Oqýlyq olqylyǵy oılantady

Osydan on bes jyl buryn saıasat arenasyna shyqqan «Nur Otan» eń aldymen el múddesin kózdeıtinin naqty ispen kúnbe-kún dáleldep keledi. Ony ómirdiń kez kelgen salasynan anyq aıta alamyz. Sol salanyń biri – tól mádenıet. «Biz qoǵamymyzdyń biregeıligin aıqyndaıtyn mádenı jáne rýhanı qundylyqtardy saqtap, ulǵaıta túsýdi jaqtaımyz» – partııanyń kezekten tys XV sezinde qabyldanǵan Saıası doktrınada osylaı aıtylǵan bolatyn. Qazirgi tańda «Nur Otan» zııatker ultty qalyptastyrýǵa kóp kóńil bólip keledi. Al munyń senimdi kepiliniń biri – jas urpaqtyń jaqsy oqýlyqpen qamtamasyz etilýi.  Partııa janyndaǵy Mádenıet pen ónerdi damytý máseleleri jónindegi «Mıras» qoǵamdyq keńesi jaqynda ótken otyrysynda qazaq tilindegi oqýlyqtar men oqý-ádistemelik materıaldardyń sapasyn qarap, saraptaıtyn jumys tobyn qurǵan bolatyn. «Egemen Qazaqstan» búgingi nómirde jurtshylyqtyń janyn aýyrtyp júrgen osy máselege tutas bet arnap otyr.

JAQSY DÁSTÚR JALǴASYN TAPPADY

Akademık Serik Qırabaev óziniń «О́mir taǵylymdary» atty estelikter kitabynda: «Qazaq SSR Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy Nursultan Nazarbaevtyń qabyldaýynda boldym... Ol kisi meniń aty-jónim tanys ekenin, qazaq mektebinde meniń oqýlyǵymmen oqyǵanyn aıtyp kóńilimdi kóterdi», dep eske alatyny bar. Biz eldiń bolashaq Prezıdenti bilim alǵan oqýlyqty jazǵan ǵulama ádebıetshige jolyǵyp, birneshe saýal qoıdyq. - Serik Smaıyluly, jalpy bilim beretin mektepke arnalǵan ádebıet páni oqýlyqtaryn jazýdaǵy tálim-tájirıbeńizdi ortaǵa salsańyz? – Jas urpaqty ádebıet arqyly bilim men otanshyldyqqa baýlýda oqýlyqtar atqaratyn qyzmet orasan zor. Men – 1952 jyldan beri, ıaǵnı 60 jyldan astam ýaqyt boıy orta mektepke arnalǵan «Qazaq ádebıeti» oqýlyqtaryn jazýǵa bel sheship qatysqan, sonyń bel ortasynda bolǵan adammyn. 9-10-11 synyptardy qamtyǵan bul oqýlyqtardan qazaq jastarynyń nesheme tolqyn urpaǵy bilim al­dy. Qazaq mektebi tarıhynda bir­inshi ret fakýltatıvtik kýrs úshin 1973 jyly «Qazaq ádebıeti» oqýlyǵyn da jazǵan men bolatynmyn. Ol búgingi tańǵa deıin fakýltatıv úshin arnaıy jazylǵan jalǵyz oqý quraly bolyp tabylady. Zaman ózgerip, qoǵam aýysyp jatady. Ideologııa jańarady. Osylardyń qaı-qaısysy da ádebıetke soqpaı ketpeıdi. Jańa zamannyń jańa kózqarasyna saı oqýlyqtardy jańartyp otyrý kerek. Táýelsizdik rýhynda týyndaǵan talap-mindetterdi biz de eskerdik. Mysaly, 1997 jyly Q.Myrzaǵalıevpen birlesip orta mekteptiń 10-synybyna arnalǵan oqýlyq jazdym, al 2000 jyldan bastap osy dáýir ádebıetiniń hrestomatııasyn qurastyrýǵa qatystym. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi mektep oqýlyǵyn jańartýdy hal-qaderinshe qolǵa aldy. Osy tusta tájirıbeli avtor esebinde maǵan 10-11 synyptardyń oqýlyq­taryn jazýdy basqarý, mektep baǵ­darlamalaryn qaıta qaraý júkteldi. Sonda men joǵary sy­nyptardaǵy burynǵy ádebıet tarıhyn dáýirleý júıesin jańar­typ, eki synypta HIH jáne HH ǵa­syr ádebıetterin oqytýdy usyn­­ǵanmyn. Ǵasyrǵa jikteıik, ıdeo­logııa kerek emes degenbiz. Bul – ádebıetti belgili bir saıa­sat­­tyń izimen emes, ǵasyrlyq tá­jirıbe, halyq ómiriniń shyn­dyǵy turǵysynan baǵalaý nıeti­nen týǵan edi. Sóıtip, meniń bas­qarýymmen 2002-2003 jyldary baıqaý oqýlyqtary jazylyp, keıin olar tolyqtyrylyp, jón­delip, oqýlyq kúıine tústi. 10-synyp oqýlyǵy 2006 jyly, 11-synyp oqýlyǵy 2007 jyly jaryq kórdi. – Sonymen, qazir shyǵyp jatqan oqýlyqtarǵa kóńilińiz tola ma? – Qazir maǵan osy oqýlyq degen nárseniń janashyr ıesi joq sııaqty bolyp kórinedi. Árıne, mınıstrlik tizginin ustap otyr ǵoı. Degenmen, naqty jumys, basıelik jetispeıdi. Buryn osy ispen tikeleı aınalysatyn tisqaqqan naqty adamdar bolýshy edi. Bárin jón-jónimen, ret-retimen aqyldasyp sheshetinbiz. Qazaqstan Bilim akademııasy janyndaǵy oqý-ádistemelik keńesi, onyń ádebıet seksııasy deıtin boldy. Men osy seksııany kóp jyldar basqardym. Baǵdarlamalardyń barlyǵyn talqylap baryp bekitetinbiz. Osyndaı ıgi dástúrler umy­ty­lyp qaldy. Aldyńǵy kezek­ke shyǵarmashyldyq emes, sheneý­nikshildik shyǵyp ketti ǵoı deımin. – Sonda oqýlyq qandaı bolýy kerek deısiz? – Oqýlyq jaıyn kóp zert­tedim, shama-sharqymsha bile­min. Qazir oqýlyq jasap júrgen adamdar, menińshe, onyń tereń mánine úńile bermeıtin sııaqty. Oqýlyq degenimiz bilgen nárseniń, bolǵan nárseniń bárin ishine tyǵa beretin qapshyq emes. Ol – negizgi ádebıettiń damýy, qoǵam­men baılanysy, sonyń basty baǵyttary, kórnekti ókilderi jó­nin­de maǵlumat beretin oqý qura­ly. Qosymsha materıaldardy muǵalimniń kómegimen balalar ózderi tolyqtyryp alady. Endigi bir qynjylatyn jaı, sholý taraýlarda adamdardyń aty-jóni (famılııalar) kóp. Kimniń kim ekenin bilip bolmaısyń. Taldap aıtarlyq eńbegi bolmaǵannan keıin olardyń aty eshkimniń esinde qalmaıdy. Mine, osyndaı jalpylama, jaıdaqtyqtan qashý kerek. Ol oqýshylarǵa bilim bolyp jarytpaıdy. Bú­gin­­gi baǵdarlamalarda osyndaı kemshilikter bar. Bárin bir oqýlyqqa syıǵyzǵysy keledi, bárin tyqpalap aıtqysy keledi. Olaı bolmaıdy ǵoı. Ol – orta mekteptiń ǵana oqýlyǵy. Odan keıin joǵary mektep bar, mundaǵy taqyryptar sonda keńeıtiledi. Sondyqtan, mektep oqýlyǵyn óziniń boıyna, maqsat-mindetine shaq qylyp, yńǵaıyna qaraı mólsherlep bergen quba-qup bolady. – Kesheden búginge tartqan sabaqtastyq saqtalmady ma? – Tarıhı júıe, negizgi ustanym, qaǵıdattar degen bolady. Sońǵy baǵdarlamalarǵa qarasańyz, bir kezdegi ádisteme mamandary búgin jetpeı turǵandaı. Buǵan mekteptiń oqý-tárbıe úderisin biletin tájirıbeli adamdar kerek. Kezinde mektep muǵalimderi ǵalymdarmen birge avtor bolǵan edi. Osyndaı adamdar azaıyp ketti. Demek, qazir oqýlyqtardyń avtorlaryn irikteýge jete kóńil bólinbeıdi. Táýelsizdikten keıin al­ǵash­­qy oqýlyq jasaǵanda Zeı­nolla Qabdolov, Rahmanqul Berdibaev, Rymǵalı Nurǵalıev – bárimiz óz shákirtterimizben avtorlyq ujym bolyp jaza­ıyq oqýlyqty degenmin. «Er­teń biz ketkende isimizdi shá­kirt­­terimiz jalǵastyrady. Oqý­lyq jaýapkershiligin solar arqa­laıdy» dep edim. Osyny mınıstrliktegi adamdardyń mıyna jetkize almadym. Zeınolla Qabdolov, Hasen Ádibaev jáne men bir avtorlyq ujym bolyp bekitildik. Zeınolla men Hasen dúnıeden ozdy. Men de 90-ǵa taıadym. Endi bizdiń oqýlyqqa ıe bolatyn adam joq, jetimsirep qaldy. Jaqsy dástúrdi jalǵastyratyn sabaqtastyqqa mán bermeýdiń saldarynan osylaı boldy. Munyń bári oılanbaı istelgen nárseler. Jaqynda maǵan joǵary synyp­tardyń oqýlyǵyna bekitilgen jańa baǵdarlamany jiberipti. Birqatar ózgerister engen. Biraq sol ózgeristerdiń eshbiri mıǵa qonbaıdy. Kimmen aqyldasqanyn da bilmedim. Ádebıet tarıhyn, basty baǵytyn úlken tulǵaly jazýshylar tanytady. Tarıhty qoparǵan Ilııas Esenberlındi baǵdarlamadan múldem alyp tas­tapty. Oqýlyqqa ekinshi kezektegi mánsizdeý nárseler enip ketken. Oqyp-zerttelýi mekteptiń sharýasyna jatpaıtyn birsypyra aqyn-jazýshylar júr. Nemese, HIH ǵasyr ádebıetinen Dýlat, Súıinbaı, Murattardyń oqylýy durys. Al osy qatarǵa Maılyqoja, Qashaǵan, sondaı-aq Eltoq, Januzaq degen Jáńgir hannyń mańaıyndaǵy aqyndardyń bárin shubyrta qosqanda ne utamyz? Ol mindetti emes qoı. Bul balalardyń basyn qatyrý bolyp shyǵady. Endeshe, jańarǵan elge jańarǵan jaqsy oqýlyq jasaý úshin tek aty-jónnen turatyn taraýlardy toqtatyp, jańa baǵdarlamanyń kiltin taýyp, aqyldasa otyryp naqtylaý kerek. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan». ALMATY.

OQÝLYQ JAZYP, MILLIONER BOLǴAN AVTOR JOQ

Oqýlyqtyń ulttyq negizderi onyń mazmunyndaǵy eldik rýhpen, ulttyq dilmen sabaqtasyp jatsa ǵana tyń sıpatqa ıe bolyp, shyn maǵynasynda táýelsizdiktiń sımvolyna aınalady. Ultyn, elin, jerin súıýdiń de shynaıy úlgisin tanytqan ustaz-ǵalymdar, tól oqýlyqtyń alǵashqy avtorlary bolashaq urpaqty babalar dástúri men álemdik órkenıetti ushtastyra otyryp oqytsaq, tárbıelesek dedi. О́zindik oı-tujyrymdaryn egemen eldiń jańa býyn tól oqýlyqtaryna júıelep engize bastap edi. Biraq keıingi jyldary sol dástúrge selkeý túsip, oqýlyq máselesi ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketip júrgen jaıy bar. Dál búgingi tańda oqýlyqpen baılanysty óris alyp otyrǵan problemalardyń barlyǵy osy júıesizdikke kelip saıady. Birinshiden, ózgermeli dúnıeniń dúrbeleńin jeleý etip, jyl saıyn bilim mazmunyn, júıesin «jańartý» ádetke aınalyp barady. Jyl saıyn oqý baǵdarlamalaryn ózgertý, soǵan saı «jańa» oqýlyqtar jazý bilim júıesiniń damýyna oń yqpal etpeıdi. Kerisinshe, dástúrden jańyldyryp, túsiniksizdikke ákeledi. Al munyń barlyǵynyń zardabyn aldymen bala, muǵalim, ata-ana men mektep tartady. Árıne, jańartý qajet. Biraq ol bel ortadan kıip ketpeı, áb­den zerttelip, zerdelenip baryp júzege asýy tıis. О́zimizdegi ozyq dástúrlerimizdi álemniń synnan ótken tájirıbelerimen ushtastyrý ǵana bizdiń alǵa jyljýymyzǵa múmkindik beredi. Ekinshiden, ınnovasııalyq serpilis jasaý uǵymyn basqasha túsiný etek alyp tur. Búgingi órkenıetti elderdiń bilim salasyn damytýdaǵy basty tendensııasy – ınnovasııalardyń engizilýiniń el­degi ulttyq dástúrlerge jáne ulttyq negizderge qarsy kel­meýi. Bizge de dál osy ustanymdy basshylyqqa alý qajet. Ásire­se, ulttyq til, dil, rýh qalyp­tas­tyratyn gýmanıtarlyq pánderdiń bilim mazmunyna kel­gen­de asa saq bolý kerek. Máse­len, qazaq tilin, ádebıetin, tarıhyn oqytýdy jahandanýǵa yńǵaılaýdan góri, kerisinshe, bul pánderdi sol jahandanýdyń túrli qaýip-qaterinen saqtaıtyn rýhanı-mádenı ımmýnıtetti kúsheıtetindeı etip jetildirý qajet. Úshinshiden, qoǵamdaǵy oqý­lyqqa syn aıtý mádenıetiniń tómendigi de úlken problemanyń biri. Kópke topyraq shashatyn, negizsiz, syńarjaq syn basym bolǵandyqtan, áleýmettiń senimine selkeý túsip otyr. Odan eshkimge eshqandaı paıda joq. Jańa býyn oqýlyqtaryna talaı ret syn-pikirler aıtyldy. Sonyń ishinde «synshynyń» ne aıtqysy kelip turǵanyn túsinbeıtin kezder kóp boldy. Eń qyzyǵy, álgi «synshylardyń» aty-jóniniń óte qupııa bolatyny. Eger adam aıtar sóziniń aqıqattyǵyna ózi senimdi bolsa, onda jasyrynbaq oınaýdyń qajeti qansha? Tórtinshiden, oqýlyq jazý – óte úlken jaýapkershilikti, myqty jigerdi, qajyrly eńbekti, tynymsyz izdenisti qajet etedi. О́kinishke qaraı, bizde bul má­s­e­le eshqashan eskerilmeıdi. Av­torlar óziniń qyzmet or­nyn­daǵy jumysynan tys ýaqytta oqýlyq jazady. Sonda temirdeı talap qaıda qaldy? Shynyn aıtqanda, bar oıy, ıdeıasyn balaǵa bersek eken degen jankeshti jandar ǵana búginde oqýlyqtyń aınalasynan uzaı almaı júr. Keıde qoldy silteı salýǵa qazaq balasynyń bolashaǵyna alańdaýly kóńil, ar-namys jibermeıdi. Besinshiden, oqýlyqtyń avtorlary týraly sóz bola qalsa, eń aldymen, olardyń «tıynyn» sanaýǵa úıirler kóp. Shetelderde bir oqýlyq jazǵan adam mıllıoner bolatyn kórinedi. Biraq bizde oqýlyq jazyp, mıllıoner atanǵan avtor joq. Oqýlyqtyń bir baspa tabaǵyna jıyrma myń  teńge tólenedi, sonda bir betke myń jarym teńgeden de kelmeıdi eken. Ony úsh ne tórt avtorǵa bólińiz de, esep­teı berińiz. Salystyrmaly túr­de men «Mektep» baspasynyń du­rys tóleıtinin aıtqym keledi. Ta­ralymnan da tólem beretin osy baspa. Meniń oıymsha, oqýlyq pen oqý-ádistemelik keshenge tólenetin qalamaqyny barlyq baspalar úshin biregeılendirý qajet. Oqýlyqqa tólenetin qalamaqyny qaıta qaraǵan jón. Qalamaqy eńbektiń janryna baılanysty bolýy shart. Mysaly, pándi oqytýdyń ádistemelik quraly men hrestomatııanyń qalamaqysy bir­deı qoıylady. Bul durys emes. О́ıtkeni, ádistemelik qural shy­ǵar­mashylyqty, kóp izdenisti qa­jet etedi, al hrestomatııa daıyn ju­mys­tardyń jınaǵy bolyp sanalady. Janat DÁÝLETBEKOVA, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, 5-shi, 6-shy jáne 11-synyptarǵa arnalǵan «Qazaq tili» oqýlyqtarynyń avtory.

TUShYMDY DA TUJYRYMDY PIKIR AITYLSA IGI

Elimiz egemendik alǵannan keıin bilim salasyna aıryqsha kóńil bólinip, mektepti táýelsiz eldiń tól oqýlyǵymen qamtamasyz etý mindeti alǵa qoıyldy. Ony Elbasymyz qoldady. Mundaı tarıhı mánge ıe mindetti qysqa merzimde oıdaǵydaı júzege asyrý ońaı is bolǵan joq. Orasan zor kúsh-jigerdi, bilim men bilikti qajet etetin jańa bastamaǵa 1947 jyly qurylǵan, oqýlyq shyǵarý isinde mol tájirıbesi bar, álemdik kitap shyǵarýdyń ozyq úlgilerin meńgergen «Mektep» baspasynyń ujymy da zor qulshynyspen kiristi. Mine, sodan beri birshama ýaqyt ótti. Baspamyzdan jaryq kórgen oqýlyqtardyń bul kúnderi úshinshi basylymdary oqý prosesine endi. Baspamyzda oqýlyq avtorlaryna ádistemelik kómek berý maqsatymen 2001 jyly TMD elderiniń ishinde alǵash ret «Oqýlyq avtorlary mektebi» ashyldy. «Oqýlyq avtorlary mektebi» jańa býyn oqýlyqtaryn ázirleý barysynda avtorlarmen tyǵyz jumys jasaıdy. Baspadan jaryq kóretin oqýlyqtar men oqý-ádistemelik keshender oqýlyqtyń sapasyn arttyrý maqsatymen Bilim jáne ǵylym mınıstrligi janynan arnaıy qurylǵan «Oqýlyq» respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynda árbir tórt jyl saıyn saraptamadan ótkiziledi. «Oqýlyq» ortalyǵynyń saraptamasynan ótken, barlyq talaptarǵa saı oqýlyqtar men oqý-ádistemelik keshender ǵana ári qaraı Respýblıkalyq keńestiń qaraýyna jiberiledi. Sodan keıin ǵana qoldanýǵa ruqsat etilgen oqý basylymdarynyń tizbesine engen oqýlyqtardyń ǵana kelesi basylymyn shyǵarýǵa ázirlenedi. Sonymen qatar, baspa tarapynan oqýlyqtardyń sapasyn jetildirý úshin ǵylymı ınstıtýttardyń bilikti mamandaryna resenzııaǵa berý dástúri qalyptasqan. Búginde istiń baıybyna barmaı oqý­lyqqa syn aıtý úrdiske aınalǵandaı. Mundaı negizsiz pikirlerdi aq­parat quraldarynyń aq-qarasyn anyq­tamastan birden jarııalap jiberýi, árıne, ókinishti. Buǵan bir-eki mysal keltiretin bolsaq, 2013 jyldyń qa­ra­shasyn­daǵy «Ulaǵatty januıa» qory­nyń prezıdenti M.Gýrınanyń «Na­rod­nyı kommýnıst» qoǵamdyq frak­sııasynyń tyńdalymynda: «Uly Otan soǵysy­nyń bastalǵan kúni «Mektep» baspasynda «1941 jyl­ǵy 26 maýsym», al «Atamura» bas­pasynda «29 maýsymda bastalǵan» dep qate jazylǵan. Mine, biz qandaı oqý­lyqtar shyǵaryp jatyrmyz»,  dep eki birdeı baspaǵa negizsiz jala japty. Sonymen qatar, ol sóziniń so­ń­ynda kópshilik mektepterde oqý­shylar reseılik oqýlyqtarmen oqı­tynyn, al qazaqstandyq oqý­lyq­t­ardy balalar mektepke tek tek­seris kezinde alyp keletinin aıt­ty. Onyń óz sózimen bersek: «S 1 klassa rodıtelıam, kotorye za­kýpılı polojennyı perechen ka­zahstanskıh ýchebnıkov, sovetýıýt prıobrestı rossııskıe. Po nım ı zanımaıýtsıa bolshınstvo shkol. Rodıtelı sryvaıýt oblojkı, vstavlıaıýt v pereplet faıly ı prınosıat v shkolý dva ýchebnıka. I kogda prıhodıt komıssııa, onı prıachýt rossııskıe ýchebnıkı ı dostaıýt kazahstanskıe. S etogo vremenı, s nachalnoı shkoly my ýchım deteı lısemerıt ı vrat», – skazala M.Gýrına.». Munymenen ne aıtqysy kelip otyr, bul Reseı oqýlyqtaryn qaıtarýdy kóksegeni me?! Osy jalǵan aqparat qoǵamdyq pikirdi týǵyzyp, odan oqýlyq avtorlaryna moraldyq zııan kelse, baspanyń iskerlik bedeline de nuqsany tıdi. Bir kezderi oqýlyqty bir ǵana baspa shyǵaratyn. Qazir bir emes, birneshe baspaǵa júktelip otyr. Sondaı-aq, baspamyzdan jaryq kórgen keıbir negizgi oqýlyqtardyń balamalarynyń avtorlary tarapynan arnaıy uıymdastyrylǵan maqalalardy atap aıtýǵa bolady. Bul jerde maqala avtory N.Halabýzar 2013 jyly «Megapolıs» gazetine jarııalanǵan 9-synypqa arnalǵan «Rýsskaıa lıteratýra» oqýlyǵyna (avt. Salhanova J. H., t.b.) jazylǵan maqalasynda balama oqýlyqtyń avtory Z.Boranbaevanyń daıarlap bergen negizsiz materıaldaryn paıdalanǵan. Maqala avtory: «Memlekettik bilim standarty men oqý baǵdarlamasynda qamtylǵan álem ádebıeti ókilderin orys ádebıetine engizdi» dep kiná taǵady. Mektep baǵdarlamasynda álem ádebıeti pán retinde qarastyryl­maǵandyqtan, oqýshylarǵa orys ádebıetin oqı otyryp álem ádebıeti ókilderin tanystyrý burynnan kele jatqan úrdis emes pe?! О́tken aptada osyǵan uqsas jaǵdaı taǵy qaıtalandy. 9-sy­nyp­qa arnalǵan «Eko­no­mıche­s­­kaıa ı sosıalnaıa geografııa Ka­zahstana» oqýlyǵyna (E.Ah­metov, t.b.) «joqtan bardy qurap» aıtylǵan synnan jeke adamnyń qıturqy pıǵylyn baıqaý qıynǵa túspesi anyq. Soǵan qaramastan, táýelsizdik alǵanymyzǵa jıyrma jyldan assa da, «Ertıs, «Balkash» degen jer-sý ataýlarynyń qazaq transkrıpsııasymen jazylýy­na túbegeıli qarsy ekenin jet­kizgen. Bizdiń oıymyzsha, balama oqýlyqtardyń avtorlary bir-birine túsinistikpen qarasa, mundaı keleńsiz jaǵdaılar bolmas edi. Odan da ýaqytyn óz oqýlyǵynyń sapasyn arttyrýǵa jumsasa ıgi edi. Sóz sońynda aıtpaǵymyz, «Syn túzelmeı – min túzelmeıdi» degenge saıady. Sapaly da saýatty oqýlyq shyǵarýǵa baspa múddeli bolǵandyqtan, tushymdy oı, tujy­rymdy pikir aıtylyp jatsa, oqýlyq janashyrlaryna alǵystan basqa aıtarymyz joq. Áýelaı OSPANOVA, «Mektep» baspasy bas redaktorynyń orynbasary.  

OIY OLAQ, TILI ShOLAQ

Qazaq tilindegi oqýlyqtar men oqý-ádistemelik keshender jyl saıyn tolassyz jańaryp jatqanymen, sapasy men bezendirilýi jóninde áli de kóp syn aıtylyp júrgeni jasyryn emes. Men ózim matematıkadan 42 jyl jumys ótili bar ustaz, ata-ana bolǵandyqtan oqýshy uǵymyna aýyr, túsinýi qıyn, maǵynasy ekiushty mysaldardy jıi keziktiremin. Menińshe, oqýlyqtardyń deńgeı-dárejesiniń talapqa saı kelmeı jatýynyń bir sebebi, áli de sózbe-sóz aýdarylatyny. Sonyń saldarynan qarapaıym mátinniń ózin tym kúrdelendirip jiberedi. 2012 jyly «Almatykitap» baspasynan jaryq kórgen matematıka kitabynan derekter keltireıin. «Haı­ýanattar baǵynda 7 aqqý bar. Qara aqqý­lar­dyń olardan____. Baqta neshe qara aqqý bar?» /137-bet/. Osy «jańyltpash» esepti shyǵa­rýǵa 1-shi synyp oqýshysy túgil muǵalimniń ózi múdireri anyq. A. Akpaeva, L. Lebedeva, V. Býrova degen avtorlaryna qaraǵanda orysshadan saýatsyz aýdaryla salǵany kórinip tur. Osyǵan uqsas myna eseptiń de mektep tabaldyryǵyn endi attaǵan baldyrǵan úshin aýyr soǵary sózsiz. «Bizdiń mektepten 100 oqýshy jazǵy lagerge barady. Olardyń 60-y – er balalar. Neshe­­___ ?»/186-bet/. Oqýlyqtardyń betterin aqtarǵan saıyn oqýshynyń uǵy­myna aýyr tıetin nebir esepterdi ushyratýǵa bola­dy. «Oqýshy kitapty úsh kún oqydy. Ol birinshi kúni kitaptyń 0,2-sin jáne 5 betin oqydy...» /5-sy­nyp­qa arnalǵan matematıka. Avtorlary E. Baı­sho­laqov, «Atamura» baspasy, 2010 jyl, 294-bet/. «Kitaptyń 0,2-niń ornyna besten birin oqydy» dese, áldeqaıda uǵymdy bolar edi. Oıdyń olaqtyǵy, tildiń sholaqtyǵy osylaı jalǵasa beredi. Shynyn aıtsam, myna mysaldyń qulaqqa túrpideı tıgeni sonshalyq, oqýlyq avtorlarynyń ne aıtqysy keletinin bile almaı daǵdardym. «Velosıpedtiń jetekteýshi shes­ternıa­synyń 32 tisi bar. Onyń jetektelýshi shes­ternıasynyń 18 tisi bar. Shesternıalar bastapqy qal­py­na kelgende jetekteýshi shesternıa eń az degende neshe aınalym jasaıdy? Jetektelýshi shesternıa she?». /86-bet/ Aldymen eseptiń ózi qazaq balasynyń tabı­ǵatyna, uǵymyna saı kele bermeıdi. Daıyn kúıinde kó­shirile salǵany baıqalady. Bir qyzyǵy, aýdarma oqý­lyqt­arda qazaqsha esimder órip júr. Bar «aıyrmasy» osy ǵana. Aıtarym, oqýlyq aýdarma emes, tóltýma bolý úshin tájirıbeli aýdarmashylar men mamandardy konkýrs arqyly iriktep alý kerek. Sosyn kitapty kimderdiń aýdaryp, daıyndaǵany naqty kórsetilse, jaýapkershilik artar edi. Marat MALAEV, ata-ana. Soltústik Qazaqstan oblysy.  

DEREKKE DURYS QARASA EKEN

Biz qazir 2013 jyly baspadan basylyp shyqqan oqýlyqpen oqyp júrmiz. Jańa kitaptar barlyǵymyzǵa tolyq berilgende qýandyq. Biraq oqý barysynda bul oqýlyqtardyń «bul qalaıyn» kóre bastadyq. Ony bizdiń muǵalimderimiz jańa oqýlyq pen osyǵan deıin shyǵarylǵan oqýlyqtar bir-birine sáıkes kelmeıtindigimen baılanystyrady. Basty sebebi, Ulttyq biryńǵaı testileý suraqtaryna jańa oqýlyqpen daıyndalyp qaıtarǵan jaýaptarymyz keıde sáıkes kele bermeıdi. О́ıtkeni, eski oqýlyqtaǵy nusqa basqa. Naqty bir mysal keltirsem, «Qazaqstan tarıhy» atty «Atamura» baspasynan 2013 jyly jaryqqa shyqqan (avtorlary Búrkitbaı Aıaǵan, Meńdiǵanym Merdenova) kitaptaǵy «Bes arystyń haty» (el taǵdyryn baıan etken hat) «Goloshekınge hat» dep negizgi mátininde jazylsa, týra sol 128-bettegi maıly boıaýmen jazylǵan mátin túsindirmesinde «Stalınge hat» dep beriledi. Burynǵy oqýlyqta «Stalınge hat» dep basylǵan. Mundaı faktilerdi algebra, geo­metrııa pánderine arnalǵan kitaptan da  keltirýge bolady. Biz esepterdi sheshkende qınalamyz. Osy kúrdeli pánderdegi qaraıtyp bergen sózderdi, ıaǵnı eseptiń berilý mátinin biz túgili muǵalimimiz de túsinbeıdi. Zerdelesek, bul kitaptar orys tilinen sózbe-sóz aýdarylǵanda «mı batpaqqa» aınalyp ketken sekildi me. Áıteýir, qazaq tilinde jazylǵan degen aty ǵana bar. Álgi mátindi ata-analarymyz da túsinbeıdi. Sodan formýlaǵa súıenip esepti durys shyǵarǵanymyzben, kitaptaǵy «durys» jaýaby múldem basqa bolyp turady. UBT-ǵa arnalyp shyǵarylǵan synaq kitapshada Qyrǵyz ASR-i 1936 jyly Qazaq ASR-i bolyp ózgertildi dep jazylǵan. Al eski kitapta 1925 jyly dep kórsetilgen. Muǵalimimiz aldyńǵysy shatasý, sońǵysy durys dedi. Oqýshyny shatastyrý degende 2013 jyly basylǵan «Qazaqstan tarıhy» kitabynda tyń ıgerý Qazaqstannyń 5 oblysynda júrgizildi dep berilgen. Muǵalimimiz: «Bul de­rektiń durysy 6 oblys­ta júrgizilgen. Osyǵan deıingi oqý­lyqtarda solaı jazylǵan» deıdi. Kimge senemiz? Sol bir olqylyqtar erteńgi synaqta bizdiń taǵdyrymyzǵa ózindik zııanyn tıgizýi bek múmkin. Áıgerim OMAROVA, №2 orta mektebiniń 9-synyp oqýshysy. Taldyqorǵan.