El ekonomıkasynyń basty «donory»

Keshe elimizdegi ákimderdiń esep berý kezegi Almaty shaharyna kelip jetti. Ońtústik astana ákimi Ahmetjan Esimov ótken jyl respýblıkamyz úshin tolaıym tabystarǵa, jemisti jetistikterge mol jyl bolǵanyn atqarylǵan tirliktermen dáıektep, turǵyndardyń saýaldaryna jaýap berdi. 2013 jyldyń qorytyndysy boıynsha ekonomıkanyń ósý qar­qynynyń negizgi kórsetkishi bolyp tabylatyn salyqtyq túsimderden bastap, qala ómiriniń barlyq salalarynda, sonyń ishinde, kásipkerlik pen óndiriste, ǵylym men bilimde, sport pen mádenıette, kólik pen áleýmettik salada da aıtarlyqtaı kórsetkishterge qol jetkizdik, degen qala basshysy bul úshin bizde barlyq múmkindikter bar. Bul mindetke el birligi men qoǵamdyq kelisimde, jalpyǵa ortaq eńbek qoǵamyna aıaq basa otyryp barlyǵymyz kirisýimiz qajet, dedi. Qala basshysy jylyna bir keletin bıylǵy eseptik kez­de­sýde aınalyp óte almaıtyn másele – teńge baǵamynyń ózgerýi bolatyn. Teńge baǵamyna engizilgen túzetý ulttyq bıýdjetke, bizdiń keıbir jobalarymyzǵa belgili bir ózgerister ákeledi. Biraq bir­den aıtý kerek, qalanyń áleý­mettik baǵdarlamalary tolyq kóleminde saqtalady. Jergilikti deńgeıdegi mindet – áleýmettik mańyzdy taýar­lardyń baǵasyn ustap turý. Baǵam ózgergennen keıingi birinshi kúni oǵan deıin syrttan engizilgen ónimderdiń baǵasyn negizsiz kóterýge degen talpynystar tirkeldi. Olar shuǵyl túrde, qala turǵyndary, sizderdiń arqalaryńyzda anyqtalyp, barlyq zańdyq ádistermen joly kesilýde, dedi qala basshysy. Osy arada burnaǵy kúni Al­maty qalasy ákimdigi Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrligimen, azyq-túlik korporasııalarymen bıdaıdy bekitilgen baǵamen satý jóninde memorandýmǵa qol qoıǵanyn aıtýǵa bolady. Qaı kezde de megapolıstiń bas­ty máselesi baspana bolyp keledi.Bıyl Almatyda 156 úı paıda­lanýǵa beriledi. Osylaısha, biz 10 myń adamdy baspanamen qamta­masyz etpekpiz. Sonymen qatar, eki jyldan beri qalada eski bas­panalardy qalpyna keltirý baǵ­dar­lamasy júrgizilýde. Atalmysh baǵ­darlama arqyly 7 eski úıdi qalpyna keltirdik. Bıyl sol úılerdiń qata­ry­na 21 úı qosýdy josparlap otyrmyz, dedi Ahmetjan Esimov. Shahar ákiminiń aıtýynsha, bıyl qala bıýdjeti egemendik alǵan jyldardan beri eń joǵarǵy kórsetkishke jetken. Osynyń ar­qa­synda qala damýynyń negizgi ba­­ǵyttaryn qarjylandyrýǵa múm­­kindik týdy. Almatyda byltyr jalpy aımaqtyq ónim kólemi 7,5 paıyzǵa ósti. Bul kórsetkish О́zbekstannyń IJО́ kórsetkishimen teń, Tájikstannyń kórsetkishinen 5 ese, Qyrǵyzstannyń kórsetkishinen 7 esege artyq. Sol sııaqty JAО́ sońǵy 5 jylda 2 esege artyp, 6,4 trıl­lıon teńgeni qurady. Jan basyna shaqqandaǵy JAО́ 27 myń AQSh dollaryn qurady. Osy ar­qy­ly Ortalyq jáne Shyǵys Eý­ro­panyń orta deńgeıli elderiniń qataryna teńesip otyrmyz, dedi ákim. Qala basshysy ótken jyldy qorytyndylaı kele, ónerkásip ónimi kóleminiń 5,5 paıyzǵa, syrtqy saýda aınalymynyń 9 paıyzǵa artyp, 27 mıllıard AQSh dollaryn quraǵanyn jetkizdi. Sonymen qatar, bankterdiń bız­nesti nesıeleý kórsetkishi 16,8 paıyzǵa ósken. Jeke jáne zań­dy tulǵalardyń depozıtteri 10 paıyzǵa ósip, 2 trıllıon 630 mıllıard teńgeni quraǵan. Esep berý barysynda Alma­ty­­­da Batys jylý keshenin jań­ǵyr­­­tý jumystary jaqynda aıaq­ta­la­tyn­dyǵy málim boldy. Bul jo­ba qa­la­nyń batys já­ne ortalyq bóli­gin­degi jylý tap­shy­lyǵyn joıýǵa múmkindik bere­di. Osy jobanyń ar­qasynda qala ekologııalyq stan­dart­qa sáı­kes tolyǵymen gazben jyly­tý júıesine kóshedi. Sóıtip, Al­matynyń bas­ty máselesine aınalyp otyrǵan eko­lo­gııalyq problemany sheshýge múm­kin­dik týady. Almaty ákimdigi men «QazTransGaz - Almaty» AQ kompanııasy sońǵy eki jyl­da qalany gazdandyrýǵa 8,2 mlrd. teńge kóleminde ınvestısııa sal­ǵan. Degenmen, jumystyń tıim­di júrgizilýine qala halqynyń tólem qabiletiniń tómendigi kedergi kel­tirip otyr. Úıge gaz qosqyzý quny 300 myń teńge turady. Qosymsha arnaıy peshin alýǵa qarjy qajet. Sonymen, halyqqa 400-500 myń teńgedeı qarajatty tóleý ońaı bolyp otyrǵan joq. Sondyqtan «QazTransGaz - Almaty» AQ  men jergilikti quzyrly organdarǵa bólip tóleý júıesin engizýdi, UOS ardagerleri men turmysy tómen otbasylarǵa jeńildik jasaýdy tapsyramyn, dedi ákim. Jıynda qala ákimi bıylǵy jyldy Bilim jyly dep ataýdy usynyp, «Bıyl Almaty qalasyndaǵy bilim berý salasyn qoldaý maqsatynda 63,4 mlrd. teńge qarajat bólinip otyr. Bul qalanyń barlyq bıýdjetiniń 20 paıyzyn quraıdy. Bilim salasy – elimizdegi eń ózekti máselelerdiń biri», dedi. Ákimniń aıtýynsha, bul qarjy orta jáne joǵary bilim berý nysandarynyń kúrdeli jóndeýin qarjylandyrýǵa, bilim berý júıesin jetildirýge baǵyttalmaq. Byltyr qalada bilim salasyn qoldaýǵa 77,2 mlrd. teńge bólingen. 2013 jyly Almatyda 4 balabaqsha, 3 mektep, 17 jeke menshik balabaqsha salyndy. Sondaı-aq, qala basshysy azamattardyń qaýipsizdigi birinshi kezekte ekendigin atap, qaladaǵy quqyq qorǵaý uıymdarynyń máselelerine de toqtala ketti. Ol 600 polıseıdiń 200 myń teńge kóleminde qala ákiminiń arnaıy grantyna ıe bolatyndyǵyn málimdedi. О́tken jyly Almatyda jol qozǵalysyn baqylaý úshin qala ishinde júzdegen kamera ornatylǵan. Sol kameralar arqyly tirkelgen zań buzýshylyqtar esebinen qalalyq bıýdjetke 6 mıllıard teńge qarjy túsken. Tájirıbe kórsetkendeı, beınebaqylaý ornatylǵan jerlerde jol-kólik erejelerin buzý oqıǵalary 53 paıyzǵa azaıǵan. Almaty ákimi qala menshigine qaıtarylǵan Ortalyq saıabaqtyń aǵashtaryn jańartý máselesin kóterdi. Bul másele qalalyq máslıhattyń qoldaýyna ıe bolyp, saıabaqty jańǵyrtýǵa 107 mıllıon teńge qarastyrylyp otyr. Qalaı bolǵanda da, Almaty qalasy el ekonomıkasynyń bas­ty «donory» bolyp qala bermek. Byltyr Almaty qalasynan memlekettik bıýdjetke 1 trln. 368 mlrd. teńge kóleminde túsim tústi. Sonyń ishinde respýblıkalyq bıýdjetke 921,3 mlrd. teńge, jergilikti bıýdjetke 260,7 mlrd. teńge, kedendik tólemderge 181,1 mıllıard teńge kóleminde qarajat quıyldy, dedi qala ákimi. Dálirek aıtqanda, 2013 jyly Almaty qalasynyń naqty bıýdjeti 305,7 mlrd. teńgeni qurady. Onyń ishinde respýblıkalyq transfertter bıýdjeti 102,2 mlrd. teńge, jergilikti bıýdjet 203,5 mlrd. teńge kóleminde bolyp otyr. Aınash ESALI, «Egemen Qazaqstan». ALMATY.