Qarjy pıramıdasy: Tuzaqqa túsirýdiń joly qandaı?

Kúni keshe ǵana 70-ke jýyq qara­ǵan­dylyqty 52 mıllıon teńgege taqyrǵa otyrǵyzyp ketken qarjy pıramıdasyn qurýshyǵa qatysty sot úkimi shyqqan bolatyn. Investısııalyq baǵdarlama týraly jalǵan aqparat taratyp, «salǵan aqshany az ýaqytta eki esege kóbeıtip tabysqa kenelesiz» dep talaıdy aldap soqqan 34 jastaǵy jigit 5 jylǵa bas bostandyǵynan aıyryldy. 2019 jyldan beri «qarjylaı saýatty ári óte tıimdi qurylǵan» marketıngtik josparynyń arqasynda ol 67 adamnyń 51 mıllıon 435 myń teńge aqshasyn «keıbir kompanııalardyń aksııalaryn satýǵa» dep ortaq esepshotqa saldyryp alyp, taıyp turǵan. Osy aqparatty aıtyp aýyz jumǵansha Almaty jaqtan taǵy bir shý shyqty. Bul joly 160 salymshynyń Mudarabah Capital kompanııasy arqyly Astex.kz JShS-ge 2 mıllıard teńgeden astam aqsha aýdarǵany belgili bolyp otyr.

«Tıimdi ıslamdyq ınvestısııalar» týraly aıtyp, talaı adamdy tabysty bolýǵa ılandyryp, «Senimdi ushý» dep urandatqan qarjy uıymynyń jarnamasyn elge tanymal vaınerler – Meıirjan Tórebaev, Meıirhan Shernııazov pen Ázim Saıdbaev jasaǵan. Búginde ár qaljyńynyń astarynda qarjy men tabysty kózdeıtin jarnamasy «jyltyńdap» júretin bul vaınerlerdiń Instagram paraqshasyna keminde 3-4 mıllıon halyq tirkelgenin eskersek, áli talaı adamnyń qarjy pıramıdalarynyń tuzaǵynan aman qalmaıtynyn boljaı berýge bolady. О́ıtkeni qazir tanymaldardy tartý arqyly «senimge kirý» sánge aınalǵan. Jáne bul – birinshi ret anyqtalyp otyrǵan jaıt emes.

Budan buryn da Instagram-ynda 4,3 mıllıon «halqy» bar Baıan Ala­gózova dál osy basy daýdan arylma­ǵan Astex kompanııasyn jar­nama­lap: «Bul Qazaqstandaǵy jalǵyz kompanııa, sonyń arqa­syn­da tender­lik jobalarǵa ınves­tısııa salyp, tá­ýekelge barmaı-aq aqsha tabýǵa bolady» dep jal­paq jurtqa jarııa salǵan bolatyn. Áleýmettik jelini sharlap ketken beınejazbada jurtqa belgili ol aqsha salý máselesine kelgende osy kompanııanyń quryltaıshylary – aǵaly-inili Almas pen Shyńǵys Qurmanǵalıevterge senim artatynyn aıtqan bolatyn. Esterińizde bol­sa, ótken jyldyń aqpan aıynda Qazaqstannyń birneshe qalasynda «Garant 24» jáne «Estate Lombard» sekildi kompanııalarynyń aınalasynda aıqaı-shý shyǵyp, júzdegen salymshy salǵan aqshalaryn qaı­tara almaı qınalǵanda da vaıner Meıirjan Tórebaev pen ánshiler Aıqyn Tólepbergen, Ernar Aıdar, sondaı-aq akterler Asylhan men Ar­týr Tólepovterdiń «jarnamalaryna senip qaldyq» dep aǵynan jarylyp edi. Eń ókinishtisi, óner adamdarynyń qarjy pıramıdalaryn jarnamalaýyn aýyzdyq­taý ońaıǵa soqpaı tur. Ásirese áleýmettik jeli búginde «qy­rýar qarjyǵa qaryq qylamyn» degen alaıaqtardyń aram oıyn iske asyrýda eń ońtaıly ári tıimdi alańyna aınalyp úlgergen. Buǵan qarapa­­ıym halyqtyń qarjylyq saýatynyń tó­mendigi men ońaı jolmen aqsha ta­býǵa qumarlyǵyn qosyńyz.

Bizde qazir 1-2 adam qarjy pıramıdasyn qurady. Al qalǵandary salymshyǵa aınalady. Iаǵnı qur­banyna. Pıramıdanyń bıiginde tur­ǵandar qaltasyn qalyńdatqan soń, shetelge qashyp ketedi. Zar qaq­sap qalatyn – taǵy sol «tez ári ońaı baıý­ǵa» asyqqan ańqaý halyq. Qarjy pı­ra­mıdasyn qurý qalaı ońaı bol­sa, onyń kúıreýi de tez. Al bul jer­de­gi eń qýatty qarý ne, bilesiz be? Ol – jar­nama, úgit-nasıhat! Iаǵnı adam­nyń senimine kirý. Qazir senimge kirip, bar aqshasyn «ınvestısııaǵa saldyrý» ǵasyr alaıaqtyǵyna aınalyp keledi.

Jyl bastalǵaly beri elimizde 20 myńǵa jýyq adam qarjy pıra­mı­da­larynyń qurbanyna aınal­ǵan. Olar qazir 21 mlrd teńge­den astam aqsha­­syn qaıtara almaı, sot­tyń tabaldy­ry­ǵyn tozdyryp júr. IIM Tergeý de­­partamenti­niń basqarma basshy­sy Farhat Oma­rovtyń málimdeýin­she, bıylǵy 9 aıda qarjy pıramıdalaryna qatysty 359 qylmystyq is tirkelip, onyń 196-sy sotqa jol­dan­ǵan. Al IIM Krımınaldyq polı­­sııa departamentiniń basqarma bas­shysy Abaı Erǵalıev elimizde ınves­tı­sııalyq pıramıdalardy quryp, aram oıyn iske asyrǵannan keıin she­telge qashyp ketken 23 adamǵa ha­lyqaralyq izdeý jarııalanǵanyn habarlady. Polısııa polkovnıginiń aıtýynsha, olardyń barlyǵynyń ústinen Qylmystyq kodekstiń 217 – «Qar­jylyq (ınvestısııalyq) pıramıdany qurý jáne oǵan basshy­lyq etý» baby boıynsha qylmystyq is qozǵalǵan. «Halyqaralyq izdeý­de júrgen ár kúdikti boıynsha olar­dyń ornalasqan jerin anyqtaý jáne us­taý maqsatynda qajetti jedel-izdestirý is-sharalary júrgiziledi. Mundaı aýqymdy operasııalar nátıjesiz de emes. Máselen, jaqynda ǵana TMD elderimen birlesip júrgizgen «Izdestirý» jedel is-sharasy barysynda qarjy pıramıdasyna qatysty asa iri mólsherde alaıaqtyq jasaǵa­ny úshin Almaty qalasynyń Polısııa departamenti izdestirip jatqan eki qazaqstandyq Máskeý qalasynda ustaldy. Ustalǵandardyń biri – fılıal dırektory bolǵan 26 jastaǵy kelinshek. Qazaqstanda 2018-2020 jyldary qarjy pıramıdasyn qurǵan ol 3 myńnan astam salymshynyń aqshasyn qaltasyna basyp, elden ke­tip qalǵan», degen IIM ókili qazir­gi ýaqytta ustalǵandardy qylmys­tyq jaýap­kershilikke tartý úshin eli­mizge ekstradısııalaý máselesi qaras­tyrylyp jatqanyn da aıtyp ótti.

Qazaqstan zańnamasynda qar­jy­lyq pıramıda qurý jáne oǵan bas­shylyq jasaýǵa qatysty arnaıy norma 2014 jyldan bastap engizile bastady. Qylmystyq kodekstiń 217-babyna sáıkes osyndaı quqyq buzý­shylyqqa barǵan adam jasaǵan qylmysynyń aýyrlyǵyna qaraı aıyppul tóleýi, ne qoǵamdyq ju­mys­tarǵa tartylýy, bolmasa bas bos­tandyǵy shektelip, búkil dúnıe-múlki tárkilenýi múmkin. Ja­zanyń eń aýyr túri – 10 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý. «Qarjy pı­ramıdalaryn qurý kezinde alaıaq­tar kóbinese qandaı amal-tásilderdi qoldanady?» degen suraǵymyzǵa jan-jaqty jaýap bergen polısııa pol­kovnıgi Farhat Omarov: «Eń aldy­men olar ózderin naryqta ta­by­sy óte joǵary, ınvestısııalar sala­syndaǵy myqty kompanııa re­tin­de kórsetedi. Kózdegenderine jetý maqsatynda tipti «sátti jobany» da «iske asyryp» tastaıdy. Ádette mun­­daı kompanııalar «perspektıvaly bıznes», «joǵary tehnologııalyq kompanııa», «ınnovasııalyq joba» degen sekildi qazirgi zamanǵa saı ta­nymal ári tartymdy ataýlardy óte saýatty qoldanady. Eń bastysy – salymshylardyń senimine kirip al­ǵannan keıin olardy óte tıimdi jo­balarǵa, qor bırjalaryna nemese tabysy eki, keıde tipti 3-4 eselenip keletin óndiriske aqsha salýdy usyna bastaıdy», deıdi.

Qazir adamdardyń kóbi ózderi izdengennen, eńbektengennen góri, bireýdiń aıtqanymen júrgendi qup kóretin bolyp ketti. Onyń ústine aqshany sanaýly kúnniń ishinde bir­neshe ese kóbeıtip alýǵa degen «qul­shynys» qarapaıym qaýipsizdik sharalaryn qaltarysta qaldyrady. F.Oma­rov barlyq qoljetimdi áleý­mettik jeliler men messendjerler arqyly osy jobanyń jarnamasy jappaı júrgizile bastaǵanda qarjy pıramıdalarynyń qurbandary biri­nen soń biri tuzaqqa ózderi kelip túse bastaıtynyn da ashyq málimdedi. «Iri qarjy pıramıdalary halyq se­nimine kirý úshin arnaıy keńseler ashyp, messendjerlerde toptyq chat­tar qurady. Bul da – jan-jaqty tek­serilgen ári adam psıhologııasyna áser etetin tásilderdiń biri. Osy­dan keıin kartochkalyq nemese elek­trondy shottarǵa aqsha jı­naý júrgizile bastaıdy. Keı aza­mat­tar­dyń jyljymaly nemese jyl­­jy­maı­tyn múlki belgili bir ýaqyt­­­tan keıin joǵary dıvıdendter tóle­nedi dep ýáde berip qabylda­nyp ta ja­tady. Dıvıdendterdi tóleý óz qa­rajatyn birinshi salǵan aza­mattarǵa pı­ramıdalardyń jumys isteýiniń sońǵy kezeńinde salǵan azamattardyń aqshasy esebinen júrgiziledi. Bul endi barshaǵa belgili jaıt. Biraq ókinishke qaraı, adamdar áli de qarjy pıramıdalaryna senedi», deıdi ol.

TÚIIN. «Qarjy pıramıdalaryn qurý úshin eki-aq nárse qajet: 1-2 alaıaq pen mıllıondaǵan aqymaq». Rasymen, alaıaqtardyń ashkózdigi men keı adam­dardyń aqymaqtyǵy bul máseleniń ózektiligin áli de joımaı keledi. Bul jer­de az aqsha­men túk istemeı baıyp ketem degen adamdardyń ańǵaldyǵy da, «senimge kirý» degen ǵasyr alaıaqtyǵynyń qyr-syryn myqtap meńgergen qar­jy pıramıdalaryn qurýshylardyń «kásibıligi» de kóp qarjy tabýdy kózdeıdi. Al aqsha ońaılyq­pen kelmeıdi. Osyǵan shynaıy kóz­qaraspen qarama­ıynsha qarjy pıra­mıdalarynyń tuzaǵy uzara túspese, qysqarmasy anyq.