Shynaıy eńbek qana masyldyqtan qutqarady

Alaıda, tepse temir úzetin jas jigitter men zińgitteı azamattardyń qoǵamdyq paıdaly eńbekten qashqaqtap, jal­qaý­lyqqa boı aldyrýy, ata-analarynyń mardymsyz zeınet­aqy­syna telmirip kún kórýge uıalmaýy alańdatady.

* * *

 Álemniń ámirshisi – eńbek! Bul – eshqandaı dáleldeýdi qajet etpeıtin talassyz shyndyq! Álimsaqtan solaı. Qazirgi kezde bul sózdiń bási artqanmen, qadir-qasıetin arzandatyp alǵandaı tárizdimiz. Babalarymyz eńbektiń mańdaıaqy, ashy termen keletinin, beınetsiz tabys quralmaıtynyn bilip, keıingi urpaqqa «eńbekpen el kógeretinin» amanattap ketken. Adamnyń tek eńbekpen kórkeıetinin aıtýdan hakim Abaı da jalyqpaǵan. «Terin satpaı, telmirip kózin satqandardy» shenep, «sabyrsyz, arsyz, erinshektikten» abaı bolýǵa shaqyrǵan.  «Adamzat tirilikti dáýlet bilmek, Aqyl tappaq, mal tappaq, adal júrmek. Ekeýiniń biri joq, aýyl kezip, Ne qorlyq qur qyljańmen kún ótkizbek?», dese, endi birde  «Oryndy iske júrip, oı tappaǵan, Ne bolmasa jumys qyp, mal tappaǵan. Qasıetti bolmaıdy ondaı jigit, Ánsheıin qur bekerge bulǵaqtaǵan» deýi búgingi kúnniń «erinshek, beker mal shashpaq» jandaryna qarata aıtylǵandaı.  Biz negizgi áńgimeni «Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyr­tylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty taldama maqala aıasynda qozǵamaqpyz. Onda Elbasy Nur­sultan Nazarbaev álemdik jańǵyrtýdyń jahandyq trendine aınalyp otyrǵan jasampaz eńbektiń sheshýshi ulttyq faktor ekenin alǵa tarta otyryp, Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qo­ǵa­my ıdeıa­sy shynaıy óndiristik eńbekten bastaý alatynyn, onyń túpki máni masyldyq pen áleýmettik ınfantılızm sekil­di quby­lystardy eńserip, barlyq eńbek sýbektileriniń memleketke qatysty áriptestik ózara qarym-qatynasyna negizdelgen eńbek qyzmeti men ıgilikke jańa tartymdylyq en­gizý­di kózdeıtinin dáıektep berdi. Adal eńbekke ynta­landyrýdyń júıe­sin qurý – Qazaqstandaǵy áleýmettik jańǵyrtýdyń asa mańyzdy máseleleriniń biri.  Alaıda, «aqyl, qaırat, júrekti birdeı ustap», «adam bolyp mal tabýdyń ornyna» «aýyrdyń ústimen, jeńildiń astymen» júrýdi «kásip» qylyp alǵandar qoǵamymyzda az emes. Jumys bola tura, shybyq basyn syndyrmaıtyn, eleń-eleń qaqqan jas­tar túgil jasamystardy kórgende bar aýyrtpalyqty ózge­niń ıyǵyna arta salǵan osy bir toǵysharlyq indet asqy­nyp bara jatqan joq pa degen oıǵa qalarymyz kádik. Tómende sharýashylyq basshylarymen shynaıy eńbek etýge tárbıeleý, eńbek adamyna degen qurmet, tutynýshylyq, jalqaýlyq daǵ­dy­lardan aryltý, jaqsy dástúrlerdi ornyq­tyrý tóńire­ginde áńgime órbıdi. Beınet kórmeı dáýlet joq Gennadıı ZENChENKO, «Zenchenko jáne K» komandıttik seriktestiginiń bas dırektory, Qazaqstannyń Eńbek Eri /Qyzyljar aýdany/: – 40 jylǵa jýyq jetekshilik etip kele jatqan «Zenchenko jáne K» komandıttik seriktestiginiń qyzmet aıasy keń. 700-den astam aýyldastaryma jumys taýyp berip, básekege qabiletti otandyq ónimder óndirýmen qatar qazaqstandyq klasterler damýy jóninen aldyńǵy oryndamyz. Byltyr 14 myń gektar alqapqa astyq sebilip, gektar berekesi 20 sentnerden aınaldy. 87 myń sentner sút óndirildi. Táýligine 50 tonna sút óńdeıtin jańa zaýyt salynýda. Asyl tuqymdy qasharlar ósirilip, fermalarda jylqy túligi de baǵylady. Eki jel qondyrǵysy iske qosylyp, jylyna 8 mıllıon kılovatt-saǵat elektr qýatymen qamtamasyz etedi. Olardyń boı kóterýine Elbasynyń «jasyl ekonomıkada» ın­no­vasııalyq jobalardy damytý jónindegi mem­le­kettik baǵdarlamasy úlken yqpalyn tıgizdi. Janar-jaǵarmaı baǵasyn arzandatýǵa 233 mıllıon teńge demeýqarjy alyndy. Jeńildetilgen 8 pa­ıyzdyq jyldyq syıaqy mólsherlemesimen jemazyq óndiretin aýylsharýashylyq tehnıkalary ákelindi. Memlekettiń osyndaı qoldaýlarynan keıin jaman jumys isteýge esh qaqymyz joq qoı dep oılaımyn. Aýyldy kógaldandyrý, joldardy, jylý júıelerin jańǵyrtý, turǵyn úılerdi, bilim, mádenı nysandardy jóndeý seriktestiktiń mindetinde. 984 myń teńgege medısınalyq jabdyqtar, 25 mıllıon teńgege jabyq sport kesheni, 4,8 mıllıon teńgege avtobýs satyp alyndy. 1976 jyly maǵan artta qalǵan úsh keńshardyń birin basqarý usynyldy. «Novonıkolskini» qabyldap alǵanda 52-orynda turǵan edi. Qoradaǵa mal týberkýlez aýrýyna shaldyqqan. Olardy etke ótkizýge fermadaǵylar barynsha qarsylasyp baqty. Sirá, negizgi kúnkóris kózinen aıyrylsaq, dalada qalamyz dep qoryqsa kerek. Turǵyndar sharýa­men aınalysqylary kelgenimen, uıymdastyrýshy joq bolǵandyqtan, toptasyp araq ishý, karta oınaý, jumysqa shyqpaı qalý sııaqty jaman ádetterge boı aldyrǵan. Qoǵam múlki qaraýsyz qalyp, talan-tarajǵa salyna bastaǵan. Tártipke kónbegenderdi alastatyp, basqa ýchaskelerge aýystyrý, keıbirimen múldem qoshtasý sekildi qatal sharalardy qoldanýǵa týra keldi. Ásirese, araq ishkenderge aıaýshylyq jasalmady. Baltyq jaǵalaýy elderinen sútti sıyrlar ákelinip, tabyndar ónimdi maldarmen jańartyldy. Qazir elimizdegi eń tabysty agroqurylymbyz. 300 adamnyń ishinen 3 adam ǵana paı úlesterin alyp, basqa jaqqa ketti. Qalǵandary turaqty jalaqy alý, baspana ıelený, balalaryn alańsyz tárbıeleý, oqytý, eń bastysy, bolashaǵyna senimmen qaraý múmkindikterine ıe boldy. Munyń bári aıtýǵa ǵana ońaı. Janqııarlyq eńbektiń arqasynda osyndaı dárejege jetip otyrǵanymyzdy jastar túsinse eken deımin. Ákem marqum basshylyqqa jibergen jerinde jumysty baspana turǵyzýdan bastaıtyn. Osy qasıet maǵan da juqqan tárizdi. Biz jylyna 10-12 úı turǵyzyp júrdik. Ujymda eńbek adamyna aıryqsha qurmet kórsetý dástúri qalyptasqan. Sergeı KIRIChEK, «TNS-2020» JShS baqylaý keńesiniń tóraǵasy /Shal aqyn aýdany/: – Shal aqyn aýdany aýmaǵynda jumys istep jatqanymyzǵa ekinshi jylǵa aıaq basty. Bastapqyda turǵyndardyń úlken kúdikpen qaraǵany ras. Olaı bolatyn jóni bar edi. Bizge deıin osy aýdanǵa syrttan kelip,100 myń gektardaı alqapqa astyq ósirgen «Asylhan-Agro» JShS bergen ýádelerinen taıqyp, paıshylardy ábden áýre-sarsańǵa salǵan kórinedi. Seriktestiktiń basshylyǵy óz ókilettikterin asyra paıdalanyp, múlikter men jer telimderin kepilge qoıý jóninde zańsyz sheshim qabyldaǵan. Bıýdjetke 60 mıllıon teńge salyq tólemegen. Osyndaı bura tartýshylyqtarǵa qatysty qarjy polısııa­sy qylmystyq is qozǵap, sot úkimimen aıyppul tóleý­ge mindettegen. «Aýzy kúıgen úrlep ishedi» degendeı, shalaqyndyqtardyń sózderinen taǵy da durys ınvestor buıyrmaı paı úlesinsiz, jalaqysyz qa­la­myz ba degen qorqynysh sezilip turǵanyn ań­ǵa­rý qıyn emes edi. Olarmen ashyq áńgimelesip, naq­ty baǵdarlamalarymyzdy usyndyq. Áeýmettik jaǵdaılar jasaıtynymyzǵa sendirip, jurtshylyq qoldaýyna ıe boldyq. Kózin taýyp, uıymdastyrsa, kez kelgen tyǵyryq­tan shyǵýdyń joly tabylary kúmánsiz. Osy ýaqyt ara­lyǵynda synnan súrinbeı ótýdiń barlyq amalda­ryn qarastyrýdyń arqasynda isimiz ońǵa basty. Qazir aýdanda 200 myń gektardan astam jerge astyq ósirilse, 43 paıyzy bizge tıesili. 700 adamdy jumyspen qamtyp, 2,5 mıllıard teńge mólsherinde ınvestısııa tarttyq. Paıshylarmen tolyq eseptestik. Turmysy tómen, az qamtylǵan otbasylarǵa, zeınetkerlerge únemi qoldaý kórsetemiz. Búginde jurtshylyq rıza, burynǵy ókpe-renishtiń izi de joq. «Saýsaq birikpeı ıne ilikpeıdi» degendeı, ózara túsinistik, jaýapkershilik bolǵan jerde molshylyqtyń irgetasy qalanary anyq. Murat JUMABEKOV, «Nejınka-Erke» JShS jetekshisi, /Ǵ. Músirepov aýdany/: – Bizdiń sharýashylyqta da el qurmetteýge laıyq tamasha jandar kóp. Olardyń qaı-qaısysyna bolsyn eńbekqorlyq, kópshil, baýyrmal qasıetter tán. 400-deı úı bar aýylda mamyrajaı tirlik keship jatqan ondaǵan ult ókilderiniń kúsh-qaıraty men erik-jigeri bir arnaǵa ǵana toǵysqan. Ol – turmysy baqýatty, tútini túzý ushqan, urpaǵy erteńine senimmen qaraıtyn baqytty eldiń odan ári gúldenýine atsalysý, úles qosý. Elbasy áleýmettik máselelerdi keıinge qaldyrýǵa bolmaıtynyn únemi aıtyp keledi. «Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» eńbeginde áleýmettik jańǵyrtý mindetterine erekshe ekpin túsirýi tekten-tek emes. Kez kelgen qundylyq, ekonomıkalyq, mádenı baılyq adamnyń eńbegimen jasalatynyn eskersek, shynaıy óndiristik eńbektiń aldyńǵy kezekke shyǵarylýy zańdy. Ol úshin ár azamattyń Otan aldyndaǵy mindetti qaǵıdaty men eńbekke yntalandyrýdyń biryńǵaı júıesin qalyptastyrý asa mańyzdy. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryn eske túsireıikshi. Ol kezderi ekonomıkasy damyǵan 50 eldiń qataryna ený óńimiz túgil túsimizge enbeıtin. Halyqtyń eleýli bóligi «májbúrli» jumyssyzdyq mektebinen ótkenin umyta qoıǵan joqpyz. Elbasy belgilep bergen asqaq armandarymyz, uly murattarymyz aqıqatqa aınalyp, endi, mine, álemdegi eń baqýatty 30 memlekettiń sapyna qosylý tujyrymdamasy jarııalandy. Strategııany oryndap, synnan múdirmeı ótýdiń joly – bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq jolynda tabandylyqpen, qajyrlylyqpen eńbek etý. Sol sebepti men jer­lesterime mal usta, fermerlikpen aınalys, kóligińmen tasymal jasa, áıteýir bos otyrma, bala-shaǵanyń nápaqasyn aıyrýǵa múmkinshilik jetedi. Tek nıet, ynta bolsyn degen aqyl-keńes aıtýdan jalyqqan emespin. Sheteldegiler kórshi memleketterge baryp, «tamaǵynyń toqtyǵyn, qaıǵysynyń joqtyǵyn» aıyryp júrgenge esh arlanbaıdy. Biz búginde eginshilikpen de, mal sharýashylyǵymen de aınalysyp, múmkindiginshe ár otbasynyń jumyspen qamtylýyna zer salyp otyramyz. Et pen sút ónimderine demeýqarjy bólinetindikten, tabysymyz molaıa tústi. Asyl tuqymdy sharýashylyq mártebesin ıelendik. Dándi daqyldar kólemi 20 myń gektarǵa jýyq. Egis alqaptaryn 3 ushaqpen hımııalyq óńdeýden ótkizýimiz – jaǵdaıdyń túzelgeni, ómir sapasynyń jaqsarǵany emes pe? Byltyrlary 50-ge jýyq úı jóndeýden ótkizilse, jańadan boı kóteretin baspananyń kólemi kemi 120 sharshy metrdi quraıdy. Qora-qopsysyn, garajyn salyp, sý, káriz qubyrlaryn tartyp beremiz. Bári seriktestiktiń qarjylyq esebinen júrgiziledi. Mádenı-turmystyq, áleýmettik ınfraqurylymdar túgel jumys istep tur. Ánsheıin qur bekerge bulǵaqtaǵan G. ZENChENKO: – Eńbekke degen súıispenshilik otbasynan, mektepten bastalýy tıis. Bizdi onyń qyr-syryna ákemiz Ivan Emelıanovıch baýlydy. Jaryqtyq, tórt-aq synyptyq bilimine qaramastan, ómirden toqyp-túıgeni mol edi. 1929 jyly artelge basshy bolyp saılanyp, keıin ujymshar, keńshar basqardy. Ol kezderi sózdik qorymyzda joq memleketshil minezdi sol kezde-aq baıqatatyn. Áńgime basyn áýeli úkimet, sosyn biz dep qozǵaıtyn. «Mendi» aýyzǵa alýy sırek-tuǵyn. Qazirgi jastarǵa jetispeıtini osy qasıet. Men Prezıdenttiń aldaǵy ýaqytta ahýaldy óz­gertip, tutynýǵa emes, eńbekpen qamtý jaǵy­na basymdyq berý kerek degen usynysyn ja­q­taý­shy­lardyń birimin. Shyny kerek, meni jergilikti organ­dardyń bul saladaǵy sharalary qanaǵattandyra bermeıdi. Sapadan góri sanǵa umtylýshylyq basym. Pálenshe adamdy eńbekke tarttyq degen qaǵazdyq kórsetkishterden góri jergilikti jerdegi jaǵdaıǵa tereńirek nazar aýdarý áldeqaıda tıimdi bolar edi. Mysaly, úsh aılyq oqýdy taýysyp kelse de, shybyq basyn syndyrmaıtyndar, ishimdikten aýzy bosamaıtyndar kezdesedi. Osyndaıda olarǵa qanshama bıýdjet qarajaty shyǵyndalyp, kásiptik baǵdarlaýǵa qalaı tańdalynǵan degen saýal eriksiz týady. Menińshe, masyldyqpen kúrestiń sebebin emes, saldaryn zerdeleıtin mezgil jetti. Onyń joldaryn Elbasy maqalasynda jiliktep berdi. Osy oraıda «Árbir adam, sonyń ishinde, ásirese, jastar belgili bir kásiptik saladan óz bolashaǵyn kórgisi keletinin moıyndaý qajet. Bul – óte qalypty jaǵdaı. О́ıtkeni, adam óziniń qaıda bet alǵanyn anyq kórgen kezde ǵana bıikke qaraı kúsh-jigermen umtylady», degen sózderiniń ómirlik máni de, taǵylymy da zor. О́kinishtisi sol, tısti vedomostvolar osy jaǵyna jetkilikti túrde kóńil bólmeı keledi. Elimizdegi kásiptik-tehnıkalyq oqytý salasynda ekonomıka talap etip otyrǵan barlyq mamandardyń úshten biri ǵana daıarlanady. Sapalyq jaıy tipti qanaǵattandyrmaıdy. Jataqhanalar jetispeıdi, materıaldyq-tehnıkalyq baza tómen. Bilikti oqytýshylar tapshy. Qyzyljar óńirinde 30-ǵa jýyq tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý uıymdary bolsa, byltyr olardy memlekettik tapsyryspen támamdaǵandardyń 75 paıyzy ǵana jumysqa ornalasqan. Qalǵandary qaıda júr? Al, aqyly bólimdi bitirgen túlekterdiń jaıy ne bolmaq? Kolledjderde bilim berý salasyna 254 maman ázirlenipti. Solardan «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasy aıasynda 26-sy ǵana aýyldyq mektepterge ornalasypty. Soltústik Qazaqstan medısınalyq kolledji densaýlyq saqtaý oryndaryna 280 orta býyn maman daıarlaǵan. Aýyldarǵa joldama alǵandary 53 qana. Budan soń dıplomdy, biraq jumyssyz jastardyń qatary kóbeımegende qaıtedi? Jańa biliktilikti meńgerýden amalsyz qol úzgendikten, qolaıyna jaqpasa da kezdeısoq salalarda jumys isteýlerine týra keledi. «Ánsheıin qur bulǵaqtaǵan» mundaı mamandardyń kósegemizdi kógertpesi anyq. Sóz arasynda qazaqstandyq bilim berý júıesinde oqý úderisiniń praktıkalyq jaǵyna jetkilikti kóńil bólinbeıtinin de atap ótkim keledi. Birde seriktestikke aýyl sharýashylyǵy kolledjiniń shákirtteri tájirıbeden ótýge kelip, tanysý barysynda oqý-tárbıe úderisiniń jańartylmaǵanyna, eskirgen ádistemelerge negizdelgenine kózimiz jet­ti. Olardan shyńdalǵan maman shyǵatynyna kúmán­dimin. Sondyqtan, Elbasy atap ótkendeı, kásiptik biliktiliktiń ulttyq júıesin qurý kún tárti­binde ótkir tur. Qansha áleýmettik jaǵdaı jasasaq ta, jas kadrlardyń kelýi, turaqtaýy az. Mehanızatorlardyń ortasha jasy 55-ke taqap qaldy. Olardyń ornyn basatyn kimder? Árıne, jastar. Negizinen «Djon Dır» sekildi sheteldik tehnıkalarmen jumys atqara­tyndyqtan, joǵary bilimsiz olardy ıgerý qıyn. Sondyqtan, tehnologııalyq jáne ǵylymı óndirister úshin kadrlar qoryn jasaqtaýdyń ońtaıly joldaryn izdestirmeı bolmaıdy. Ol úshin bilim berý men kásiptik daıarlaýdyń ozyq úlgilerin engizgen jón. Bárimizdi tolǵantatyn basty másele – masyl­dyqty eńserý, túp tamyryna balta shabý. Elbasynyń mem­leket tek obektıvti turǵydan eńbekke qabilet­sizder men az qamtamasyz etilgenderge ǵana kómek­te­­sedi degen sózderi árkimdi oılandyrýy tıis. Bu­ryn jumyssyzdarǵa jumyssyz bolǵany úshin járdemaqy berilip kelse, endi bul kózqaras bútindeı ózge­r­genin baıqaýǵa bolady. Iаǵnı belgili mamandyq alamyn, kásibin ózgertemin, adal eńbekke yntalymyn, shyǵarmashylyq, qoǵamdyq belsendiligimdi kóteremin deýshilerge jol ashyq. Bylaısha aıtqanda, memleket bolmaıtyn jerlerge ǵana kómek qolyn sozatyn bolady. Qalǵany – ár adamnyń qolynan keletin sharýa. M.JUMABEKOV: – Memleket basshysynyń jumyssyzdardyń barlyǵy birdeı jumys isteýge umtyla bermeıdi dep atap kórsetken problemasy barlyq aımaqtarǵa tán der edim. Elimizde jumyspen qamtý salasyn damytý birinshi kezektegi másele retinde qoıylyp, jumyssyzdardy oqytý, kásiptik qaıta daıarlyqtan ótkizý, jańa mamandyqtardy ıgerý sekildi salalyq baǵdarlamalar jemisin berip keledi. Máselen, «Jol kartasy-2020» baǵ­dar­lamasy sheńberinde aıaǵynan tik turyp, eńsesin kóterip, ózine de, ózgege de jumys taýyp bergen aýyl­dasta­rymdy kórgende tóbem kókke jetkendeı qýanamyn. «Sybaǵa» baǵdarlamasy boıynsha mal sharýashylyǵyn dóńgeletip otyrǵandar qanshama! О́kinishtisi sol, ata saqaly aýzyna túsken keı eresek­terdiń ózderi eńbek dese, kejegesi keıin tartyp, artqa sheginshekteıtini qynjyltady. Olardyń qataryna túske deıin tósegi jıylmaıtyn, úı sharýa­syna kelgende moıny jar bermeıtin kelinshekterdi qossańyz, qorǵasyndaı aýyrtpalyq eńseńdi úzip jibergendeı bolady. Aýylda 1400-ge jýyq turǵyn bar, aralarynda jastar az emes. «Jaman ádettiń juqqysh» keletini bar ǵoı. Osy bir jatypisherlik, toǵysharlyq minezdiń indet aýrýyndaı taraı bastaǵany alańdatpaı qoımaıdy. Kóktemgi, kúzgi naýqandarǵa 400-den astam adam tartylǵannyń ózinde jumys kúshi jetispegendikten, úılerinde qol qýsyryp otyrǵandarǵa, túni boıy qydyryp, tús aýǵansha uıyqtaıtyn jastarǵa qaıyrylýǵa májbúrmiz. Olarǵa «áke-kókelep», arqadan qaǵyp, jalynyp júrgenimiz. Aralarynda tepse temir úzetinderi, áke-shesheleriniń zeınet­aqy­syn maldanyp otyrǵandary, san syltaý aıtyp, qoǵamdyq paıdaly eńbekten basyn ala qashatyndary barshylyq. Bazbireýlerin eńbek tártibin qansha buzsa da, jumystan shyǵarýǵa qulyqsyzbyz. О́ıtkeni, ornyn almastyra qoıatyn adam joq. Máselen, tehnık-uryqtandyrýshy kelesi jyly zeınetke shyǵady. Jastarǵa osy kásipke tegin oqyp al dep qansha aıtsaq ta jýymaıdy. Ne sebepti kergýlerin túsine almaı-aq qoıdym. Aýyl sharýashylyǵy mamandaryna da dilgirmiz. Sondyqtan dárigerler, muǵalimder sekildi bul sanattaǵylarǵa Úkimet tarapynan jeńildikter jasalsa, durys bolar edi. Bul másele kópten beri aıtylyp kele jatqanymen, sheshimin tappaı keledi. Elbasy nazaryndaǵy basty másele – ár qazaq­stan­dyqqa qamqorlyq kórsetý. Onyń ishinde áleý­mettik basymdyqtar erekshe sıpatqa ıe. О́­tken ǵasyrdyń 60-jyldarynda keńinen taral­ǵan tutynýshylyq qoǵam tujyrymdamasyn bárimiz basymyzdan ótkerdik. Onyń aqyry jappaı áleýmettik masyldyqty týyndatyp, jahandyq daǵdarystyń órshýine túrtki boldy. Oǵan balama retinde Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamy ıdeıasy usynyldy. Soǵan oraı, búginde eńbek HHI ǵasyr jaǵdaıyndaǵy sheshýshi ulttyq faktor retinde, jahandyq básekelestik jaǵdaıynda aldyńǵy kezekke shyǵarylýy memlekettiń áleýmettik jańǵyrtý úderisteriniń bastamashysy jáne basty qozǵaýshy kúshine aınalǵanyn aıǵaqtasa kerek. Endi áleýmettik qorǵaýdan áleýmettik progress baǵytymen qurylǵan bul strategııa masyldyqqa jol joq degendi bildiredi. Oǵan bıylǵy Joldaýǵa arqaý etilgen basym baǵyttar dálel bola alady. Elbasy múmkindigi shekteýli azamattarǵa kóbirek kóńil bólýdiń, kerisinshe, masyl­dyq pıǵyldyń óristeýine jol bermeýdiń mańyz­dylyǵyn atap kórsetti. Osy turǵydan alǵanda, áleý­mettik jańǵyrý baǵdarlamasyna belsendilikpen qatysa beretin bolamyz. S.KIRIChEK: – Táýelsizdik alǵan jyldar ishin­de Qazaqstan áleýmettik salany reformalaýdyń bir­qatar parametrleri boıynsha kóptegen elderden alǵa ozyp ketkeni shyndyq. Aldymyzda budan da zor mindetter tur. Joldaýda eńbek ónimdiligin 5 esege – qazirgi 24,5 myńnan 126 myń dollarǵa deıin jetkizý min­deti qoıyldy. Osy ýaqyt ishinde masyldyq deń­geıin de birshama tómendete alǵanymyzdy joq­qa shyǵarýǵa bolmas. Endigi talap – naryqtyq jaǵ­daı­da aspannan nápaqa kútpeı, tıimdi eńbektený. Mem­lekettiń barlyq jaǵdaıdy týdyrǵanyna qaramas­tan qazaqstandyqtardyń bir bóliginiń, ásirese, jastar­dyń boıynda áleýmettik jańǵyrtý jolyndaǵy aıtar­lyq­taı kedergi áleýmettik ınfantılızm sekildi keń taraǵan qubylystyń saqtalyp qalýynyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, eńbek adamyn aıryqsha qur­met­teý, bedelin kóterý, ónegeli de jarqyn isterdiń mek­tebin qalyptastyrý, zeınetinen beıneti mol qara­paıym kásipterdi nasıhattaý dástúrlerinen qol úzip qaldyq. Ekinshiden, zańdar men quqyqtyq normalar jetil­dirilmegen, eskirgen kúıinde qala berdi. Ol áleý­mettik eńbek qarym-qatynasynyń sáıkessizdigine soq­tyrdy. Úshinshiden, kásibı biliktilikten góri ma­man­dyqtyń syrtqy pishinine kóbirek mán berildi. Tórtinshiden, jumys berýshi, jekemenshik ıeleri jáne jumyskerdiń bir-birine degen ortaq jaýapkershiligi kóbine qaǵaz júzinen asa alǵan joq. Mine, basqadaı da sebepter saldarynan jastar túgil aqyl kirip, es toq­tatty degen azamattardyń ózderi kerenaý tartyp, or­taq jaýapkershilik qasıetinen aıyrylyp qaldy. Pre­zıdent «qazaqstandyq  jas ta, eresek te bos otyryp, bárin de synaı bermeı jumys bar jerge, NÁ-PA-QA tabatyn jerge qaraı umtylýlary kerek!» deı kelip, «biz básekege qabiletti ult bolǵymyz keletini ras bolsa, bul psıhologııadan arylý qajet»! deýi sondyqtan. Investorlardyń nusqaýymen tehnıkalardy Shal aýdanynyń aýmaǵyna ornalastyryp, kóktemgi egin sebý naýqanyna kirisip ketkenbiz. Baıqaımyn, jumysqa sebepsiz shyqpaıtyndar qarasy kóbeıe bas­tady. Bastapqyda túzelip keter, jańa basshylyqqa úırenise almaı jatqan shyǵar degen úmitpen jatypisher jalqaýlar men erinshekterdiń degenine kónip júrdik. Negizinen jergilikti turǵyndar ekeni ári basqadaı tabys kóziniń joqtyǵy da eskerildi. Joq, jaman ádetterin qoıar emes. Araqqa sylqııa toıyp keletindi shyǵardy. Janar-jaǵarmaı urlaýǵa kóshkennen keıin shydam taýsyldy. Árqaısysymen jeke sóılessem, «Biz sııaqty besaspap mamandardy tabý qıyn. Jumystan shyǵarsań da, eriksiz qaıta alasyń». Sózderiniń sıqy osy. «Jazdym-jańyldym» dese, keshirimmen qarar ma edik. Keıin bilgenimizdeı, olar úshin maskúnemdikke salyný men urlyq jasaý kádýilgi ómir saltyna aınalǵan bolyp shyqty. Uzyn sózdiń qysqasy, ishimdikke salynǵany úshin 24 adammen qosh aıtysýǵa týra keldi. Seriktestiktiń ıeliginde Shýdasaı degen aýyl bar. Odan alǵashqyda 25 adam jumys isteýge tilek bildirgen edi. Qazir qalǵany 3 adam ǵana. Sebep bireý ǵana – el ishin indetteı jaılaǵan maskúnemdik. Túıin  Iá, suhbattasýshylardyń áńgimelerinen úlken oı túıýge  bolady. Shynynda  da,  qazaqstan­dyqtardy jumysqa tartýdyń biregeı baǵdarlamalarynyń túbirimen ózgergenin ańǵarý qıyn emes. Máselen, budan bylaı jumyssyzǵa jumyssyz bolǵany úshin emes, mamandyq alý úshin grant beriletin bolady. Kedeıshiliktiń ósýine jol bermeý basty mindet retinde atap kórsetilip, el azamattary úshin ekonomıka men bıýdjettiń ósimine tikeleı táýeldi bolatyn eń tómengi áleýmettik standarttar men kepildikter belgilendi. Eń bastysy, memleketten áleýmettik salalarǵa bólinetin jáne jumsalatyn qarajattyń ataýlyǵy kúsheıtildi. Áleýmettik qoldaýdy tek muqtaj toptarǵa ǵana kórsetýge erekshe basymdyq berildi. Olardyń qatarynda zeınetkerler, múgedekter, eńbekke jaramsyzdar, naýqas jandar sekildi áljýaz sanattaǵylar bar. Memleket osyndaı áleýmettik jaýapkershilikti óz mindetine aldy.  Olaı bolsa, deni saý, aıaq-qoly balǵadaı eńbekke qulyqsyzdardyń taırańdaýyna jol bolsyn! Shynaıy eńbek qana masyldyqtan qutqaratynyn olar qashan túsiner eken? О́mir ESQALI,  «Egemen Qazaqstan». Soltústik Qazaqstan oblysy.