Keshe elorda tórindegi Ulttyq mýzeıde Batys Qazaqstan oblysy, Bókeı Ordasy aýdanynyń 220 jyldyq tarıhı datasyna oraı oblystyq Han Ordasy tarıhı-mádenı, arhıtektýralyq-etnografııalyq mýzeı-qoryǵy mekemesiniń uıymdastyrýymen «Bókeı Ordasy – el murasy» atty kórme ótip, sharanyń sońy «Bókeı handyǵy – órkenıet ordasy» taqyrybynda respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııaǵa ulasty.
Tarıh tunǵan ólke
Osy oraıda, kindik shahar tórinde ekiǵasyrlyq tarıhyn atap ótip jatqan Bókeı Ordasy aýdanynyń tarıhy jaıly qysqasha tanystyrar bolsaq, 1801 Bókeı sultannyń Reseı ımperatory Pavel I joldaǵan ótinishi negizinde qurylǵan.
1806 jyly 19 mamyrda patshalyq úkimettiń arnaıy jarlyǵymen ordaǵa 6500 myń desıatına jer bólinip berilse, 1808 jyly 17 shildede Bókeı handyǵy Astrahan áskerı gýbernatorynyń jáne Orynbor shekara komıssııasynyń quzyryna baǵynyshty bolyp bekitilip, 1812 jyly Aleksandr I patshanyń arnaıy jarlyǵymen Bókeı sultan Ishki Qazaq ordasynyń hany bolyp taǵaıyn- dalady.
Ordanyń órken jaıýy 1823 jyly Jáńgir Bókeıuly han taǵynyń murageri bolyp tanylýymen, Ishki Ordanyń irgesi bekip, ishki áleýmettik – sharýashylyq jaǵdaıy qalyptasty. Kózi ashyq, kókiregi oıaý, orys, tatar, arab, parsy tilderin meńgergen Jáńgir óz qolastyndaǵy buqarasynyń bilim men densaýlyǵyna da úlken kóńil bólip otyrǵan. Mysaly, 1826 jyldan bastap Ordada sheshek aýrýyna qarsy ekpe jumystary júrgizilip, 1839 jyly tuńǵysh dárihana men 16 kereýettik qoǵamdyq aýrýhana ashylady. Bul aýrýhana kúni búginge deıin saqtalyp, halyqqa qaltqysyz qyzmet etip kele jatyr.
Han Jáńgir 1832 jyly halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn kóterý, saýda-sattyq salasyn damytyp, jolǵa qoıý maqsatynda jármeńke uıymdastyrýmen qatar, bókeılik qazaqtar arasynda musylman dinin ornyqtyrý úshin 1835 jyly óz úıiniń aýlasyna erekshe arhıtektýralyq úlgimen meshit saldyrady. Halyq bul dinı nysandy «Han meshiti» dep ataǵan.
Zaman aǵymy bilimde ekenin erte túsingen Jáńgir 1841 jyly 6 jeltoqsanda qazaq dalasyndaǵy eń tuńǵysh qazaqsha-oryssha bilim beretin mektep ashady. Bul mektepten esimi elge tanylǵan talaı tulǵalar bilim aldy. Solardyń biri – qazaqtan shyqqan ǵalym-etnograf Muhamedsalyq Babajanov bolsa, atalǵan mektepten bilim alǵan júzden astam ǵalym-zertteýshi, Asan Taımanov syndy jıyrmadan astam akademık shyǵypty.
Atap aıtar bolsaq, kavalerııa generaly Ǵubaıdolla Jáńgirov, tuńǵysh dáriger M.Shombalov, Qurmanǵazy, Dına, Seıtek, Dáýletkereı syndy kúıshiler, S.Meńdeshev, A.Orazbaeva syndy daryndy memleket, qoǵam qaıratkerleri, T.Shamelov, H.Bókeeva syndy óner ıeleri, Keńes Odaǵynyń Batyrlary: M.Mametova, A.Qusaıynov, T.Masın, Halyq Qaharmany H.Dospanova, Uly Otan soǵysy kezindegi tuńǵysh general Sh.Jeksenbaev, sondaı-aq T.Jarokov, Q.Jumaǵalıev, aǵaıyndy Seıtaqov syndy aqyn-jazýshylardy aıta alamyz.
Osy bir tarıhy tunǵan ólke jaıly aıta bersek taýsylmaıdy. Dese de, 1911 jyly belgili aqyn Ǵ.Qarashtyń uıymdastyrýymen qazaq baspasynyń qarlyǵashtarynyń biri «Qazaqstan» gazeti Ordada basylyp shyqsa, Qazaqstandaǵy eń tuńǵysh keńestik júıe ornaǵan jer – Orda bolatyn. Bul jerde 1918 jyly tuńǵysh keńestik baspahana ashylyp, onda «Durystyq joly», «Kırgızskaıa pravda», t.b. gazet-jýrnaldar basylyp shyǵyp turdy. 1918 jyly Ordada Qazaqtyń I úlgili atty ásker polki jasaqtalady. Osy kezeńderde mádenı ómirge de kóp kóńil bólinedi. «Jiger» jastar uıymy qurylyp, orys, tatar, qazaq trýppalary, belgili kúıshi M.Bókeıhanovtyń uıymdastyrýymen ult-aspaptar orkestri jasaqtalady.
HH ǵasyrdyń bas kezinde Bókeı Ordasy kóptegen ózgeristerdi basynan ótkerdi. 1925 jyly Bókeı gýbernııasy taratylyp, Oral gýbernııasynyń quramyna engizildi. 1928 jyly Bókeı ýeziniń aty Oral oblysynyń Orda aýdany bolyp ózgertildi. Osy ýaqyttan bastap Bókeı Ordasy ataýy joıyldy. Tek táýelsizdik alǵannan keıin ǵana, el eńsesi kóterilip, etek-jeńi jınalyp, tarıhymyzǵa kóz jiberip, kim ekenimizdi tanydyq. 2001 jyl ordalyqtar úshin eki birdeı qýanysh ákeldi. Onyń biri – Táýelsizdiktiń 10 jyldyǵy bolsa, ekinshisi – Ordanyń 200 jyldyǵyna oraı Bókeı Ordasy ataýy qaıtarylyp berildi. Uly Otan soǵysy jyldary Orda aýdany Qazaqstandaǵy soǵys jaǵdaıyna keltirilgen birden-bir aýdan boldy. Soǵystan keıingi kezeńde el sharýashylyǵyn kóterip, nyǵaıtýda aıanbaı eńbek etken 25 ordalyqqa Keńes Odaǵynyń eń joǵarǵy nagradasy – Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵy berildi. Qasıetti ólkede eki márte bolǵan Elbasy N.Nazarbaev: «О́z jeriniń, óz eliniń tarıhyn, ataqty azamattaryn qurmetteı bilý degen halyq sana seziminiń ósýine sebep bolmaq» dep, kıeli ólke turǵyndaryna rızashylyq bildirýi tegin emes.
Jańarǵan aýdan – jasampaz mýzeı
Han Ordasy búginde erekshe tabıǵatymen, qundy mádenı murasymen tanymal. Aýyldyń kóshelerinde HIH ǵasyrdyń 80-ge tarta kóne úıi saqtalǵan, onyń 40 shaqtysy han Jáńgir kezinde salynǵan. Eń mańyzdy tarıhı ǵımarattyń biri – hannyń jeke dárigeri A.Sergachevtiń úıi, 1867 jyly salynǵan tuńǵysh qazynashylyq úıi, 1883 jylǵy qyzdar ýchılıshesi, 1910 jyly ashylǵan ormanshylar mektebi, Tarǵyn orys mektebi, t.b. nysandar saqtalyp, aýdannyń tarıhynan syr shertedi.
Kıeli mekenge barǵan bir saparynda Elbasy N.Nazarbaev elimizdiń mádenı murasy bolyp tabylatyn Ordadaǵy tarıhı ǵımarattardy saqtaý, bolashaqqa jetkizý maqsatynda memlekettik qorǵaýǵa alyp, mýzeılendirý jóninde tapsyrma bergen bolatyn. Osy baǵytta júıeli jumystar atqarylýda. Ásirese, bul iste irgeli bastamalarǵa muryndyq bolyp otyrǵan mekeme – Bókeı Ordasy tarıhyn keńinen nasıhattap, týrıster arasynda tanymal ortalyqqa aınalǵan Batys Qazaqstan oblystyq Han Ordasy tarıhı-mádenı, arhıtektýralyq-etnografııalyq mýzeı-qoryǵy. Qazaqstan boıynsha tarıhı mańyzy bar 100 qasıetti nysannyń, «Kaspıı qaqpasy» klasterine engen mýzeı-qoryq quramynda jatatyn HIH ǵasyrdyń 13 tarıhı-mádenı eskertkishi jáne úsh kesene Respýblıkalyq mańyzy bar tarıh jáne mádenıet eskertkishter ansambli retinde ulttyq mádenı muralar Memlekettik reestrinde tirkelgen.
Mýzeı-qoryq quramyndaǵy «Bókeı Ordasy tarıhy», «Bókeı Ordasynda halyqqa bilim berý», «Han saraıyndaǵy qarý-jaraq palatasy», «Táýelsizdik», «Tuńǵysh qazaq baspahanasy», «Sháńgereı Bókeevtiń ádebı-memorıaldyq» mýzeıleri, aýyldan úsh shaqyrym jerdegi panteon ishinde han Jáńgir, kúıshi Dáýletkereı, ǵalym M.Babajanov keseneleri de halyqtyń qundy jádigerlerine jatady.
Al Tarǵyn mektebi men Han saraıy ǵımaratynda ákimshilik jáne qyzmetkerler ornalasqan. HIH ǵasyrdyń arhıtektýralyq eskertkishi bolyp tabylatyn mektep qalashyǵynyń úıleri men aýrýhana kesheniniń eki ǵımaratyn qaıta jańǵyrtý, mýzeılendirý jumystary júrgizilýde. 2019 jyly mýzeı-qoryqqa kelgen týrıster sany 30 myńnan assa, olardyń 6 myńy kórshiles Reseı memleketinen kelgen. Ásirese, shekaralas Astrahan, Volgograd oblystary men jaqyn mańdaǵy Saratov, Samara oblystary, Elton sanatorııasynyń demalýshylary kóptep kelýde.
Qundy jádigerler otany
Al búgingi uıymdastyrylyp otyrǵan sharanyń maqsaty – joǵaryda atap ótkenimizdeı tarıhy tunǵan ólkeniń sherli shejiresin elordalyqtarǵa tanystyrý eken. Mýzeı-qoryq basshysy Ǵaısa Temirbolatulynyń málimetine júginsek, bul araǵa oblystyq dárejeli mýzeı qorynda saqtaýly turǵan 17 myń eksponattan iriktep alynǵan 120 jádiger ákelingen. Bulardyń ishinde 50-ge tarta fotoqujattar toptamasy men kórkem plakattar, sonymen qatar Ordanyń eki ǵasyrdan astam tarıhynan syr shertetin qundy jádigerler jıyntyǵy bar. Kórme zattaryn ýaqyttyq turǵydan ejelep kórer bolsaq, aýdannyń patshalyq Reseı dáýirindegi ómiri, keńestik kezeńdegi jetistikteri, sondaı-aq táýelsizdik jyldaryndaǵy jarqyn tynysy keń kólemde usynylypty. Sondaı-aq aýdannan shyqqan qaıratker tulǵalar jaıly da málimet jeterlik. Atap aıtqanda, 1846 jyly alǵash qurylǵan Jáńgir mektebiniń túlekteri jaıly maǵlumattar oryn alypty.
Sonymen qatar tarıhı fotoqujattar negizinde qalpyna keltirilgen Jáńgir hannyń sultan shapany men jubaıy Batıma hanymnyń altyn jippen etekjıegi sándelgen keń etek qyna bel kóılegi, Dına Nurpeıisova apamyz qoldanǵan qurastyrmaly dombyra, qazaqtan shyqqan tuńǵysh general Shákir Jeksenbaevtyń mýndıri men áskerı fýrajkasy, Orda bıleýshisi J.Bókeıulynyń qylyshy, 1942 jyly Orda aýdany Shońaı stansasy mańyna túsken jaýdyń bombasynan qaza bolǵan 196-shy Qyzyl týly Gatchınsk dıvızııasynyń jaýyngeri paıdalanǵan jaraqtar, HH ǵasyr basyndaǵy telegraf apparaty, han Jáńgirdiń móri, júzigi jáne sultannyń reformalyq is-áreketin áıgileıtin qundy jazbalar, jalyndy aqyn M.О́temisulynyń óz qolymen jazǵan haty, sonymen qatar Isataı batyr óziniń shákirti Áren Shotulyna syılaǵan qanjary, mýzeı qorynda turǵan ulttyq qoldanbaly óner týyndylary – kemer beldik, kúmis qanjar, altyndy qylysh, t.b. qundy jádigerlerdi kórme sóresinen kóre alasyz.
Sýrette: Jáńgir hannyń jary Fatımanyń jańǵyrtylǵan kóılegi