Tobyl-Torǵaı óńirine ǵana emes, esimi elimizge belgili satırık jazýshy Ǵumar Ahmetchın de kózi tirisinde ózi ósken, oqyǵan Áýlıekól aýdanyndaǵy Jangeldi, Qoıandyaǵash aýyldary týraly jıi aıtatyn. «Aǵashtyń arasynda, qaraǵaılardyń basyna órmelep, oınap óstim. Aýyl balalary qarnymyz ashqanda úıge entigip júgirip kelemiz, sonda ánıim kúıdirip, shelekke quıyp qoıǵan shekildeýik sarymaıdan shaı kesege quıyp beredi. Sony simirip salyp, qaıtadan shapqylap ketemiz», dep eske alar edi.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldary Ǵumar aǵanyń ákesi Ǵarıfolla Qostanaıǵa irgeles Chelıabi oblysynyń Zlatoýst qalasyndaǵy áskerı zaýytta jumys isteıdi. Qostanaıdan da kóp qazaq baryp, sol zaýyttan nápaqa tapqan eken. Soǵys aıaqtalǵan soń úıelmeli-súıelmeli úsh qyzy qyltıyp ósip qalǵan Ǵarıfollanyń qalyń orystyń arasynda qalǵysy kelmeıdi. Qazanǵa qaıtaıyn dese, onda kúnkóristiń jyrǵap turmaǵanyn estıdi. Sonda Qostanaıdan barǵan bir qazaq: «Ǵareke, bizdiń Áýlıekól – qalyń qazaqtyń, musylmannyń ortasy. Seniń dinı bilimiń bar adamsyń, bizdiń elde kisi qaıtsa janazasyn shyǵaratyn molda qalmady, júr bizben birge», deıdi. Tatar otbasy qazaq aýylyna kelgen soń, 4-5 jastaǵy uly Ǵumar qazaqshany aldymen sóılep ketedi.
Ǵumar mektepte oqyp júrgende Sáken, Ilııas, Beıimbet aqtalyp, kitaptary jaryq kóredi. Júreginde shoǵy bar bala qatty áserlenip, bar qulqy ádebıetke aýady. Kenje ári jalǵyz ul qartań áke-shesheni tastap, oqýǵa bara almaıdy da, Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetine syrttaı túsedi. Bul kezde Ǵumar Ahmetchınniń sadaqtyń oǵyndaı tili nysanaǵa dóp tıetin satıralyq áńgimelerimen oqyrmandar tanys bolyp ta qalyp edi. Onyń ár jyldary «Qoldy bolǵan qoraz», «Kózildiriktiń kesiri», «Kózi synyq teben», «Umytshaqtyq zobalańy» kitaptary jaryq kórdi.
Ǵumar aǵanyń zamandas qalamgerleri aıtqandaı, ol kópirtip kóp jazǵan joq. Az jazsa da, saz jazdy. Áńgimeleri aýyldyń aıtqyshtaryn tyńdaǵandaı áserge bóleıdi. О́ıtkeni avtor áńgimelerin shynaıy ómirdegi kórinisterge quratyn. Keıipkerleriniń áreketin jibekteı tógilgen tilmen baıandaı otyryp, nadandyq, maqtanshaqtyq, jaǵympazdyq, sarańdyq, qýlyq-sumdyq, ótirik jáne basqa da qoǵamnyń kir-qońy syndy qasıetterdi mysqylmen ysqylap jýǵandaı bolady. Avtordyń tilin tushynyp oqısyń, keıipkeriniń tirligi keıde kúldiredi, keıde kúıdiredi. Ǵumar aǵanyń ózi ustaz tutqan ǵalym, satıra synshysy Temirbek Qojakeev janr jaıyndaǵy bir eńbeginde Ahmetchınniń shyǵarmasyn mysalǵa alady. «Ǵ.Ahmetchınniń Ábiger esimdi maqtanshaq, dańǵaza keıipkeri bar. ...Keıde oǵan «Ábiger aǵa, sizdiń qolyńyz otqa kúıe me, kúımeı me?» dese, «E... nege kúıedi, kúımeıdi. Nanbasańdar, mine, kórińder» dep janyp jatqan otqa qolyn júgirtip-júgirtip alady eken. Jalańdaǵan ot Ábekeńniń qolyn kúldiretip kúıdirip ketedi. Sonda ol «kúıgen degen mundaı bolmaıdy» dep boı bermeıtin kórinedi.
Osyny oqyǵanda qattyraq kúlemiz. Densaýlyqqa zııandy aqymaqtyqqa, ótirikshilikke yzalanyp, ashýlanyńqyrap kúlemiz. Ári onyń «etigimnen sý ótedi», «qolym kúıedi» dep aıtqannan góri, tońyp qalýǵa, kúıip ólýge bar namysqoılyǵyna ishimiz jylyp, aıaýshylyqpen kúlemiz», dep jazady ustazy.
Ǵumar Ahmetchın Qostanaı óńirinde qazaq tili qanatynyń keń jaıylýyna, óneriniń óristeýine etken eńbegi de óz aldyna bir tóbe. «Orystanyp ketken» degen «áńgimesi» bar Qostanaıda aıtystyń qaıta jańǵyrýyna úles qosyp edi. Oblysta ótken aıtystarda ylǵı qazylar qatarynda bolyp, aqyndar ónerin ádilettilikpen tarazylady, jón siltedi. 1992 jyldan bastap, óziniń kózi ketkenge deıin úzilmeı ótken mektep oqýshylarynyń «Jas tulpar» aıtysynyń uıymdastyrylýyna atsalysty ári otyz jyldaı qazylar alqasynyń tóraǵasy boldy. Jetinshi synypta oqyp júrgende alǵashqy aıtysqa qatysyp, bas júldeni jeńip alǵan Saltanat О́telbaeva qazir oblystyq, respýblıkalyq aıtystarǵa qatysyp júrgen aıtys aqyny, mádenıet salasyndaǵy bildeı maman. «Jas tulpar» aıtystarynyń birinde Ǵumar aǵasy júlde tapsyrǵan qara balalardyń biri Qydyrbek Qıyshan qazir belgili ánshi-jyrshy, jýrnalıst. «Jas tulpardyń» taǵy bir júldegeri Erlan Qalmaqov qazir oblystyq mádenıet salasynyń bojysyn ustap otyr. Birde Ǵumar aǵadan «mektep oqýshylary aıtysynyń shynaıylyǵy qandaı? Olardan jyl saıyn aıtys aqyny shyǵa ma?» dep suraǵan bolatynbyz. «Men «Jas tulpar» aqyndar fabrıkasy bolady dep júrgenim joq. Bul shara tamasha tárbıeniń biri dep bilemin. Balalar aıtysqa talpynady, poezııany oqıdy, eń bolmasa óleń jattaıdy. Qazaq tiliniń nárin sezinetin bolady. Osyndaı sharalar qazaq tili qadamynyń ashylýyna septigi tıer me deımin ǵoı» degen edi.
Sonymen qatar kóptegen jyl boıy Jazýshylar odaǵynyń jergilikti uıymyna jetekshilik etti. Osydan az ǵana jyl buryn Ǵumar aǵaı Uly Otan soǵysyna deıingi Keńes dáýiriniń beınesin kórkemsózben jetkizgen talantty jazýshy-jýrnalıst Amanǵalı Segizbaev týraly maqala jazyp, onyń týǵan jeri Denısov aýdany ortalyǵynan bir kóshege esimin bergizýge talpynys jasady. Maqalasy jergilikti, respýblıkalyq basylymdarda jaryq kórdi. Biraq Denısov aýdany máslıhatynyń depýtattary «mundaı esimdi estigen emespiz» dep, onyń usynysyn qoldamaı tastady. Sonda Ǵumar aǵaı: «Átteń, qazaq tilinde sóılese bulaı bolmas edi. Aıtqanyń jurttyń júregine jetpek túgil, qulaǵyna da kirmeıdi. Amanǵalı degen talantty jýrnalıst, Bı-aǵanyń qasynda júrgen eń jaqyn dosy bolǵan adam. Soǵysta erlikpen qaza tapty. Týǵan jerinde eskerýsiz qaldy, aýyldan bir kóshe buıyrmady-aý!» dep kúıingen edi.
Ol qazaq tiliniń tazalyǵy degende kirpııaz qalamger edi. Sońǵy jyldary bata jazyp júrdi. «Batada qazaqtyń tek tilegi ǵana emes, pálsapasy, tarıhy, tiliniń tunyǵy jatyr. Talaı jastarǵa bata berdim» deıtin maqtanyshpen. Bir batasynda otaý qurǵan jastarǵa: «Kúlshasharlaryń kóp bolsyn!» depti. «Biz osyndaı kóp sózderdi umytyp baramyz. Batada balalaryń degennen góri, kúlshasharlaryń degenim beıneli emes pe? Sábı eńbektep kelip, kıiz úıdiń ortasyndaǵy oshaqtyń kúlin shashyp oınaǵan. Burynǵy qarııalardan qulaqta qalǵan sóz ǵoı» deıtin edi.
Ǵumar aǵa kózi tirisindegi sońǵy kitabyn «Kúndiz juldyz kórinse» dep atady. Sonyń alǵashqy betine: «Til qylysh, tıimsiz jerde tyı, tıimdi jerde qı» dep jazdy. Onyń ómirlik ustanymy da osy bolatyn. Pende bolyp, orynsyz sózimen bireýdiń kóńilin qaldyrǵan kisi emes edi. Zııaly, zııat adam, ishki mádenıettiń ustynyndaı boldy. Al shyǵarmalarynda qazaqtyń tilinen qylysh soqty.
Názıra JÁRIMBET,
jýrnalıst