Adam quqyǵy – eń qymbat qazyna

Elimizdiń quqyq qorǵaý máselelerin ilgeriletýdegi joǵary nátıjeliligin erekshe atap ótken Memleket basshysy keńeste sóılegen sózinde: «Men adam quqyqtaryn qorǵaý baǵytyna erekshe nazar aýdaramyn, óıtkeni onyń jaı-kúıi, saıyp kelgende, bizdiń qoǵamnyń damý deńgeıine áser etedi», dep atap ótti.

Biz quqyqtyq jáne ádil memleket qurý jolymen kezeń-kezeńimen ilgerilep kelemiz. Muny el Prezıdenti «Memleketimizdiń strategııalyq baǵ­darynyń basym mindetiniń biri – saıa­sı jańǵyrýdy birtindep júzege asyrý» dep túsindiredi. Al bul mindet sońǵy úsh jylda adam quqyǵyn qorǵaý salasyna edáýir ózgerister engizip, osy baǵyttaǵy jumystardy birshama ilgerilete túskeni anyq. Solardyń ishindegi eleýlisi – Úkimet bekitken Adam quqyǵyn qorǵaý jónindegi keshendi jospar.

Ras, Prezıdent áý bastan adam quqyǵyn qorǵaý salasyn qashanda jeke-dara bólip qarap, bul másele birinshi kezektegi másele­ge aınaldy. Joǵaryda biz atap ótken jos­par da saıası jańǵyrýdyń mańyzdy bir kezeńi bolyp sanalady. Jalpy, elimizde adam quqyqtaryn qorǵaý máselesi egemendik al­ǵan alǵashqy jyldan erekshe nazarda tur. Osydan 26 jyl buryn qabyldanǵan Ata Zańymyzda da elimiz ózin demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jəne əleýmettik memleket retinde ornyqtyryp, eń qymbat qa­zy­nasyn – adam jəne adamnyń ómiri, quqyq­tary men bostandyqtary dep bekitti.

El damýynyń eń mańyzdy qujatyna aınalǵan Konstıtýsııanyń alǵashqy eki bó­limi halyqaralyq quqyqtyq sharttarǵa saı adam quqyqtaryn qorǵaýǵa negizdelgen. Jal­py áleýmettik jəne ekonomıkalyq, aza­mat­tyq pen saıası quqyqtyń barlyǵyn bir jerge biriktirsek te, normalardyń ishin­de adam quqynyń qorǵalýy basymyraq túsedi.

Otyz jyldan beri qasterlep kele jatqan táýelsizdigimizdiń basty ustanymynyń biri de osy – adam quqyqtarynyń saqtalýy. Shyndap kelgende, bul bizdiń eń jandy jerimiz. О́ıtkeni «Memlekettik bıliktiń birden-bir bastaýy – halyq» bolsa, basty zańǵa sáıkes «Adamnyń jáne azamattyń óz quqyqtary men bostandyqtaryn júzege asyrýy basqa adamdardyń quqyqtary men bostandyqtaryn buzbaýǵa, konstıtýsııalyq qurylys pen qoǵamdyq ımandylyqqa nuqsan keltirmeýge tıis».

Eń aldymen aıtatynymyz – elimiz tə­ýel­­sizdiktiń alǵashqy jyldarynan bas­­tap-aq əlemdik deńgeıdegi quqyqtyq qa­lyp­­tyń barlyǵyn, sonyń ishinde adam men aza­mattardyń quqyqtary men múd­de­lerine erekshe mán berdi. Ata Zańnyń alǵash­qy babynda da «Memlekettiń eń qym­­bat qazynasy – adam jəne adamnyń ómi­ri, quqyqtary men bostandyqtary» dep taıǵa tańba basqandaı jazyldy. Iаǵnı elimiz eń birinshi orynǵa adamdy qoıdy. Aldymen onyń ómirin joǵary baǵalady. Sol sebepti de aınalamyzdaǵy jurttyń barlyǵy Qazaq elin jaı ǵana memleket dep emes, adam quqyǵyn qamtamasyz etetin egemen el dep biledi. Sabyrmen sansyz qıyn­dyqtardy jeńgen elimiz eń birinshi memleket degen uǵymnyń emes, adam degen asyl qundylyqtyń baǵasy bıik turatynyn aıshyqtap berdi. Keńes zamanynda bul uǵym kerisinshe edi. Birinshi orynǵa memleketti qoıǵan Odaq odan keıin qoǵamdy, al adam­nyń quqyn úshinshi kezekke ysyryp tastaǵan bolatyn.

BUU-nyń Bas Assambleıasy osydan 73 jyl buryn 1948 jyldyń 10 jeltoqsanynda adam quqyqtary men bostandyqtarynyń jalpyǵa birdeı moıyndalýyn, saqtalýyn jáne tıimdi júzege asyrylýyn qamtamasyz etetin Adam quqyqtarynyń jalpyǵa birdeı deklarasııasyn qabyldady. Bul deklara­sııany HH ǵasyrdaǵy eń negizgi ári mańyz­dy quqyqtyq qujattardyń biri deýge bolady. Adam quqyǵyn qorǵaýdyń naqty erejesi jazylǵan, barlyǵy 30 baptan turatyn deklarasııa búginge deıin álemniń 500-den astam tiline aýdaryldy. «Erkindiktiń uly hartııasy» dep atalyp ketken halyqaralyq qujat ár adamnyń týmysynan tıesili quqyqtaryn aıqyndap berdi. Basqasha aıtqanda, ótken ǵasyrdyń basynda bolǵan qandy oqıǵalar kez kelgen memlekettiń aldymen adam taǵdyry úshin jaýapkershili­gi bolýy kerektigin túsindirip bergen edi. Sebebi adamnyń ómiri – eshqandaı saıası júıeniń oıynshyǵy bolmaýǵa tıis.

Al úsh ǵasyr patsha ókimetiniń ezgisin kórip, 70 jyl bodandyqta bolǵan elimiz egemendigin jarııalaǵan alǵashqy kúnnen-aq memleket úshin eń basty qundylyq adam ekenin aıtyp keledi. Qazaqtyń keremet qasıeti bar. Ol halqymyzdyń «Dúnıede adamnan asqan qundylyq joq» degen tanym-túsiniginen týyndaıdy. Sol sebepti de Ata Zańymyzda memleket úshin eń bas­ty qundylyqtyń adam bolyp belgilenýi – zańdylyq.

Adam quqyǵyn buzý ońaı, qalpyna kel­tirý qıyn is. Osyny eskergen Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bıyl 9 maýsymda «Qazaqstan Respýblıkasynyń adam qu­qyq­tary salasyndaǵy odan ári sharalary týraly» Jarlyqqa qol qoıyp, el Úkimetine adam saýdasynyń qurbany bolǵandardyń quqyqtaryn qamtamasyz etý, múgedektigi bar azamattarǵa qatysty adam quqyqtary, áıelderge qatysty kemsitýdi joıý, birlesý, pikir bildirý bostandyqtaryna, adamnyń ómir súrýge jáne qoǵamdyq tártipke qu­qyǵy, úkimettik emes uıymdarmen ózara is-qımyl tıimdiligin arttyrý, adamnyń qylmystyq sot tóreligi, atqarý jáne azaptaýlar men qatygez is-áreketterdiń aldyn alý salasyndaǵy quqyqtaryn iske asyrýdy qamtamasyz etýdi tapsyrdy.

Al adam quqyqtary men bostandyq­ta­ryn, múddelerin qorǵaý – áýel bastan Qazaqstan saıasatynyń basty baǵyty bolyp sanalady. Sol sebepti de Memleket basshysynyń bul Jarlyǵy osy jaýapty sheshimniń salmaǵyn arttyryp, jaýap­kershiligin zoraıta tústi. Adam quqyqtary salasyndaǵy naqty sharalardy odan ári júzege asyrý saıası jańǵyrýdyń mańyzdy kezeńi ekenin Prezıdenttiń ózi de atap ótken edi. Al Jarlyqqa zań salasynyń ókilderi «adam quqy deıtin basty qundylyqqa qurmetpen qaraýdy baǵdarlaıtyn qujat boldy» degen baǵa berdi.

Ata Zańnyń basty prınsıpteri men ıdeıa­larynan bastaý alǵan Jarlyqtan týyn­daıtyn mindetter qandaı? Elimiz Tá­ýel­­siz­diginiń 30 jyldyǵynda adam qu­qyq­­­ta­ry men bostandyqtaryn qorǵaý sala­syn­­da, demokratııalyq ınstıtýttardy ny­ǵaı­týda mańyzdy jetistikterge jetti. Álem­dik tájirıbeni negizge alǵan ozyq zań­nama júıesi de talapqa saı engizilip ke­ledi. Al Prezıdenttiń adam quqyqtaryn qor­ǵaýǵa baǵyttalǵan bul Jarlyǵy mańyz­dy sala­nyń nátıjeli jumys isteýiniń berik irge­tasy bolyp qalanatyny sózsiz.

Adamnyń ajyramas tabıǵı quqyq­ta­ry degen uǵym bar. Bul quqyqtar men qun­dylyqtar adamǵa týa bitedi. Jaratylys­tyń qudireti sol – adam dúnıe esigin ashqan­da násiline, dinine, tiline, týǵan jeri men ultyna qaramaı bári teń jáne olardyń quqyqtary birdeı. Onyń eń bastysy – ómir súrýge degen quqyǵy. Konstıtýsııanyń 15-babyn esińizge túsirip kórińiz. Onda: «Árkimniń ómir súrýge quqy bar» dep ­ja­­­­zylǵan. Demek kez kelgen memleket eń aldymen adamnyń jaıly ómir súrýine jaǵ­daı jasaýy kerek. Munyń syrtynda adam­nyń saıası, áleýmettik, ekonomıka­lyq, mádenı, tipti ekologııalyq quqyqta­ry bar. Túptep kelgende adam quqyǵy­nyń saq­talýy – memleket irgetasynyń berik­tigi bo­lyp sanalady. Sebebi «quqyq­­tyq nıgı­lızm» – óte qaýipti qubylys. Eger zań oryn­dalmasa, jaı qoljaýlyq bolyp qalsa, halyqta zańǵa degen qurmet qal­maıdy, memleket pen bılikke degen senim de bolmaıdy. Al tarıhtan belgili – mundaı senimsizdiktiń saldary óte aýyr. Sondyqtan da el Prezıdenti­niń jo­ǵaryda atalǵan Jarlyǵyn adam qu­qyq­­taryn tolyqqandy ári tıimdi qorǵaý tá­sil­derin túbegeıli ózgertetin mańyzdy qu­jat dep qabyldaǵanymyz jón. О́ıtkeni quqyqtyq aktide sanamalap kórsetilgen adam quqyqtary elimizdiń ár azamatyna qatysty bolǵandyqtan munyń bári mem­lekettik quqyq qorǵaý organdarynyń jumysyn qaıta qurýǵa jáne zań shyǵarý qyzmetin jańǵyrtýǵa alyp keledi. Basqa­sha aıtqanda, halyqaralyq standarttarǵa sáıkes kelmeıtin zańnamany, sot júıesi, prokýratýra men ózge de memlekettik organ­dardyń jumys tájirıbesin qaıta súz­gi­den ótkizýge týra keledi. Bul jerde má­se­leniń mánisi tek adam quqyqtary­na qa­tysty jańa Jarlyq pen onda kórsetil­gen is-sha­ralardy iske asyrý josparyna qa­tysty emes ekenin aıqyn túsingen jón. Se­bebi qoldanystaǵy zańna­ma men sot táji­rıbesin qaıta qaraý qajetti­gi – túsi­ne bilgen janǵa óte aýqymdy jumys, ma­ńyzdy reforma. Al bul ońaı sharýa emes.

Osynyń bári memlekettik organdar­dyń azamattyq qoǵammen, ulttyq jáne ha­lyq­aralyq sarapshylarmen, ǵalymdarmen syndarly áriptestigine jol ashady. Eń bastysy – Prezıdenttiń «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy sózden naqty iske bet burǵanyn ańǵartady. Osy tusta quqyq qorǵaý organdary men depýtattyq korpýs jumystarynyń tıim­diligi tarazy­ǵa túseri anyq. Bir sózben aıtqanda, adam quqyqtaryna qatysty memlekettik meke­melerdiń barlyǵyna mańyzdy ári jaýap­kershiligi zor mıssııa júktelip otyr.

Qazaqstan – quqyqtyq memleket. Bizde bul týraly arnaıy doktrına da bar. Al quqyqtyq memlekettiń qalyptasýy men órkendeýi, eldegi demokratııalyq prosesterdiń damýy adam bostandyǵy men quqyǵyn saqtaý syndy eń asyl qundylyqtarymen tikeleı baılanysty. Basty ustanymy da adamnyń quqyqtary men bostandyqtaryn qamtamasyz etý jáne olarǵa qysym jasaýǵa jol bermeý bolyp qala beredi. Jarlyq Úkimettiń aldyna jańa mindetter qoıyp, qyzmet baǵyttaryn aıqyndap berdi. Bul is-sharalar elimizdi barlyq qyzmeti quqyq normalaryna baǵynatyn, ár azamatynyń qadir-qasıetin, bostandyǵy men quqyqtaryn qorǵaýdy aldyńǵy orynǵa qoıǵan quqyqtyq memleket retinde sıpattaıdy.

Erekshe aıta keterlik jaıt – mańyzdy Jarlyqta belgilengen azamattardyń barlyq ómirlik mańyzdy quqyqtary Ata Zańymyzda kórsetilgen azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtarynan týyndaıdy. Eger jaǵdaıdy jaqsartý úshin jeke Jarlyq shyǵarý qajet bolsa, bul osy salada jınaqtalǵan problemalardyń mańyzdylyǵyn bildirse kerek. Bastysy – qazirgi tańda azamattyq qoǵam adam saý­dasy, áıel teńdigi, qoǵamdyq kózqarasty bildirý, ómir súrý quqyqtaryna qatysty máselelerde syndarly ózgerister jasaý úshin pisip-jetildi.

Konstıtýsııanyń barlyq normasy zań­darda jáne zań aktilerinde tikeleı kó­ri­nis tabýy kerek. Buǵan elimizde barlyq jaǵ­daı jasalǵan. О́ıtkeni Konstıtýsııa – qa­ǵaz betinde qalatyn sózder emes, naqty is­tiń algorıtmi.

Bir ǵana mysal keltire keteıik. Dúnıe­júzilik adam saýdasyna qarsy kúres kúnine oraı jyl saıyn 30 shildede elimizde «Men adam saýdasyna qarsymyn!» urany­men túrli is-sharalar uıymdastyrylady. Dál osy kúni BUU Bas Assambleıasynyń «Adam saýdasyna qarsy kúres jóninde­gi kúsh-jigerdi úılestirýdi jaqsartý» qa­rary bekitildi. Jyl saıyn úkimettik emes uıymdar halyqpen, seriktes mekemelermen jáne polısııa organdarymen birge áleýmettik jelilerde osy taqyrypqa ar­nalǵan rolıkter men aqparattar jarııalap, azamattarǵa quqyqtyq keńes beredi. Azamattarǵa, onyń ishinde ómirde túrli qıyndyqtarǵa tap bolǵan mıgranttarǵa kómek kórsetiledi. Al mundaı ıgi iske bastamashy bolǵan aksııalarǵa qatysýshylardyń sany jyl saıyn artyp keledi. Osynyń bári ne úshin qajet? Eń aldymen, halyqty adam quqyqtary jáne adam quqyqtarynyń jalpyǵa birdeı deklarasııasy salasynda saýattandyrý úshin kerek. О́ıtkeni qoǵamda «adamnyń qadir-qasıeti bárinen qymbat» degen uǵym týraly túsinik qalyptasty­ryp almaı, myqty memleket qurý múmkin emes. AQSh-tyń 39-prezıdenti Djımmı Karterdiń «Amerıka adam quqyǵyn jasaǵan joq. Shyndyǵyna kelgende, adam quqy­ǵy Amerıkany jasap shyqty» degen sózi bar. Tarıhı tájirıbeden týyndaǵan bul sózdiń astarynda úlken shyndyq jatyr. Sondyqtan Ata Zańymyz aıqyndap bergen, al Prezıdenttiń «Halyq birligi jáne júıeli reformalar – el órkendeýiniń berik negizi» atty Joldaýynda «myqty, ádil ári ozyq memleket qurýdyń birden-bir durys joly» dep basymdyq berilgen adam quqyǵy árbir qazaqstandyqtyń sana-seziminde, is-áreketinde árqashan birinshi orynda turýy qajet. Sebebi adam quqyǵy qashannan eń bıik qundylyq bolyp qala beredi.