Til máselesi qazaqta ǵana emes, tórtkúl dúnıeni mekendep otyrǵan barlyq jurttarda bar. Birikken Ulttar Uıymynyń sheshimimen Halyqaralyq til kúni 21 aqpanda atalyp ótip, álemdegi til taǵdyry sóz boldy. Osy ataýly kúnge oraı, Astana qalasy Tilderdi damytý basqarmasynyń uıymdastyrýymen «Máńgilik til» taqyrybyn qozǵaǵan dóńgelek ústel boldy.
Dóńgelek ústeldegi alǵashqy sózdi basqarma basshysy Erbol Tileshov alyp, keıde saıası máselelermen aınalysyp ketip, tildiń ishki ıirimderine, ıaǵnı, stılıstıkasyna, sóıleý mánerine, tazalyǵyna mán bere bermeıtinimizdi alǵa tartyp, endigi jerdegi basty áńgime: «Dıktor durys sóılemedi, gazet keıbir ataýlardy durys jazbapty, taǵy da basqalardy termeleı bermeı, árqaısymyz osy qalaı degenge úles qosýǵa tıistimiz», dep kórshimiz Reseı jurtshylyǵy da til tazalyǵy úshin kúresip jatqanyn qadap aıtty. Al qalamger Sultan Orazaly: «Tilimiz memlekettik mártebege ıe bolǵannan bergi kezeń ishinde aıtylmaǵan sóz qalmady desek, qatelespeımiz. Degenmen, táýelsizdiktiń arqasynda ana tilimizdiń abyroıy artty. Ony moıyndaýymyz kerek. Degenmen, áttegen-aılarymyz da joq emes. Eń bastysy, memlekettik tilge tikeleı qarsy shyqqan birde-bir ult ókili joq. Tek osy máselede keıbir bılik oryndaryndaǵy azamattardyń nemquraıdylyǵy qynjyltady», dep qazaq tili Japonııada, Qytaıda, Eýropanyń biraz elderinde oqytylyp jatqanyna naqty mysaldar keltirip, «Máńgilik Eldiń» máńgilik tiline arnap, osyndaı otyrys ótkizýdi quptaıtynyn, endigi jerde qazaq topyraǵyn mekendep jatqan árbir azamat, onyń ishinde, qazaqpyn degen urpaq kósh ilgeri júrse, til týraly sóz toqtaıdy» dep oıyn túıindedi. Al «Memlekettik til» respýblıkalyq qozǵalysy Astana fılıalynyń tóraǵasy Saılaý Batyrshauly: «Máńgilik El» bolý úshin, eń aldymen, ult ókilderi ózgelerge úlgi bolýy tıis», dep Ata Zańymyzdyń keıbir tustaryna toqtaldy. Saıasattaný ǵylymdarynyń doktory Ábdijálel Bákir, ulttyq tildi oqytý jaıynda oı tolǵaǵan. «1938 jyly KSRO-da «Ulttyq respýblıkalarda orys tilin mindetti oqytyp, úıretý» degen qaýly qabyldandy. Tilimizdiń turalaýyna osy qujat sebep boldy. Onyń ústine qazaq jurty joǵarydan jel soqsa, daýyldatyp jiberetin ádeti bar emes pe?! Sol jyldary elimizde 292 mektep bolsa, onyń 157-si orys tilde, 10 aralas, 89 qazaq jáne basqa tilderde edi. Orys mektepteriniń basymdyǵyna qaramaı, basshylar joǵarydaǵy qaýlyny jeleýletip, 1-shi synyptan bastap orys tilin oqytý jóninde baǵdarlama engizdi. Ony aıtasyz, 1948-1949 oqý jylynda qazaq mektebiniń joǵary synyptarynda, naqtylaı tússek, matematıka, fızıka, hımııa, deneshynyqtyrý pánderi synaq retinde tek orys tilinde júrgizildi» dep Elbasynyń 2008 jyly: «Qazaq tili úsh tildiń biri emes, negizgisi, mańyzdysy bolady» degen sózin mysalǵa keltirdi. «Prezıdenttiń osy aıtqanyn men memlekettiń saıasaty dep bilemin» dep Konstıtýsııanyń 7-baby, 1-tarmaǵyndaǵy normalardy qaıta qarasa degen tilegin bildirdi.
Májilis depýtaty Orazkúl Asanǵazy tildi ońaltýdyń negizgi bastaýy balabaqsha men mektepte, joǵary oqý ornynda ekenin tilge tıek etip, «Biz balalardy bilim uıalarynda memlekettik tilge baýlysaq, til máselesindegi problema sheshiledi», dep qazaq, orys toby degen sózdi azaıtatyn ýaqyttyń jetkenin, «Til janashyrlary» jastar uıymyn qurýdy usyndy. Ol sonymen birge, jarnamalardaǵy jandy qınaıtyn oralymsyzdyqty búkil jurt bolyp qolǵa alý kerektigin jetkizdi. Belgili aqyn Serik Turǵynbekuly bárimizdiń sózge kelgende tosylmaıtynymyzdy, bel sheship isteýge ıkemimizdiń azdyǵyn, ózgege ıtere salýǵa beıim turatynymyzdy, táýelsiz el bolǵaly shırek ǵasyrǵa taıasa da orys tili óz degenin istep kele jatqanyn, oǵan ózge emes, ózimizdiń kináli ekenimizdi tarqatyp, «Qazir qazaq tilin bilmeseńiz, eshteńeńiz de ketpeıdi. Sondyqtan, memlekettik tildi qajettilikke aınaldyrmaı, baǵy janyp, bási artady degenge óz basym sene bermeımin. Máńgilik tilsiz – máńgilik el bolmaıdy. Keıbir azamattar, ásirese, jastar qazaq tilin bile turyp, alqaly jıynda aǵylshynsha sóıleıtindi ádetke aınaldyryp barady. Ony ózine maqtan sanaıdy. Bir zamandary orys tili de osyndaı dárejege kóterilgen bolatyn. Árıne, til bilý kerek, biraq óz tilińniń qunyn túsirmeýiń qajet. Biz osyny jastardyń sanasyna sińirýge tıistimiz. Ol úshin bastaýysh synyptardy múmkindiginshe qazaqylandyrý qajet. Isteıtin istiń bir tusy osy. Osyny ońaltsaq, til týraly áńgime tyıylady» dep sóz aıaǵyn túıdi. Al L.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti jýrnalıstıka fakýltetiniń dekany Qaırat Saq mektepterde kórkem ádebıetti oqytý máselesi kóńil kónshitpeıtini týraly oı sabaqtap: «Osydan ba, jastardyń tili jutań, oıynyń ári de, nári de tómen. Bizge jýrnalıst bolsaq dep talapkerler kelip jatady. Bir ókinishtisi, solardyń kóbi júıkeńdi juqartyp, ekiaýyz sóılem quraı almaı, baı tilimizdiń qadirin ketiredi. Sol urpaqqa qarap, bir kezderi ózgeler bizdiń ana tilimizdi jutań eken ǵoı dep qabyldamasyna kim kepil bola alar eken», dedi.
Til taǵdyry talqyǵa túsken dóńgelek ústelde J.Ábýov, A.Kendirbekuly, taǵy da basqa azamattar ózderin tolǵandyryp júrgen máselelerdi qozǵady. Sońǵy túıin: memlekettik tildiń mártebesin búgingiden de bıiktetý úshin Qazaq elin Otanym degen barlyq azamattar túısinip, sózden iske kóshse utarymyz mol degen baılamǵa toqtady.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan».