Bıik taýlar bar. Aqbas Alataý sekildi. Ushar basynda appaq aq qar jatady. Qol sozatyn áýdem jer emes. Sol bıiktik seni ózine tartyp turady. Qol jetpeıtin bıiktiktiń qadir-qasıetin salǵan jerden túsiný múmkin emes. Tabıǵattyń qaıtalanbas jaratylysy qansha jerden óziniń tylsymyna qaraı tarta tússe de, syryna úńilip, kóńilge toqyp alý – qıynnyń qıyny.
О́zi de, óresi de bıik adamdar bar. Taý tulǵaly. Olar da zańǵar kórinedi. Olar da qoǵamdy alǵa damytýshy kúshteı kórinedi. Ishki energııasy myqty mundaı adamnyń da qupııaǵa toly kúsh-qýatynyń gravıtasııalyq áleýeti áýelden qalyptasqanyn bilesiń. Tabıǵı jaratylysyna qosa ıgergen bilimi men tereń izdenisi onyń bolmysyn odan beter aıshyqtap turady. Tereńnen tolǵaıtyn oıshyldyǵyn tabantiregine aınaldyryp alǵan mundaı adamdardyń bıikke kóterilýi de ońaı kórinetini de sondyqtan.
Adam balasy aqyldy da kemel adamnan suraıdy. Pende bitken qınalǵan kezinde ataly sóz aıta alatyn kósheli kisige júginetini jáne bar. Eń bastysy, qoǵam baılyǵy men ulttyq qazyna osyndaı ozyq týǵan, erekshe jaratylǵan jandardyń eńbegimen, sanaly ómirimen tolyǵyp, qalyptasady. Mine, qazirgi qazaq qoǵamynda osy turǵyda aldyńǵy qatarda atalatyn el aǵalarynyń biri Saýytbek Abdrahmanov ekeninde daý joq.
Ol – óziniń azamattyq jolymen, ómir súrý ónegesimen, qoǵamdyq damý órkenıetine bir tulǵaly kisideı sińirgen eńbegimen, kóshti ilgeri bastaıtyn izgilik qadir-qasıetimen álgi biz aıtyp otyrǵan bıiktikke kóterilgen zııatker.
Iá, Saýytbek aǵa – bıik adam.
Jas urpaq bıikke qarap boı túzeıdi. Biz de úlken ómir jolynda Saýytbek aǵamyzǵa qarap boı túzedik. Sáýkeńnen jýrnalıstıkanyń ǵana qyr-syryn úırenýmen shektelip qalǵan joqpyz, odan úlken azamat bolýdy da boıymyzǵa sińirdik.
Bekzat bolmysty, az sóılep, kóp nárseni qas-qabaǵymen-aq uqtyryp, ózi jazǵan ǵajap, súbeli jazbalarymen, bylaıǵy jurttyń tisi batpaıtyn saıasat, mádenıet jáne óner, jalpy adamzattyq tanymdyq týyndylarymen-aq tárbıelep, súrleý soqpaǵyn qazaq jýrnalıstıkasynda «Abdrahmanovtyń qoltańbasy», «Saýytbektiń stıli» degen pozıtıvti, saýattylyq pen óreli bıiktigin tanytatyn aınymas teńeýler bizdiń tildik qorymyzǵa enip, qazaq baspasóziniń aımańdaı ókilderine tán ózgeshe tarıh betteri bolyp qaldy.
Jastaıynan jaqsy men jaısańdarmen aralas-quralas bolǵan, bastaýynda О́zbekáli Jánibekovteı taýdaı adamdardyń tárbıesin kórgen.
Qalyń qazaqtyń qadirlisi bolǵan Ábish Kekilbaıuly, Myrzataı Joldasbekovter bastap, Aqseleý Seıdimbek, Farıza Ońǵarsynova, Tólen Ábdik, Seıit Qasqabasov, Gerold Belger, Marhabat Baıǵut tárizdi aqıqat sózdiń aqberenderiniń Sáýkeńniń qalamgerlik eren qadir-qasıeti, ózgeshe jetistikteri jaıynda jazǵan talaıǵy dúnıelerin qyzyǵa oqyp shyqqan soń bir keremet bilim muhıtyna jelken kergen bilimpaz adamnyń jan dúnıesine úńilesiń, súısine oı bólisýge umtylys jasaısyń.
Qazaq jýrnalıstıkasynyń táýelsizdik jyldaryndaǵy eń aıtýly, erekshe bedeldi tulǵasy bolǵan aǵanyń bútin abyroıy men has sheberligi, ǵalymdyq-aǵartýshylyq talanty buǵan deıin de belgili bolyp, aıtylyp júrgenimen dál «Egemen Qazaqstan» gazetine basshy bolyp kelgen kúninen keń tynysty joly ashyldy jáne ult rýhanııatyna jańa lep pen serpindi sıpat ala keldi.
Saýytbek aǵanyń sonaý 1970 jyly 1-kýrsta oqyp júrgeninde-aq alǵashqy maqalasy jaryq kórip, al 1975 jyly ózi eńbek jolyn bastaǵan qazirgi «Egemen Qazaqstan» gazetiniń baı tarıhyn paraqtap kórseńiz, bul ata gazet redaksııasy ujymyna kez kelgen adam birinshi basshy bola almaıdy.
Tańdaý men irikteý, senim bildirýdiń ózi qatal suryptaýdan ótip, syn-soqpaq baspaldaqtarynan minsiz bolsa ǵana tórge shyǵatyn zamandar qalpy áleýmet jadynda saqtalǵan-dy.
Ár dáýirdiń aýyr jaýapkershiligin kótergender eńbegi esh umytylmaıdy, sonymen birge qıyn-qystaý jyldar taǵylymy da kóp aıtylyp, kóp jazylady. Degenmen, urpaqtan-urpaqqa jalǵasqan kirshiksiz aqyl, minsiz sóz, adal eńbek tutas basylym dástúrinde sabaqtasyp, tereń tamyr jaıǵan ujymdyq salt ulyqtalyp, jurt kóz tikken bas gazettiń ishi men syrty, tynysy men dúrsili, bar bolsa, kem-ketikteri de ózine beseneden aıan. Ataq-dańqy da, kerekti taralym jaǵdaıynyń qozǵalysy da, bári-bári málim bolatyn.
«Egemen» degende, bul tarıhı basylymdy ulttyń mańdaıyna bitken nebir aqsuńqar qaıratkerlerdiń basqarǵanyn, árbiriniń qandaı deńgeıde el esinde qalǵanyn oı sarabyna salý ótken tarıh qana bolmas. Arǵy-bergi tarıhynda B.Kúleev, S.Seıfýllın, B.Maılın, S.Sádýaqasov, T.Rysqulov, O.Jandosov, M.Áýezov, Ǵ.Músirepovter, beride Sh.Murtaza, Á.Kekilbaıuly sekildi kemeńger qaıratkerlerdiń qoltańbasy bar gazetke endigi kezekte saıasat soqpaǵynda ushtalǵan, erýdıt ǵalym, júırik qalamgerdiń, degdar azamattyń kelýi betburys kezeńnen habar bergendeı áserge bóledi.
Sáýkeńniń ómirinde bas gazetti eń uzaq basqarǵan, on bes jarym jyldan astam ýaqyt ári «Egemenniń», ári óziniń Alash azamatynyń bıik mártebesine ıe bolý kezeńi dep basa kórsetsek, ádildik bolady. Bul jyldar juldyzdy jyldar bederinde jazylyp qaldy.
Qashanda oı qushaǵynda júretin ol jańa Qazaqstandy ornyqtyrý, qoǵam men zaman, el qamy, ult muraty, ulttyq mádenıet pen adamgershilik taqyryptaryn jańǵyrtýǵa, shyǵarmashylyq ujymdy uıystyrýda orasan zor eńbek jasady. Ásirese, aksıonerlik qoǵamnyń qazaq baspasózindegi utymdy jaǵyn jarqyratyp kórsete aldy. Buǵan onyń 1987 jyldan beri Ortalyq komıtette, Úkimette, Prezıdent apparatynda istegen kezindegi mol tájirıbesi men joǵary iskerligi, jeke tanymaldylyǵy men bedeli óte jaqsy kómek berdi.
Birinshi basshynyń ózi qut qalamyn qolynan tastamaı, gazet brendine aınalǵan avtorlyq aıdary eldi aýzyna qaratty. Tanymdyq-ádebı, pýblısıstıkalyq jazbalary qazaq aqparat keńistiginde erekshe qubylysqa aınaldy.
Sáýkeńniń júıeli sózi men oıly talǵamy bólek tulǵanyń turpatyn ańǵartatyn. Ulttyq sana, ulttyq minez, ulttyq tabıǵat, bilim jáne bilik kerek bizge degen baǵamdaýdy aıqyndap beretin.
Áńgime aýany osylaı órbıtin.
Halqymyz qaıda barady? Ne oılap barady? Oqyǵanymyz qaısy, toqyǵanymyz ne?
Qazaq balasy qubylmaly zamanda qandaı bolýy kerek?
El táýelsizdigin baǵalaı bilýden artyq ne bar?
Kótergen kókeıkesti máselelerdi qarańyzshy!..
Gazet oqyrmandary ne deıdi?
«Egemen» el ishinde qalaı oqylady?..
«Qazaq baspasóziniń qara shańyraǵy», «aǵa basylymy», «bas basylymy» tórt qubylasy tereńdelip, qoǵamdaǵy bıik ornyn egemen eldiń mazmundyq sıpatymen tolyqtyra tústi.
Elordaǵa kóship kelgen 1999 jyly eki qabatty eski keńsede oryn tepken edi.
Keıin Elbasynyń tikeleı qamqorlyǵymen salynǵan segiz qabat sý jańa keńse ǵımaraty qutty meken ordasyna aınaldy. Gazettiń 90 jyldyǵy toılanǵan sátte Elbasy jańa ǵımaratty ózi ashty.
Aq bataly ujymǵa áleýmettik qolaıly jaǵdaı jasaýdyń ozyq úlgisi osy emes pe?
Sáýkeń basshylyq etken jyldarda redaksııa tek gazetti shyǵaratyn mekeme emes, onyń saraptamalyq ortalyqqa aınalyp, ǵylymı-zertteý ınstıtýty dárejesine jetti der edik.
Birinshi, munda ol ár saladaǵy tulǵalardy iriktep otyryp, gazette solardyń sóz alýyna erekshe nazar aýdarady. Sol úshin Almaty men Astana ǵana emes, Máskeýdegi, Tashkenttegi, Ystanbuldaǵy túrki jurtynyń zııalylarynyń tizimi jasaldy. Ol kisiniń talaby boıynsha «Egemende» kim kóringen emes, aýzy dýaly, sózi ýáli ǵylym ıeleri, rýhanııat ókilderi kórinýi tıis boldy. Bizdińshe aıtqanda, avtorlar, qazirgi moda qýýshylardyń sózine salǵanda spıkerler tizimin jasaý, jınaý, saraptap baryp barlaý basqa redaksııalarda joq nárse. Mine, saraptama ortalyǵy deýimizdiń syry osynda. Ekinshi, 2000-2016 jyldary respýblıkamyzda álemdik, respýblıkalyq mán-mańyzy bar kóp is-sharalar ótti. Olardyń árqaısysy ádette óz kórinisin tapty. Biraq olardaǵy oı, pikir, usynys, tájirıbe gazet betinde qalyp qalmaýy kerek qoı. Erteń bulardy ýnıversıtet oqytýshylary leksııalarynda nege paıdalanbasqa?! Stýdentter nege dıplom jumysyn jazbasqa?! Oqyrmandar nege solardy qaıtalap oqyp tanyspasqa?! Osyny sezip, boljaǵan Sáýkeń redaksııadan arnaıy jumys tobyn quryp, gazet betinde jaryq kórgen materıaldardan taqyryptyq kitaptar shyǵarýdy júzege asyrdy. Olar «Egemenniń» baspa sehynda daıyndalyp, el qolyna tıgen kóptegen ujymdyq jınaqtar. Bul eńbekter «Astana», «Táýelsizdik», «Elbasy», «Dintutqa», «Saltanat» (EQYU týraly), «Etjeńdi» Egemen» dep atalady. Kezinde jeke-jeke tom bolyp shyqqan atalǵan jınaqtardy bir ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna tatıtyn jumystar emes dep kim aıtady? Eshkim de.
«Egemende» basshy bolǵan 2000-2016 jyldary mundaǵy ujymǵa naǵyz shyǵarmashylyq tárbıe de bere bilgen adam. Ol onyń ákimshilik-uıymdastyrý jumysynan basqa jazýǵa da belsene aralasýy. Eger ol tek basshy ǵana bolyp júrse, oǵan jurt birjaqty qarar edi. Joq, ol bulaı istemedi. Gazettiń mazmundy, tartymdy bolyp shyǵýy úshin ózi de qalam qaıratyn kórsete bildi. Oǵan onyń egemendigimizdiń alǵashqy on jylynyń hronıkasyn jasaǵan «Táýelsizdik shejiresi», oqyrmandardyń tanym deńgeıin arttyratyn «Álemge áıgili...» degen ortaq taqyryppen berilgen qala, eskertkish, kitap, arheologııalyq qazba, sáýlet óneri jónindegi jazbalary, eshkimniń qoly kóp jete bermeıtin sheteldik áıgili óner ıeleri Monserrat Kabale, Sergeı Mıhalkov, Andreı Konchalovskıı, Mıhaıl Ýlıanov, jazýshy Shyńǵys Aıtmatov, ımam Valerııa Porohova, ózimizdiń ataqty Oljas Súleımenov, Bıbigúl Tólegenova sııaqty aǵa-apalarymyzben jasaǵan suhbattary anyq dálel.
Bul kisi tańǵalarlyq istiń basy-qasynda óziniń naǵyz kóshbasshylyq-lıderlik qarym-qabiletin tanytty, al ol sóz joq, elimizdiń baspasóz salasyndaǵy ozyq ónegeli ári áriptesteri erekshe súısinetin talantqa tán taǵylymdy qubylystar.
Irilerdiń jolyn qýǵan bilimpaz basshy saıasat ónerinde jýrnalısterdiń de tyń soqpaǵyn saldy. Ony «Jahandaný úlgisindegi jýrnalıstıka» dep ataýǵa bolady. О́zi de saıasat nýynan seskenbeıtin syralǵy saıasatshy bolsa, jazýdyń tabıǵatyn tereńinen túsinip, árbir sózi qorǵasyn quıǵandaı salmaqty, dáleldi, oıly, suhbattasýshy keıipkeriniń ishki jan-dúnıesin asha biletin, tipten astarly maǵynaly ádis-amaly, aıtpasyna qoımaıtyn tásilderi, eń bastysy, ol – el Prezıdenti me, ol – iri saıasatker me, álde mańyna adam jýyta bermeıtin «minezdi» óner dúldúli me, tipten «mártebesi» álemdik dárejedegi iri óner tulǵasy ma, Sáýkeńniń sary maıdan qyl sýyrǵandaı sózderi aldynda qalt tura qalatyn sııaqty. Ásirese, keıipkerdiń ataq-dańqynan órbıtin, bylaıǵy jurt jamyraı aıtsa da, jarııa etýge jol tappaıtyn sátterde de avtordyń búkpesiz, ashyq áńgimege jetektep alyp ketýi – jýrnalıstıka aýylyna kep, bosaǵaǵa atyn baılaǵan izdenýshilerge oljasy mol sabaq, baǵasy zor dáris der edik.
Ol otandyq saıası ádebıettiń búgingi bıigin qaı jerde bolsa da kótere alatyn birneshe qundy suhbattar júrgizip, dúnıege kelgen osy janrdaǵy kesek týyndylary – tarıh joly. Ásirese, pýblısıst-qalamgerdiń Elbasy, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevpen syr-suhbattary erekshe maǵynaly, úzdik jazbalar bolyp tabylady.
Qazaq ádebıeti teorııasynda akademık Zeınolla Qabdolov qandaı ǵulamalyq tanytsa, Saýytbek Abdrahmanovtyń sheshendigi men bilim-biliktiligi, ǵylym doktorynyń kúrdeli taqyryptarda qazaq tilinde zamandar bıiginde sóıleýi jáne oǵan ózine tán mándi máneri men ár sózine ǵylymı dáıekti tirek etip, osy qazirgi zaman jýrnalıstıkasynyń qubylystaryn keńinen kósilip taldaýy – ulaǵatty ustazdyń ózi emeı, nemene dersiń?
Talantty qalamger, zerek ǵalymnyń ulan-ǵaıyr oıshyl, ult rýhanııatyna ólsheýsiz úles qosqan taý tulǵa Ábish Kekilbaevtyń uly muralaryn tereńinen tolǵaǵan «Abyz Ábish» atty kúrdeli eńbeginiń Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Q.Toqaevtyń Jarlyǵy boıynsha Memlekettik syılyqpen marapattalýy da zor mártebe.
Bul ádebıet maıdanyndaǵy, ǵylymı álemdegi orasan eńbeginiń bastaýynda da onyń albyrt jas shaǵynan bastalǵan jýrnalıstıkalyq oıshyldyqtyń taby da, ózi de bar bolǵannan keıin erterek aýyzǵa túsip otyr.
Teginde, shyǵarmashylyq ujym – qadirli, qasterli uǵym. Muny tereń, jan-jaqty túsingen adamnyń qasynda ózimen seriktes, senimdi adamdardyń bolýy jáne olardyń da sanasa aldyratyn sesi bolýy shart. Birinshi basshy – jurtqa es jáne ses bolmaq. Kúngeıi men kórki kózge túsetin bul jaǵynan Sáýkeń shyn máninde baqytty adam. Sonaý stýdenttik aýdıtorııa partasynan ıyqtasyp, úzeńgiles bolǵan Eraǵa-Erjuman Smaıyl, Janbolat Aýpbaev tárizdi qazaq baspasóziniń qara nary, bar sanaly ǵumyryn gazet jumysyna baǵyttaǵan talantty tarlanbozdary men Erkin Qydyr sııaqty alǵyr izbasarlarynyń ózara «tandemi», osy «tórttiktiń» bir-birin baıytyp, ózektes tetikter tárizdi shynaıy dostyq pen senimde qyzmet etýiniń óz dástúrli joly bar. Olar – «Egemen Qazaqstannyń» týyn kótergen sardarlar! Al jol bastaǵan ustazdardyń árbir jýrnalıstiń qalamgerlik, adamgershilik ornyn adal baǵalap, qamqor bolý dástúrin asa mádenıetti, izgilikti ádep pen etıkany abyroımen joǵary ustaǵany da meniń áriptesterim men bataly ujymnan shyńdalyp shyqqan jas jýrnalısterdiń razy kóńilinde júr.
Bizge deıin talaı myqtylar aıtqan bir oı bar. О́z elimizge úlgi bolar ózge óreli ólshemderdi keń tanytqan qalamger. Onyń, aıttyq qoı, aptasyna bes ret shyǵatyn bas gazettiń qym-qýyt jumysy, qarbalas jıyn, kezdesýlerge jıi qatysatyny jáne bar, «Álemge áıgili...» aıdary men tanymdyq maqalalar toptamasy – keremet jáne oqyrmandarǵa keregi mol týyndylar. Bul bul ma, «Jıyrmasynshy ǵasyr jyrlaıdy» degen eki tomdyq avtorlyq antologııasyn ázirleý jobasy – qazaq ádebıeti men mádenıeti úshin baǵaly jınaqtar, qazaq poezııasynyń úzdik shejiresi qatarynda atalady.
Qaı qalamger adamzattyń aqyny A.S.Pýshkınniń poezııasyn S.Abdrahmanovtaı shuqshııa zerttedi? «Tóltýmasy men teltýmasy» ǵylymı ortany tánti etken erekshe zertteý, eren eńbek!
Aınalyp kelgende, tanymdyq dúnıeleri, sýretkerlik qabileti, ǵalamdyq oılylyǵy bıik taýdan tolqyndy aqqan móldir, nárli bulaqtardyń keń arnasy toǵysyp, tolyǵýy tárizdi biregeı tulǵanyń memleket pen qoǵam aldyndaǵy qaltqysyz qyzmeti, ult rýhanııatyna sińirgen eńbekteri, jýrnalıst-pýblısıstik erekshe ónegesi men azamattyq ómir joly, sóz joq, parasatty adamnyń bıik ári zııatkerlik bolmysyn anyq tanytady.
Bul kúnderi Saýytbek Abdrahmanov Qazaqstan Parlamenti Májilisiniń depýtaty.
Qazaqstan qoǵamynyń talaı-talaı aımańdaı ul-qyzdary osy Parlamentte zań shyǵarý isimen aınalysyp, halyqtyń senimi men úmitin aqtaý jolynda abyroıly qyzmet atqaryp kele jatqanyn jaqsy bilemiz.
Kórnekti qoǵam zııalysy Saýytbek aǵanyń qazirgi ordaly ortada júrýi keshegi Alash arystarynyń altyn synyǵyndaı kózge qórinedi.
Meırambek TО́LEPBERGEN,
Qazaqstan Respýblıkasy
Parlamenti Májilisiniń depýtaty