sondyqtan da AQSh-tyń ókimeti óz jumysyn ishinara toqtatýǵa májbúr boldy. 800 myńnan artyq memlekettik qyzmetshiler aqysyz demalysqa jiberildi. Kóptegen memlekettik mekemeler men uıym­dar jabylyp qaldy. Eldiń astanasy Va­shıngton qalasynda tipti, qoqys tasylý da toqtatyldy. О́ıtkeni, qoqys shyǵaratyn mekeme de bıýdjettiń esebinen jumys is­teı­tin. Memlekettik bıýdjetten tapsyrys alyp, ónimderin shyǵaratyn myńdaǵan jeke menshik kásiporyndar, shaǵyn jáne orta bıznes ókilderi de óz jumystaryn toq­tatýǵa májbúr boldy. Qysqasy, osy kezden bastap bul elde tek jumystarynyń toqtatylýy múmkin emes áleýettik kúshter: ásker, polısııa, shekaralyq jáne kedendik kúzetter, túrme jáne t.s.s. ǵana jumys is­tep turdy. Máseleniń mánisine boılaıtyn bolsaq, bul daǵdarys ta taza qoldan jasalǵan qysastyq edi. Bar másele bıýdjetti bekitý týraly zańdy talqylaýǵa salǵanda Senat pen О́kilder palatasynyń ózara keriske túsip, kelise almaýshylyǵynda boldy. AQSh Parlamenti, ıaǵnı Kongresi osy eki palatadan turady. Senatta árbir shtattan eki adamnan otyrady. Osy senatorlardyń kóbisi demokratııalyq partııanyń ókilderi. Bular prezıdent Barak Obamanyń jaqtastary. Al О́kilder palatasynda respýblıkashyldar partııasy kópshilik daýysqa ıe. Osylar B.Obamany súrindirmek bolyp, jańa bıýd­jet­ti bekitpeı qoıdy. Sondaǵy tapqan ilik­teri – bıýdjettiń defısıttik jaǵdaıda qabyldanbaǵy. Árıne, bıýdjettiń IJО́-niń bes paıyzynyń kólemindegi defısıti AQSh úshin úlken dúnıe bolýy múmkin. Úki­met ony memlekettik shyǵyndardy bir­­kel­ki azaıta otyryp jáne salyqty azdap kóbeıtý arqyly eńseremiz degen-tin. Árı­ne, estir qulaq bolsa bular oryndy qadamdar. Biraq ilik izdegender buǵan qulaq as­qan joq, kerisinshe, aıǵaıshyl halyqqa jaǵatyn jolǵa shap berip, «salyqty kóbeıtý­ge úzildi-kesildi qarsymyz» dep shýlatyp-aq baqty. Respýblıkashyldardyń «halyqshyldyǵy» óz nátıjesin de berip jatty. Sol kezdegi áleýmettik saýaldarǵa qaraǵanda, ony jaqtaıtyndar sany birshama artty. Respýblıkashyldardyń suǵyn qadaǵan taǵy bir máselesi – B.Obamanyń áleýmettik baǵdarlamalar men densaýlyq saqtaý salasyndaǵy reformasy edi. Prezıdenttiń bul qadamdary halyqqa jaǵýdyń amaldary dep sanaǵan respýblıkashyldar oǵan da qarsy boldy. «Obamacare» (Obamanyń qamqorlyǵy) degen ataý alǵan densaýlyq saqtaý salasyndaǵy reforma barlyq AQSh azamattaryn medısınalyq saqtandyrýǵa tartýdy kózdeıdi. Olarda mindetti medısı­na­lyq saqtandyrý degen joq, sondyqtan da búgingi kúnge deıin 45 mıllıondaı ame­rıkalyq mundaı saqtandyrýdy kerek qylmapty. Obama ókimeti osy sandy azaıtý úshin ony bıýdjetten sýbsıdııalaý qajet dep taýyp otyr. Sonda halyq onyń tıimdiligin kózimen kórip, saqtandyrýǵa óz erikterimen keledi degendi úmit etedi. Sóıtip, saqtandyrýdy kerek qylmaǵan adamdar sanyn azaıtýdy negizgi maqsat etip otyr. Reformanyń mánisi osynda. Erikti is bolyp tabylatyn saqtandyrýǵa bıýdjet­ten sýbsıdııa bólinýin artyq shyǵyn dep sanaǵan res­pýblıkashyldar osyǵan da qatty shúılikti. Onyń ústine, sol kezde memlekettiń jalpy qaryzy IJО́-den asyp turdy. Bul da Obamanyń qarsylastary úshin baılanysýǵa taptyrmaıtyn sebep bolatyn. Sóıtip, AQSh tarıhynda sırek bolatyn qoldan jasalǵan úlken saıası jáne ekonomıkalyq daǵdarys boldy. Buǵan bılik úshin únemi talasatyn eki básekeles partııanyń áreketi ǵana kináli edi. Osy eki partııa da 2013 jyldyń naýryz aıynda-aq bıýdjettik zań boıynsha óz jobalaryn jasap, talqylaýǵa usynǵan. Onda eki jaq ta ózderine tıimdi máselelerdi qarastyrǵan-tyn, sondyqtan respýblıkashyldardyń bıýdjetin Senat, demokratııalyq partııanyń jobasyn О́kilder palatasy teristep shyǵar­ǵan. Bul básekelestik aqyry, 1 qazanǵa, ıaǵnı qarjylyq jyl bastalǵansha bıýdjettiń qabyldanbaýyna ákelip soqty. Sonyń saldarynan, «eki túıe súıkense arasynda shybyn óledi» degendeı, qanshama áleýmettik máseleler iske aspaı, bıýdjettiń qabyldanýyn kútip qalyp, qarapaıym halyq sorlady. Mine, kúshtilerdiń aıqasy, ózara básekelestigi, bılik úshin kúresi de álemdik ekonomıkalyq daǵdarysqa esh qatysy bolmasa da osyndaı keleńsiz jaǵdaılardy jıi týdyrady. Sondyqtan bıliktegi partııanyń óz áreketin alańsyz iske asyra alatyn, myqty bolǵandyǵy da durys. Saıyp kelgende, halyq barlyq nárseniń jaýabyn bılikte otyrǵan partııa­dan ǵana suraıdy. Al ol básekelesimen kúreske, onymen kelisý joldaryna qatty alańdap, keıbir mańyzdy pozısııalarynan keri sheginip, kóngishtik tanytyp otyrsa, iste jaqsy nátıjege jete almaı qalary haq. AQSh bıýdjeti tek ústimizdegi jyldyń 16 qańtarynda bir-aq bekitildi. Árıne, bıýdjetti bekitetin zańǵa qarap, memleket úsh aı boıy jumysyn túbegeıli toqtatyn bolsa, daǵdarystyń kókesi sonda bolatyn edi. Biraq qansha jerden zańsyz qadam jasamaımyz dese tolyq toqyraýdan aman shyǵýdyń jolyn alyp memleket tapqan. Sondyqtan keıbir toqtatylýy múmkin emes bıýdjettik shyǵyndar parlamenttiń ýaqytsha qararlarymen bosatylyp turdy. Sonyń ishinde, joǵaryda aıtqan, qorǵanys, qaýipsizdik, quqyq qorǵaý salalarynyń shyǵystary bar. Bıýdjetti bekitetin zańnyń qabyl­da­nýyn­da Barak Obamanyń úkimeti qarsy­las­tarynyń esh talabyn moıyndamaı, berik pozısııa ustana bildi. Bul úshin res­pýblıkashyldardyń yńǵaıyndaǵy ǵa­na emes, jalpy eldiń barlyq aqparat qural­dary Aq úıdi aıaýsyz sógip, syn tezine sal­ǵan. Mundaı jerde «halyqtyń qamy», «el­diń múddesi» deıtin qaıda salsań ozyp shyǵatyn uǵymdardy da sheber paıdalanǵan qarsylastar prezıdent olardy da eskermeı, óziniń pozısııasy úshin ǵana oppozısııamen kelisimge kele almaǵanyn jyrlaýdaı-aq jyrlady. Osyndaı pressıngterge tótep berý de ońaı emes edi. Alaıda úkimet shydap baqty. Aqyrynda B.Obamanyń usynysy jeńiske jetkende sol BAQ-tar prezıdenttiń óz pozısııasyn berik ustaǵanyn, eshqandaı qoqan-loqqyǵa kónbeı, qıturqy qysymǵa tótep bere alǵanyn maqtap, shattana jazyp jatyr... Bılik «ustaranyń júzindeı» lypyldaǵan jaıda bolady degen sol, áne. Bir jaǵyna aýnasań boldy, qıyp túsiredi. Áleýmettik saýaldamalar da qazir el­diń respýblıkalyq partııadan aýnap túsip, Barak Obamanyń jaǵyna qulap jatqanyn kórsetýde. Prezıdenttiń óz partııasy ishindegi pozısııasy da nyǵaıa tústi. Mine, mundaı tartystar da kapıtalıstik qoǵamnan eshqashan qalmaıtyn, únemi qosarlanyp júretin jaǵdaılar. Onyń qyrsyǵy halyqtyń, memlekettiń múddesine qarsy kelip jatsa da ony der kezinde toqtata qoıý ońaı emes. Múmkin osyndaılar da qajet shyǵar, tartys pen talastan yǵysqan úkimet esh qalǵymaı, árqashanda sergek bolady emes pe? Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan».